Абайдыѕ сырын ўќќан – М



жүктеу 74.32 Kb.
Дата25.09.2017
өлшемі74.32 Kb.
түріӨмірбаяны

АБАЙДЫҢ СЫРЫН ҰҚҚАН ҒАЛЫМ
Әбдімомынов Е.Б.

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қ.
Халқымыздың ұлы ақыны, данышпан Абай Құнанбайұлының шығармашылық өмірбаяны мен артында қалған әдеби мұраларын зерттеп,танып білу уақыт өткен сайын тереңдеп келеді. Бүгінгі күнге дейін қазақ әдебиетінде хакім Абайға соқпай кеткен ақын да, жазушы да, әдебиетші ғалым да, ақын да жоқ десек артық айтқандығымыз болмас. Абай шығармашылығының тарихи тамырын тану жолындағы М.Әуезов, Қ.Мұхаметханов, Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншәлиев, Қ.Жұмалиев т.б. әдебиетші ғалымдардың еңбектері ерекше елеулі. Солардың қатарында ғылымдағы ешкімді қайталамайтын қолтаңбасы айдай анық, зерттеуші ғаламның бірі және бірегейі - М.Мырзахметұлы.

М.Мырзахметұлы абайтану тарихындағы орны ерекше қайталанбас тұлға. Ұлы ақын Абай Құнанбайұлының шығармашылық өмірбаянын зерттеп артында қалған мұраларын ғылыми тұрғыда зерделеп, оның данышпандық дүниетанымын қайта ой елегінен өткізіп, жаңаша көзқарастарды қалыптастыруда елеулі еңбек еткен ғалым қазақ әдебиетіне көптеген соны жаңалықтар алып келді. Оның «Абай Құнанбаев»1965, (библиографиялық көрсеткіш), «Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары», 1982, «Абай жүрген ізбен», 1986,«Абайдың адамгершілік мұраттары», 1993, «Қазақ қалай орыстандырылды», 1993, «Абай және Шығыс», 1994, «Абайтану тарихы», 1994, «Әуезов және Абай», 1994, «Түркістанда туған ойлар», 1998, «Түркістан – Тараз арасы» 2002, т.б. зерттеу еңбектері қазақ әдебиетінде орны ерекше туындылар.

Абайтану тарихында ұлы ақынның нәр алған рухани үш бұлақтың бірі – шығыс мәдениетінің орны ерекше. Бұл мәселе күні бүгінге дейін өзінің толық шешімін таппай, қазақ әдебиетін зерттеушілердің басты нысанының бірі болып келеді. Оны ғылыми тұрғыда зерттеп, бір ізге түсірген, әлі де болса тыңғылықты зерделеп тынбай еңбек етіп жүрген де М.Мырзахметұлы. Философиялық жұмбақ метафоралық ойларға толы хакім Абайдың тылсым құпияларын ашу екінің бірінің қолынан келе бермейтін іс. Бұл іске тек өзіне сенімді Абайдың дүниетанымын жан-тәнімен түсініп ұққан адам ғана бара алады. Ұлы жазушы М.Әуезов «Абайға шығыстан кірген бұйымдардың басы ислам діні» - деп көрсеткенде бұл пікірдің түп төркінінде үлкен тарихи шындық жатқанын ескеріп барып айтқан. Осы шындықты іздеуді одан әрі жалғастырып, зерттеу нысанына айналдырып бірнеше ғылыми еңбектер жазған ғалым М.Мырзахметұлы абайтану тарихына жаңа бетбұрыс пен жаңаша ізденістерді алып келді. Ол Абайдың дүниетанымындағы күрделі ойлар; исламият, хауас, жәуанмәрттілік, үш сүю, иманигүл, толық адам, адамгершілік мұраттарына ғылыми талдау жасап бір ізге түсірген тұлға. Енді осы мәселелер жайлы қысқаша сөз етсек.

Қазақтар жалпы мұсылман деп танылса да, олардың қоғамдық ой-санасында, күнделікті болмысында шешуші орынды өздерінің ата салты, әдет-ғұрпы алатын. Дүниетанымында шамандық ұғым мығым жататын. Осы себепті мұсылмандықты тереңірек қабылдаған кейбір түркі халықтардың билеушілері қазақтарды шала мұсылман, кейде тіпті мұсылмандықтан тыс халық деп қараған. Абай дүниетанымындағы елеулі қайшылықтың бір көрінісі – оның дінге көзқарасында жатыр. Бүкіл дін атаулы, оның ішінде ислам діні де дүниетанымның негізі ретінде ғасырлар бойы өзгеріссіз таралып келе жатқан кәнігі дуалистік негіздегі жан мен тән жөніндегі ұғыммен Абай көп жерде шығып кетіп отырады [1,53]. Қорыта айтқанда Абайдың діні «ақылдың, адамгершіліктің діні», - деген ойға тоқталады. Абай ұлы ойшыл, ол діннен де, ғылымнан да биік көтерілген жан. Сондықтан оның исламиятқа, дінге байланысты айтқан ойларын жіті саралап бір ізге түсіру оңай іс емес. Оның дінге, исламиятқа қатысты ойларын толығымен ашу үшін тек араб, парсы тілдерін біліп қою аз, ол үшін бүкіл ислам филасофиясын білу қажет. Сонда ғана ұлы ақынның ойлары толық ашылмақ. Одан әрі Абай хауас мәселесін қозғаған. Хауас ұғымы Абай шығармаларында үш салаға бөлініп, бірімен бірі тығыз байланыста алынса да, олардың өзара үлкен мағыналық ерекшеліктері де барлығын ескерген жөн. Хауас жайлы арнайы даярлықпен келіп, түп-төркінін тани оқымаса, Абай шығармаларында көтерілген пікірлердің табиғатын терңдеп, бірден түсініп кетудің өзі қиын соғады. Хауас – арабша түйсік, сезім деген ұғымдарды қамтиды. Бұл хауас сөзінің тікелей лексикалық мағынасы ғана. Ал Абайдағы қолдану мағынасы дүниетанымға байланысты терең философиялық, теологиялық ұғымдарға соғады. Бұл ұғым мұсылмандық шығыс философиясында ертеден елеулі орын алған кәнігі көне ұғымдарға жатады. Хауас жөнінде Абай танысып қарастырған деректер көзі – батыс, шығыс хакимдері жазған ғасырлар ауқымын қамтитын еңғбектерде жатыр. Бұған айғақты дерек ретінде ұсынарымыз: 7,27,38,43,45 - сөздерінде хауас туралы ұғымдарға байланысты пайдаланған көптеген термин сөздердің көбін шығыс философиясы тарихынан алып отырған. Бұл да Абай дүниетанымындағы күрделі мәселенің бірі.

Абайдың мағынасы аса терең, оқып танудың, мәнін түсінудің өзі қиынға соғатын шығармаларының бірі 38-сөзінде («Ғақылият тасдихат») мағынасын тереңірек ашуды талап ететін ұғымдар көп-ақ. Осындай күрделі ұғымның біріне Абайдың жәуанмәрттілік мәселесі жатады. Абай сүйеніп, арнайы таратуға ұмтылған үш сипаты (ақыл, әділет, рақымды) қамтитын жәуанмәрттілік төңірегінде ғана пікір қозғау – М.Әуезов жасаған ой байламының түп-төркінін, сүйенген негізін аша түсетін деректер көзіне әкеледі. Осы қажетті үш сипатты (ақыл, әділет, рақымды) яғни кәсіби құбылысты бойына ұялатқандар ғана толық адам атына ие болады деген байламға келген [1,80-81]. Бұдан әрі Абайдың күрделі жаңалығы толық адам туралы ой өрбіткеніміз абзал.

Абайдың толық адам туралы айтқанын термин ретінде айналымға ендірген М.Мырзахметұлы. Иә, толық адам ілімі бүкіл Европада жоқ. Тіпті ХII –ХIII ғасырға дейін араб-парсыда да кемел адам ілімі болмаған. Кемел адам ілімінің шығу, даму жолы тарихынан: Иран оқымыстысы Мұртаза Мұтаххари (1919-1979) «Совершенный человек в исламе» (Спб. 2008) кітабында ислам әлемінде кемел адам ілімі ХII ғ. дейін болмаған. Абай негізін салған толық адам ілімі мен оны Шәкәрім дамытқан ар ғылымын – түрік халықтарының моральдық кодексінің ірге тасына айналдыру уақыт талабы екендігін жете түсінген ғалым М.Мырзахметұлы оны ұзақ уақыт бойы терең зерттеді. Ақыры соңында «абайтанудың түп тамыры толық адамда жатыр, толық адам дегеніміз – ақылды, ой-парсаты биік, халқын қадірлейтін адам» - деп өз ойын тұжырымдады. Абай дүниетанымындағы түсінігі аса күрделі сөздердің енді бірі және бірегейі – иманигүл (үш сүю). М.Әуезов Абайдың «Алланың өзі дерас, сөзі де рас» өлеңіндегі мораль философиясына соғатын үш сүю (иманигүл) деп аталатын ақын танымының мағынасы терең өзекті желілеріне айрықша назар аударады. Абай айтқан үш сүю жайлы ой байламдарын анықтау арқылы ішкі нанымы, адамшылық жолындағы насихаты мен мораль философиясы жөніндегі танымы түгелге жуық ашылып, өз көрінісін бере алған деп қарайды. Себебі осы өлеңдегі үш сүюде алға қойылған бастапқы пікір:

Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті, - деп жаратушы түп иесін жаралған пендесінің махаббатпен сүюі қажет дейтін бірінші сүюді көреміз.

Екінші сүю – ақын шығармаларында желілі түрде таратылатын басты ой желісі «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп» айдар тағып, ерекше бөліп көрсетуінде жатыр.

Үшінші сүю – «Және сүй хақ жолы деп әділетті» деп 38- қара сөзіндегі Алланың бойындағы 8 сипаттан құдірет пен ғылымды біріктіріп алатын ғақылға (ақылға) Абай нақлия, ғақлия дәлелдерге сүйене отырып ұсынатын ғаділетке (әділетке) ерекше мән беретьін үшінші сүюді көреміз. Абай танымындағы әділетті, яғни үшінші сүюді М.Әуезовтің мұсылмандық танымдағы әділеттен өзгешелеу жатады деп ескертуі көп нәрсені аңғартады [2,104-105]. Осы жоғарыда айтылған Абай дүниетанымындағы аса күрделі ұғымдарды; исламият, хауас, жәуанмәрттілік, үш сүю, иманигүл, толық адам т.б. ғылыми тұрғыда талдап, оларды ғылыми жүйеге келтірген де М.Мырзахметұлы болатын. Абай танымындағы аталмыш ұғымдардың әр қайсысы жеке ғылыми еңбектің тақырыбына тұрарлықтай дүниелер.

М.Әуезовтың айтуынша абайтанудың сегіз түрлі үлкен мәселесі бар. Солардың бірі ғана емес, бірегейі – Абайдың шығысы болатын. Әуезов Абай туралы еңбектерді қияметтің қыл көпірінің үстінде жүріп жазғандығы баршамызға мәлім. Сондықтан да, М.Әуезов Абай туралы айтарын айтып, айта алмағанының арттағыға бағыт-бағдарын беріп, тек талмай іздер шәкірт болса, ақын жұмбағының кілтін тауып алар жағдайда қалдырыпты. Оны М.Мырзахметұлы талмай іздеді. Бірақ бетін Батысқа емес, Шығысқа бұрып іздеді. Бұл жолда енді Әуезов мұраларын түгін қоймай ақтарды.

Әуезов ойларын ақын шығармаларымен салыстыра отырып, өзінің ой қисынына салды. Ақын шығармаларында кездесетін көптеген түсініксіз араб-парсы сөздерінің қайдан, кімнен, қандай жағдайда шыққанын, Абай оны не үшін қолданып отырғанын індетті. Ғалым осылай Абай кітапханасын, яғни кезінде ұлы ақын пайдаланған әдебиеттерді анықтап шығуға ұмтылды. Бұл бағытқа оны Кәкітай Ысқақұлының «Абай арабша, парсыша, түрікше кітаптарды көп оқып, олардың ішіндегі ғылымнан үлкен хабардар болды» деген пікірі мен М.Әуезовтің «Абай жолы» романында Абайдың орыс тілінен гөрі шағатай, араб, парсы тілдерін тәуір білгендігі туралы айтқаны итериеледі.

Осыған байланысты, Абай оқыған әдебиеттерді мейлінше түпнұсқадан оқу үшін араб, латын әлпбиін меңгеріп, Қазан төңкерісіне дейін баспа кітаптар көп шыққан шағатай, түрік, өзбек, татар, әзірбайжан тілдерінде еркін оқуға қол жеткізді.

Ғылыми жұмысының бұл кезінде ғалым М.Мырзахметұлы әдебиет мынаны ашты. Төңкеріске дейін араб жазуын пайдаланған түрік халықтарының бірін-бірі түсінуі бүгінгіден әлдеқайда жеңіл болған екен. Кейіннен латын, одан кирилицаға көшірудің салдарынан көптеген ғаріптердің таңбалануы өзгеріп, туысқан халықтар ауызекі түсініскенімен жазба еңбектерін еркін оқудан қалған. Бұл отаршылдықтың зымиян әрекеті деп түйді. Абайдың Шғысқа қатысын талмай зерттеген ғалым оның ашылмай жұмбақ жатқан сырларын айтарлықтай ашып, оның бағыт – бағдарын айқындап берді. Тек М.Мырзахметұлы ғана бізге айналып келгенде Абай дүниетанымы Шығыс философиясындағы хауас (Абайдың үш түрлі мағынада қолданылады: біріншісі – адамның сыртқы бес, ішкі бес сезімдері; екіншісі – Алланың он сипаты; үшіншісі – Аллатағала мағынасында), иманигүл (үш сүю: Алланы, адамзатты және әділетті сүю), жәуанмәрттілік (ізгілікті үш қасиет: ақыл, рахым, әділет) танымдарынан қаншалықты нәр алып барып қалыптасқанын түбірлеп берді. Тек М.Мырзахметұлы ғана Абай ақын, ойшыл ретінде ұлттық және Шығыс мәдениеті арқылы қалыптасқаннан кейін барып, Батысқа бет бұрған деген Әуезовтің ертеректе айтқан пікірін сан тараулы жолдармен тарата алды. Айтқанда да қазақ қауымының көзін ашып, евроцентристердің көңіліне күдік жүгіртіп, дау тудырмастай дәлелдермен айтты.

«Мен философтардан мұндай еңбек таппағаннан кейін бұл іске амал жоқ кірістім» деп жұмысының сол кезеңі туралы еске алатын ғалым философтардың евроцентризмнен әлі де айналшықтап шыға алмай жүргеніне өкініш білдіреді [3.133-134]. Абайды өз өмірінің өзегі, бүгінгі күнге жеткізген ұлылық иесі деп білетін шын ғалымның қай еңбегін алып қарасақта, ұлы ақын Абайдың жұмбағын шын көңілмен ұққандығын байқаймыз.

Солтүстік Қазақстанда С.Мұқановтың тойы өтіп жатқанда ҚР-ның сол кездегі Мемлекеттік хатшысы жазушы Ә.Кекілбаев М.Мырзахметұлы туралы: «Бұл кісі - аскет (өзін көп нәрседен тыйған қанағатшыл, таза адам-Е.Ә) адам нағыз ғалым, аса ірі филолог. Сондай ғұламаның қадіріне жете алмай жүрміз. Бұл кісінің ғылыми еңбектерін қазір бағалау керек. Ертең бәрібір іздейсіздер» - деген екен. Сол ертеңді күтпей-ақ бұл кісінің еңбектерін бүгінде дұрыс бағалағанымыз абзал.



Түйіндеме

Бұл мақалада ұлы ақын Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығын тыңғылықты жан-жақты зерделеген ғалым, қоғам қайраткері, абайтанудың қарыштап дамуына өзіндік қайталанбас қолтаңба қалдырған М.Мырзахметұлының шығармашылық ғұмырбаяны жан-жақты сараланып баяндалған.



Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс – Алматы: Қазақстан 1994,-208 бет.

2.Мырзахметұлы М. Абайтану: оқу құралы – Алматы, 2010 – 152 б.



3.Әлімжан Е. Толық адам туралы. Алматы: «Алуа», 2005ж. – 170 бет.
Каталог: sites -> default -> files -> publications
publications -> Беткі сулардың сапасын талдау: НҰра өзені алабының мысалында
publications -> Этносаралық Үйлесімділік жүйесіндегі саяси-мәдени механизмдердің орны әлеуметтік ғылым магистрі, аға оқытушы Сыздықова С. М
publications -> Қазақ әдебиетін дәуірлеу мәселесі Темірбай Мұқашев
publications -> Спортшылардың интеллектуалдық ой өрісі және оның спорттық Қызметтегі маңыздылығы абусейтов Бекахмет Зайнидинович
publications -> Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа бағыттары түйін Мақалада ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа жолы «Агробизнес 2020»
publications -> Қазақстандағы мемлекеттік-жекешелік әріптестік: құқықтық реттеу
publications -> 1 қаңтар 2012, 12: 09 Бұл дағдарысты әлем экономикасының уақытша тежелуі деп түсіну қажет 49
publications -> Қазақстандағы корей тілін оқытуда интерактивті құралдарды қолдану әдісі
publications -> Әож 378-1а оқУ Үрдісінде мультимедиялық ҚҰрылғыларды қолданудың Қажеттілігі
publications -> Үндістан-Бангладеш қарым-қатынастарының кейбір астарлары


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет