Ќазаќстан Республикасыныѕ Білім жјне єылым министрлігі



жүктеу 3.08 Mb.
бет16/19
Дата09.09.2017
өлшемі3.08 Mb.
түріМонография
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

Түйін. М-Ж. Көпеевте қалыңның екі: қалың да, қалың мал түрі де қолданылған. Қалың (толстый) атауы қызға берілетін ақшаның мөлшерін анықтаған да қалың аталған. Қалың (толстый) қалың малдың атына да ауысқан. Былайша айтқанда алғашқының атын қабылдап алған. Қалың метрологияға жатады. Таза байлықтың, қанаудың әсерінен шыққан. Кейіннен халықтың дәстүріне айналған. Қалың мал жиырма, ілу, тоғыз сияқты киелі сандармен де байланысты [7, б.124-125].

«Құн дауы» – дәстүр. Құн. Абылай «‰ш нєрсе арман болып, ќолымнан келмей, ќ±р ойымда кетті, – деген екен. – Бірі аќ боз аттыњ ќ±нын ердіњ ќ±ны ќылмадым. Мылтыѓын ќ±ралайдыњ кµзінен µткізет±ѓын мергенніњ ќ±нын екі ердіњ ќ±ны ќылмадым. Бірі етікші мен ±станыњ ќ±нын ќатын ќ±ны болсын деп б±йрыќ ќылмадым...» (М-Ж., 70); Т‰ріктер тоѓыз атаѓа шейін хандыѓым ‰зілмей келді деп, киіт те тоѓыз... ќ±н да тоѓыз, осы тоѓыз-тоѓыздан бµлет±ѓын жол-жоба сол Уыз ханнан ќалѓан (М-Ж., 13). Матайдан ел жиылып ќ±н с±раѓан (Шєкєрім, 330); Құн туралы этнографиялыќ ‰рдістіњ ќазаќ даласындаѓы µтуін М-Ж. Көпеевтің жазѓанынан толыќ хабардар бола аламыз: «...Сонда шариѓат айтат±ѓын К‰дері ќожа екен. Айтќан шариѓаты: «¤лер ¦лбике µлді, аяр да ас жоќ, тояр да ас жоќ. М±ны сойыњдар, µкпесін алып кµріњдер. ¤кпесінде жазу жоќ болса, онда тойѓа бару, µлењ айту єйел жынысына д±рыс емес, µзі кінєлі, б±ѓан т‰к болмайды. Егер µкпесінде жазу болса, онда ѓ±зыр айтпаса ішін жарып кетеді. ‡ш кісініњ ќ±нын берсін. С‰йек ќ±ны, µнер ќ±ны, ќара ќ±н». ¦лбикені сойып, µкпесін алып кµрсе, µкпесі жыбырлап т±рѓан жазу екен. Кµрген ж±рт ботадай боздапты. Кµзімен кµрген ж±рт к‰йгендіктен, Бойтан серіні бас жетімі ‰шін ќ±нына беріпті» (Қолжазба 1170 папка: 555, 46); С‰йек ќ±ны ‰шін елу жылќы, алты жаќсы беріпті. ¤нер ќ±ны ‰шін жєне елу жылќы, алты жаќсы беріпті. Ќара ќ±ны ‰шін «тоќал ќ±н» деп тоѓыз жаќсы беріпті. Ќазаќстан Республикасы Ѓылым академиясы Орталыќ ѓылыми кітапхананыњ сирек кездесетін ќолжазбалар ќорынан (М. Кµпеев материалдары, 1170-папка, 555 б.); Ә. Диваев. № 251-ші дєптері, 30 б.; Осыѓан орай, толыќ т‰сінікті болу ‰шін: Абылай заманында Ќ±нѓа кесім айтатын бас биі –К‰лік: Шобалай баласы – Жања батыр бидіњ «‰ш ќ±н» туралы берген аныќтамасын береді: «Б±л кісініњ ќ±лѓа ќылѓан кесімі: ќара ќ±н – ж‰з жылќы, он екі жаќсы, с‰йек ќ±ны – елу жылќы, алты жаќсы; µнер ќ±ны тоќал болады, тоѓыз жаќсы». «Б±л ‰ш ќ±н еркекте Кµтеш аќынѓа алынѓан, ±рѓашыда ¦лбикеге алынѓан. Єлгі айтылѓан батырлардыњ бірде-бірі жауда µлсе, «жеті ердіњ ќ±ны алынсын» деп кесім ќылѓан. Жауѓаш, Биѓаштыњ ќалмаќта µліп, жеті ердіњ ќ±нын алѓан. Жаќсы дегенніњ басы – жетім, ќалы кілем, ќара нар, мылтыќ – сондайымен тоѓыз». Жаз барѓан жолаушы ќысќа килігіп ќалып, ќыс ішінде ±затып алып ќайтќан Ќаратай батыр т‰йесініњ басын жетектеуге Шанышќылыдан Бектек деген бір ќызды алдырып, ќызына жетім ќылып ќосып берген (М-Ж., Олжабай батыр); Кейін бітім бойынша Ботаханныњ ќ±нын береді, мыњ кісініњ жолына жетім бастатќан (Бойтан серіні береді) тоѓыз, мыњ кісіге т‰йе бастатќан тоѓыз, мыњ кісіге ат шапан береді (М-Ж., Абылай туралы жазѓандары). М±ныњ сыртында: ер ќ±ны, екі ер ќ±ны, ќатын ќ±ны т.б. т‰рлері бар. А.И. Левшинніњ жазуы бойынша «Жеті Жарѓының» баптары түгелге жуық келтірілген (М. Ќ±лм±хамет. Ќазаќ єдебиеті. 1990. 6-шілде.). М-Ж. Көпеев шыѓармаларында кµзіне шµп салу, ќалыњ тµлеу, ќ±л, ќожайын, жалшы, ќ±рым байлаѓан к‰йі ќара сиырѓа теріс мінгізу, ‰ш тоѓыз, барымта, ру басы т.б. кездеседі. М. Ќашќари: ќан ќан, кун-тартып алу деген (МҚ., 159, 162]; Л.З. Будагов: ќырѓ. قون ќ±н (кунъ) (пар. خون ќун ќан), قونون ќ±нын 1) ‘ќанѓа-ќан’, ‘µлім ‰шін’, ‘м‰гедек ќылѓаны ‰шін’; ’кек алу’, ‘µшін алу’ (ќырѓ. негізі барлыќ жерде ќазаќ деп оќылуы керек автор) кісі µлімі ‰шін 1000 ќой, (адамныњ дене-м‰шесініњ заќымдануына ќарай). 2) тµлеп алса 2000 ќой (Левшинъ, стр. 315) (Будаг., 94). Г. Потанин: Ќ±н п. [хун: кровь] – 1. ист. кун – откуп за убийство или увечье, введенный взамен смертной казни, кровной мести, существовавшей в древности. 2. цена, стоимость; достоинство. 3. экон. стимость, воплощенная в товаре и овеществленный в ней общественный труд товаропроизводителей. Кун плата за кровь (Потанин, 304). Ќ±н - хун (ќаны-ќан) (Жеменей, 123); Ќ±н - (п) ескі. Хун. ¤лтірілген кісі ‰шін ќарсы жаќќа тµленетін айыптау тµлемі (Бекм±хаметов, 103). Ќ±ншы, ќ±н с±раушы (п) ескі х±нж±ау (хунхуаћ). ¤лтірілген кісі ‰шін µлтірушіден ќ±н талап етуші, кек алушы (Бекм±хаметов, 103). Ќ±н зат. 2. ¤лтірілген кісі ‰шін ќарсы жаќќа тµленетін айыптау тµлемі, алым (ЌТТС, 89). Б.С. Ќараѓ±лова: ќыса (кек алу) сµзін ќ±н сµзімен салыстыра ќарастырып, тарихи жырларда «ќ±н», «кек», «µш» маѓынасында ќолданылѓанын жазады (Тарихи жырлар лексикасы: филолог. ғылым. кан. дис. автореф. Алматы; 2000. Б. 14). Кек алу зањы (ХV-ХVII ѓ. Ќазаќтың қылмыстық правосында А.Қ.) бірінші орынды алѓан: «ќанѓа ќанмен кек алу» немесе «заќымданѓанѓа заќымдау» болѓан. Кісі өлтірген немесе ауыр зақымдаған айыпты адамнан сот үкімі бойынша қанды кек алынатын болған, мұны ру орындайтын. Қанды кекті төлем төлеумен құн төлеумен ауыстыруға болған [Қаз ССР тарихы., 184). Е. Бекмаханов: Кун взыскивали за убитого человека взамен кровной мести. В период развития феодальных отношений кун был приспособлен к феодальному строю и стал одним из средств эксплуатации казахов. Размеры куна, взыскиваемого с рядовых казахов и султанов, были равне. Например, полный кун за убийство простого казаха (ќара ќазаќ автор) состоял из джаулука (женский головной убор) и нескольких халатов, шубы, пояса, шаровар, сапог, оружия и лошади убийцы, или же из 1000 баранов, 40 кобыл и кула (невольника) (бас жетім – А.Ќ.). Иногда кун заменялся 10 верблюдами. За убийство ходжи кун состоял из 3000 баранов, за убийство султанов – 7000 баранов, а кун ханский равнялся куну семи простых казахов. Это основанно было на том, что хан является повелителем семи отделений или семи родов. (91) По казахскому обычаю кун считается – олжа (находка). ... Например, из 1000 баранов взыскиваемого куна, семейство убитого казаха получало от 40 до 100 баранов, в зависмости от имущественного положения убитого. Значительную часть куна получали бии, которые, по данным чиновника Лазаревского, получали а иногда часть иска, а затем ханы и султаны (92).
За кражу верблюда-первый тогуз – 9 верблюдов

второй тогуз 9 лошадей

третий тогуз – 9 коров

За кражу лошадей первый тогуз – 9 лошадей

второй тогуз 9 коров

третий тогуз – 9 баранов и.т.д


– дейді (Бекмах., 93) [7, б.174-175].

«Құн төлеу» дәстүр. Ќ±н – кісі µлтіргені немесе мертіктіргені ‰шін салынатын айып 1803 жылы поручик Гавердовский, Иванов жєне Богданович Ќазаќстан арќылы Б±хараѓа сапары кезінде ќазаќтыњ т±рмыс-салтына ќызыѓушылыќ танытып, ќ±н туралы да жазѓан болатын. Онда олар айбана кісі өлтіргені немесе жаралағаны үшін салынатын айып туралы да жазды (Қаз. тарих. Хрес., 1992. Б. 200-201). Айып жазаны заттай (малдай) тарту (Р. Сыздық. 2004. – Б. 164). С. Толыбеков: Хан получал хандык при взимании штрафа за убийство, хун за увечье и кражу, а айп (айып. А.Қ.) за другие преступления, в том числе за примерение враждующих родов с взаимной *барымтой дейді (Толыб., 358). Барымта (баранта) күш қолданып мал айдап әкету. Барымта және осыған ұқсас сөздердің этимологиясын Б. Қарағұлова өзінің кандидаттық диссертациясында жақсы ашқан (Қар., 2000. Б. 16). А. Янушкевич жазалы адамныњ ќ±нын (жазасын) µтеудіњ таѓы бір т‰рін жазады: «Казактар тµрт винтовканы басына басын т‰йістіріп, арасына жањаѓы к‰нєкарды отырѓызды. Бір казак ќылышын жалањдатып, айнала ж‰ріп к‰зетті. «Ќазаќтар б±ны «ќара найза астына отыру» деп атайды». Олар б±л жазадан ќатты ќорќады єрі ±ялады» (Януш., 151). Ата-анасына тіл тигізген ±лды мойнына ќ±рым байлаѓан к‰йі ќара сиырѓа теріс мінгізіп, ел-аралатып ж‰ргізетін болѓан. Қазақтың бұндай дәстүрі І. Жансүгіровтың «Бадырақ» романында да көрініс тапқан. Ќ±н ислам мєдениетініњ жетістігі мен біте ќайнасќан. М±сылман діні µз ерекшелігіне байланысты ќ±нды пайдаланѓан, дала зањына µз ережелері мен ќаѓидаларын енгізіп отырѓан. Ќ±н м±сылман дєуіріне дейін пайда болѓанын жоѓарыдаѓы деректер растайды. «Дала уалаяты» газетінде «Ќ±н турасында ќазаќтардыњ» деген маќала жарыќ кµрген. Негізінен Е. Бекмахановтыњ жазѓанымен тура келеді. Егер де кімде-кім µлтірген кісініњ с‰йегін жасырса, онда µз алдына бµлекше ќ±н тµлейді – деген өзгешелігі бар. М±нда да ќара ќазаќ, аќс‰йек тµреніњ арасындаѓы ќ±н ерекшелігі аталып µтеді (Ақ сүйек, қара сүйек бөлімін қараңыз.). Ќ±ныныњ мµлшері де наќты жоќ, бекітіп ќойѓан ереже де жоќ дегенді айтады (А.И. Крахалиев. Ќ±н турасында ќазаќтардыњ....// Дала уалаяты. – 1894. – № 8). Б±ѓан ќосымша: «Билердіњ бітімдері, бір ‰лкен съездегі билердіњ ережесі» жарияланды (Єлжанов О. Билердіњ бітімдері. Бір ‰лкен съездегі билер ережесі – // Дала уалаяты. – 1896. – № 48, 49, 50). Сол сияќты ќ±нныњ мµлшері жоќтыѓы м±сылман ќаѓидасымен т‰сіндіріледі. Шариѓаттыњ б±лжымас µз зањдары болды. Мысалы: Шариѓат ант беруден бас тартуѓа р±ќсат етпейді. Бас тартса, бір ќ±лѓа азаттыќ єперуі керек, не 10 кедей, аш-жалањашты тойғызып, киіндіруге тиісті. Егер ондай ќалі болмаса, ‰ш к‰н ораза т±туы ќажет. Уєде мен ант беру рєсімі бір-біріне жаќын. ¤з білгенімен жазалау (та’зир) Ќазыларѓа µз білгенінше кейбір жаза ќолдану. Арабша «та’зир» تاذير «‰кім шыѓарушылыќ» деп аталѓан (Өсер, Естай., 76-77). Ќ±ранда: «Жєне біреу, бір м‰мінді ќателесіп µлтірсе, сонда бір м‰мін ќ±л азат етуі єрі µлгенніњ иесіне ќ±н тапсыруы керек. Біраќ олар кешірім етсе ол басќа. Егер µлтірілген сендермен д±шпан елдегі бір м‰мін болса, (ќ±н тµлемей) бір м‰мін ќ±л азат етуі керек» деп жазды (Құран., 93). Ќ±ќыќ зањдылыѓыныњ ќатањ ережелерініњ бірі ќ±н М±хаммет пайѓамбардыњ µмірімен де байланыстырылды. Жалпы, ќ±нныњ шыѓу этнографиясын м±сылман дінімен байланысты ќарау да белењ алды. Оѓан себеп мына оќиѓа болды: «Сондыќтан сєуегей кемпірге жын-перісін шаќырып, µліп-талып зікір салудыњ ќажеті болмады, келесі к‰ні оларды шаќырып алып: ќ±райштардыњ арасында – адам ќ±ны ќанша екенін с±рады. Єбді єл-М‰ттєліб (егер де ќастандыќпен µлтірілмеген болса) ќ±райштардаѓы адам ќ±ныныњ баѓасы он т‰йе екенін айтты. Сєуегей: Абдолланыњ µтеуіне осы ќ±нды ±сынып кµріњдер, егер жаратќан оны азсынып ќабыл алмаса, ќабыл алѓанша ќ±рбандыќ т‰йеніњ санын µсіре беріњдер деп аќыл ќосты. Меккеге ќайтып оралысымен, Єбді єл-М‰ттєліб сєуегейдіњ айтќанын б±лжытпай орындады. Ќабылдыњ ќарсы алдына Абдолланы т±рѓызып, шарбаќтыњ ішіне он т‰йені айдап кіргізіп, єдеттегідей жебе суыруѓа кірісті. Он рет тартып еді, он ретте де шек Абдоллаѓа шыќты. Ќ±рбандыќ жолы Абдоллаѓа т‰скен сайын, он т‰йеден айдап єкеліп ќосып отырды, тек т‰йе саны ж‰зге жеткенде, жаратќан адам ќаныныњ µтеуіне осы жарайтынын білдірді. Єбді єл-М‰ттєліб ќателесуден ќорќып, екі рет садаќ суырды, екі ретінде де ќ±рбандыќ жебесі т‰йеге т‰сті. Енді к‰мәнданудыњ негізі жоќ-ты» (Мұхаммед пай. өмір., 32). Жеті жарѓыда» Ќ±н адам µліміне, не жараќат алса былай белгіленді: Біреудіњ белін сындырѓан толыќ адам ќ±нын тµлейді. Бір кµзін шыѓарса адамныњ жарты ќ±нын тµлейді. ¦рыс-тµбелесте бас бармаќ сынса – 100, шынашаќ сынса 20 ќой тµлейді. Дене заќымынан бала µлі туса: 5 айлыќ бала ‰шін – 5 ат, 5 айдан 9 айѓа дейінгі бала ‰шін єр айѓа 1 т‰йе. Аталѓан зањ негізінде 100 т‰йе 300 атќа немесе 1000 ќойѓа тењестірілген (// Аќиќат. – 1993. – № 6, – Б. 43). Жоғарыдағы ањыздан ањѓарѓанымыз «басќа-бас, ќанѓа-ќан, жанѓа-жан» сынды тайпаныњ ішкі зањы µліммен ѓана шектеліп отырмады, аса ‰лкен «ќ±н» тµлеумен де мєселе шешілді. Ж. Ахмедиев Түркістан қаласындағы белгілі Ахмет Яассауи мұражайы экспозициясынан 1977 жылы көшіріліп алған. М-Ж.Көпеев жинаған би-шешендердің сөздерінде қазақтардың, құқын заңды түрде шешетін ережелер, қағидалар, тұтас ғақила сөздер көптеп кездеседі. Мысалы: «Ердің құны есебін тапқан сабазға екі-ауыз сөз деп қай заманда айтылған» деп Ұлы жүз Үйсіннен шыққан Ошақты деген ел, орта жүзден Малай, Жәдігер деген таптан шыққан Құлназар дегенді өліріпті. Оның кесімін ақбура Бөрібай ақын айтыпты:
Ошақты Құлназарға құн бермексің,

Алты жақсы, жүз жылқы пұл бермексің.

Алты жақсы, жүз жылқы пұл бермесең,

Тұлымды қыз, айдарлы ұл бермексің,

Құлназар келіп өлді ауылыңа,

Ішім оттай күйеді бауырыма.

Алты жақсы, жүз жылқы құн бермесең,

Есекем таңба болар сауырыңа
Бірақ, Ошақты бұл төрелікке басында бұрмапты (М-Ж. Көпеев, – Б. 65-66). Жылдар өткен соң, ескіріп кеткен дауды он төрт жастағы Едіге би құнын өтеп алыпты. Сол кесімді сөздерде мынандай келелі ойлар айтылыпты: «Жарлық өзіңізден болды, жабдық та өзіңізден», «Арғынға алты ат бастатқан тоғыз жібереді, төрт атаның ұлы Төртуылға төрт түйе бастатқан тоғыз жібереді», «Жарқын» – деген құн осы болады деген ол – қолынан ұстатып жалаңаш қыз береді екен. «Алты жақсы» – деген құн жүйрік ат, берен мылтық, жағалы киім, тай-тұяқ күміс не алтын, түйе, тазы т.б. түрлері болуы мүмкін. Ал, «алты ат бастатқан тоғыз» не «төрт түйе бастатқан тоғыз» – деген құн айып болады. 1885 жылғы «Билер ережесінде» 57 – ші бапқа енгізілген: Тоғыз аталған айыпты малға шаққанда былай болады. Түйе бастатқан бас тоғыз: 1 – бір түйе, 2 – құлын, 2 – бие, 2 – құнан, 2 – ат; 2 – орташа тоғызымыз – ат бастатқан тоғыз: 1 – семіз ат, 2 – тай, 2 – тайынша, 4 – төрт бойдақ қой; 3 – аяққы тоғыз: 1 – дөнен өгіз, 2 – тайынша, 3 – бойдақ қой, 3 – тоқты (Ж. Дәдебаев. // Жас алаш. – 1992. – № 97 (12884)); Едіге бидің тағы бір кесімінде: Ұлы Жүз үйсін Тоғас би елінің кісісі төбелесіп, содан бір әйел түсік тастапты Билігін айтқан Едіге: Мұнда бас дейтін бас жоқ, көретұғын көз жоқ, ұқсайтұғын қол жоқ, жүретұғын аяқ жоқ, кісі есебінде, адам санатында қосуға болмайды екен депті. «Даушы құр қалмайды, жаншы қор қалмайды» деген бұл төбелеске екі тоғыз айып салу керек деп кесімін айтқан екен (М-Ж. Көпеев, 1902. – Б. 77-84). Сондағы біріншісі, түйе бастатқан тоғыз екен де, екіншісі ат бастатқан тоғыз екен. «Қ±нныњ – бірі» Жетім бастаѓан тоѓыз. ¦лбикеніњ ќ±нына «бас жетім» алынады.

Түйін. Тоғыз тек қана үйлену салтына қатысты емес, айып құн дәстүріне де байланысты айтылады. Тоғыз > құн. Сонымен, ќ±н > ќан деген сµзден ќалыптасќан деп т‰йіндеуге болады. Мәшһүр-Жүсіп құнның бірнеше түрін: ұста құны, өнер құны, сүйек құны, қатын құны, жарқын құн, жеті ердің құны, үш құн, екі құн, тоқал құн, жақсы құн, қара құн, ақ боз аттың құны, мергеннің құны т.б. атайды. «Құн» сөзінен құндыкер сөзінің тууы заңдылық сияқты [7, б.174-175].

«Сота» диуананың таяғы. Мойнындағы сотамен Әрқайсысын бір салды (Алпамыс, 243); Сотасы ұзын батырдың жанына жетіп барады (Мәшһүр-Жүсіп, 231). Слова, значения которых понятны в общих чертах, но не ясны в этимологияческом отношении и которые не ассоциируются с какими либо конкретными предметами или понятиями. Например, сота (Мойнындағы сотамен әрқайсысын бір салды АБ, 81) «разновидность дубины» [141, б.29-30]. Сöт = саут *панцыръ (В. Радлов, Том. 4. Часть 1. – С. 556). Па`нцирь, -я, м.1. В старину металлическая, из колец и пластин, одежда для защиты тела от ударов холодным оружием.



Түйін. Расында сота ұрыс қаруының бір түрі болған. Кейін киім атауына ауысуы мүмкін. Сота сөзі дыбыстық өзгеріске түскен шот сөзі емес пе екен. Мүмкін сот <> шот (шоқпар) деп көрсетуге болар. Таяқ соғатын, ұратын қарудың түрі. Таяқ. Бұл жолда есі бүтін деген жандар, Таяғын қалпағы мен танымаған (Мәшһүр-Жүсіп., 113); Таяғын атасының он бесте алды (Мәшһүр-Жүсіп., 143); Таяқ – қорғаныс және күн көріс құралы болған. Таяқ > таяныш сөздерінің шығу тегі бір сияқты. Таяқ сөзінен көптеген түркі сөздері туындағаны байқалады. Тая етістігінің негізі ХI ғасырда көне түркі ескерткіштерінде байқалған. Бірақ, бұл сөз оған дейін де тіршілік еткен. Оған куә таяқ және туынды таян сөздері. Таяқ (ағаш таяқ), таяқ (тірегі) деген мағынада да жұмсалады. Тайан `опираться, подпираться` (Малов, 109). Таймыр, тайга сөздері тай түбірінен шығуы мүмкін. Тур. тат. طاياق, طياق даякъ, дж. تياغ, تاياغ, ад. داياق, подпора, колъ, палка, посохъ, вха (Будагов, 732). Ә. Қайдар тая (Алпамыс тая белінде, Өңі суық батырдың ҚБ, 464) предпологаемое значение «разновидность меча» дейді [141, б.30]; Тая > таяқ соғыс қаруы. Сота, тая, күрзі т.б. сөздердің этимологиясы әлі нақты анықтауға келмейтінін жазады (Ә. Қайдар, 1998. – Б. 37) [7, б.319-320].

«Көкпар» ұлттық ойын. Кµкбары – ќ±нан, дµнен атын шауып, Жиылысар ќонаќ болып сойып ќойын (М-Ж., 43); Кµкпарын шауып к‰ніге, Ќыз ойнаѓын ќып жатыр (Алпамыс, 183); Б±л сµздіњ шыѓуы туралы ѓалым-этнографтар Шыѓыс елдеріндегі ањызбен байланыстырады. Ењ мањызды маѓынасы Є. Марѓ±ланныњ айтуы бойынша мынадай. Ерте, ерте ертеде ешкі ж‰ні бµртеде халыќ бір-бірімен алакµз болып, екіге жарылѓанда Ќиян мен Ноѓай деген екі жігіт туѓан жерлерін тастап, алысќа адам аяѓы баспаѓан Алтай тауларына шыѓып кетіпті-мыс. Б±л жерде олар, Ергенек ќон деген терењ ‰њгірді ќоныс ќылыпты. 200 жыл µтіпті. Содан бері олардыњ ‰рім-б±таќтарыныњ саны µсіп-жетіліп, ‰њгірге сыймайтындай дєрежеге жетіпті. Содан олар не болса да б±л арадан ќ±тылуды ойлапты. Біраќ, Ќиян мен Ноѓай ±рпаќтары барлыќ биік тауларѓа шыѓып, шыњдар мен ќияларды орап, ќоршап алады. Баќыттарына орай бір тау Теміртау – темір болып шыѓады. Ќиян ±рпаќтарыныњ арасындаѓы ±ста тауды балќытып жіберуді ±сынады, тау аѓып кету ‰шін жетпіс жерден жетпіс ±ста пешін кµмірмен жаѓады. Сµйтіп, т‰йе ‰стіндегі ќомымен µтіп кететіндей жол салады. Осы салынѓан жолдан таулы Ќиян тау ќаќпанынан кењ жазыќ далаѓа шыѓып ќ±тылады. Сол кезден бастап Ќиян ±рпаќтары бµрте шене аталып кетті. Бірнеше жыл µткен соњ Шыњѓыс д‰ниеге келді. Осы уаќыттан бастап халыќтыњ салтына єр жыл сайын, сегіз айда бір рет той жєне кµк бµрі ( > кµкпар) тарту ±йымдастырылады, ќазіргі кезде `ешкі тартады`. Є. Марѓ±лан, бµрте шене кµк бµрі `ќасќыр` жєне кµктіњ ќ±сына сай келеді. Кµктіњ ќ±сы сµз тіркесіндегі кµк сµзініњ маѓынасы `аспан (тєњір) ±ѓымымен астасады дейді (Жанпейіс., 92; Марғұл., 73). Бөрі, шене, құмай, көк құсы деген бөлімді қараңыз. ¤. Тілеуќабыл±лыныњ да кµк бµрі туралы айтќанында да бірталай ќызыќты материалдар бар: Ќазѓаќ к‰нбиге бір кµк бµрі шабады, арыстар лап беріп бµріні ±стап, ќолды-аяѓын тартып, борша-боршасын шыѓарады. Б±л кездейсоќтан болѓан оќиѓа ойынѓа айналады. Ќазѓаќ к‰нбиге кµкпар тарту ±найды, ендігі жерде тойда, жиында тірі кµк бµріні тартып ойын жасау дєст‰рге айналады. Л.З. Будагов: У кочевыхъ народовъ пиршество при свадебныхъ и другихъ случаяхъ состоить въ угощеніи гостей, конской скачк съ призами, борьб, стрлб и пр. У туркменъ существуеть свадебный обрядъ, по которому невста, окутанная съ ногъ до головы вуалью, должна состязаться въ скачк съ своимъ женихомъ, надъ которымъ нердко она беретъ верхъ. Если при этомъ невста держить на колняхь заколотую овцу или козу, и преслдуемая женихомъ и прочею молодежью, должна, на всемъ скаку, разными изворотами, избжать похищенія у нея овцы, то обрядъ этоть называется кµк бµрі т.е. зеленый вольк. – Вамб. По писаніию Болотова, такая скачку у кирг. называется купь – бюре, много вольковъ? См. Русск. Въсти. 1866, Мартъ, Сыръ-Дарья, стр. 190 [8, б.754]. «Кµкпар» сияќты жаугершілік заманда «с‰йекке таласу» да болѓан. О. Ошанов: «¤йткені ќарсыластар денені іліп алып кетіп, кµз алдыларында с‰йекті ќорлауѓа тырысќан. Оны «маќалай» ќылды дейді» (// Ќазаќ єдебиеті. – 2003. – № 12 (2798). Кµкпардан (кµк + пар // бар // бор // бµр (-ы/-і) кµк // бµрі екі маѓыналы сµз болѓанымен: сын + зат семантикалыќ маѓынасы µте жаќын бірініњ орнына бірі ж‰рген сµз сияќты. Кµк – т‰с (т‰р) атауы екені белгілі. Кµк `голубой`, `синий`; кµк от `зеленая трава`; кµк ат `серая лошадь`; теске кµк й±ргеш ханып-тро `на зубе появилась чернота`; см. к±к. РСл., II. 1218 (Малов, 68). Н. Уєлиев кµген сµзіне байланысты (кµбіне тарамыс, ќайыстан жасалѓан) деген маѓынаны білдіретін кµк деген сµз екендігі ќазір ±мыт болды. Махмут Ќашќаридіњ сµздігінде (ХI ѓ.) кµк «тігіс» деген маѓынаны білдіреді – дейді. Ш. Дєркенбай: Осы жолмен алынѓан былѓарыныњ т‰сі кµкшілдеу – жасыл болып келеді. Ќазаќ шеберлері оны «кµк былѓары» немесе былѓарыныњ сапасын арттыру ‰шін, кµбінесе ќоњды малдыњ сауыр терісінен илейтіндіктен «кµксауыр» деген (// Қазақ әдебиеті. – 1992. – № 50 (2280)). Б.Ќ. Тлепин Н. Уєлиевтіњ «кµген» сµзіне байланысты айтылѓан пікірін ќолдай келе, б±л атау ќырѓыз тілінде де «кµген», ал т‰ркм.: «кµкен», моњ,.: «хеген» т±лѓаларында беріледі, маѓыналарында µзара алшаќтыќ жоќ дейді. Р. Шойбеков: кµк ‰немі т‰р-т‰с ±ѓымын білдіре бермейді. Мєселен, кереге кµктейтін ќайыс таспаны кµк деп атайды. М±ныњ т‰р-т‰ске ешќандай ќатысы жоќ. «Кµк от» `зеленая трава` (С. Малов). Демек, тері, шөп ұғымына байланысты «көк» түр атауы тумаған сияқты. А. Сейдімбетов: Кµшпелілер д‰ние танымы бойынша табынар тєњірі – кµк аспан., шексіз єлем болса, сол кµк аспан мен шексіз єлемніњ ењ ќ±діретті жаратылысы кµктегі к‰н дейді (// Ана тілі. 1992. шілденіњ 23-і,). Ә. Қайдар: көк сөзі де бірнеше мағынада қолданылады: бірінші көк аспан демек. Және көк құт. Және көк айналаның көктеуі. Және көк қабарған. Және көк – от өлең және көкөністі де білдіреді – деген. «Кµк» > аспан + су + жер = кµк – деп, айтамыз. Олай болса, кµк бµрі (кµк) т‰сіне байланысты кµк емес, кµк тєњір ±ѓымымен (тотемизмге) байланысты туѓан кµк – деп білеміз. Олай болса, кµк тєњірініњ жердегі жаратылысыныњ бірі – кµк немесе кµк бµрі болып табылады. Бµрі кµпшілік т‰ркі тілдерінде «ќасќыр» деген ±ѓымда ж±мсалады (бөрі, қасқыр бөлімдерін қараңыз). Алт., `бöру`; тув., бµру`; ноѓ., тат., баш., ±йѓ. бьори, б‰ре, бµрµ; буря., монѓ., буруу деп б±зауды жєне єр т‰рлі таѓы ањныњ (аю, барыс т.б.), малдыњ (б±ѓыныњ) жылѓа толмаѓан тµлін айтады. Бµрі сµзіне ќосылып кµк сµзі «мыќты, азулы, наѓыз кµк жал ќасќыр» деген ±ѓымды білдіреді. Тува тілінде кµк жал ќасќыр кµк бµр‰ дейді. Кµкпар сµзі кµк жєне бµрі деген екі сµзден ќ±ралѓан. Бастапќы б дыбысыныњ ќатањдап п-ѓа айналуына бірінші сµздегі ќатањ к дыбысы єсер еткен. Екпінніњ алдыњѓы дауыстыѓа т‰суімен байланысты і дыбысы т‰сіп ќалѓан (ЌТЌЭС, 104). Ѓ. М±сабаев: т‰ркілер ќасќырды бµрі деп, ќойды ‰ркітіп ‰рейін ±шыратын ќылыѓымен атаса (бµріктіру, бµрігу етістігін салыстыр), фин зузу деп, ж‰йріктігіне ќарай атауы – Алтай тілдерінен угро-фин тілдерініњ алѓашќы ажырай бастаѓанын кµрсетеді. Ќой екі тілге бірдей болса, тµбет итті финдер ќой к‰зетіне жарайтынын ескеріп ќой – ра (ќой + ра) деп атаѓан, кµне барыс жалѓауына (-ра ќосымшасын) ж±рнаќ етіп алѓандығын айтады. А. Джунусбеков, Ж. Абуов: Возьмем этимологию слова кµкпар `козлодрание`, которое якобы образовано из сочетания кµк буквально `синий`, здесь в значении `серый`, и бµрі `волк`. Этимологи утверждают, что происхождение этого слова связано с традицией организации облавы на волков. Не будем спорить. Но лингвистическое объяснение происхождения слова кµкпар не укладываются в разумную фонетическую теорию. Оба слова, из которых якобы образовалось кµкпар, имеют мягкий губной сингармонический тембр. Следовательно, в ритмической группе (фонетическом слове) этот признак при отсутствии каких-либо помех должен усиливаться. Тем не менее происходит ничем не объяснимая делабиализация и утрата свойственного слову сингормотембра. Если учесть, что лабиальный сингармонизм в тюркских языках не такое уж слабое фонетическое явление, каким его представляют в лингвистической литературе, а в равной степени с лингвальным сингармонизмом функционально нагруженный просодический признак слова, то к вышеприведенному этимологическому объяснению слова кµкпар следует отнестись критически. Добавим, что оглушение звонкого губно-губного б еще объяснимо: будем полагать, что это комбинаторное влияние глухого среднеязычного ќ. Но чем объяснить чередование огубленного мягкого (среднеязычного) µ с негубленным твердым (заднеязычным) µ с неогубленным твердым (заднеязычным) а, а также выпадение конечнего гласного і ? Если даже примем теорию акцентной организации тюркского слова, согласно которой ударение падает на последний слог, то чем можно объяснить выпадение вокального сегмента последнего ударного слога? Непонятных фонетических противоречий в этимологии этого слова более чем достаточно – деп талдады (Жүнісбек., 184). Расында да, кµкпар//кµкбµрі: пар//бµрі сµздері ќандай фонетикалыќ µзгерістерге ±шыраѓан. Кµкпар//кµкбµрі тіркесіндегі: п/б, а/µ (і) байырѓы сµздердіњ айтылуындаѓы орфоэпиялыќ варианттылыќ болуы м‰мкін (Ұйық., 109). Кµрші дыбыс к-ніњ єсерінен п/б болып µзгерді. А/µ б±л дыбыстардыњ т‰ркі тілінде алмаса ќоюы оњай емес. Тек ќана а > о µтуі арќылы болатын ‰рдіс. Одан кейін барып о/µ о дыбысыныњ жіњішке сыњары – µ. Б±л да жалпы т‰ркілік дауысты фонемалардыњ ќатарына жатады. Дыбысталу ерекшелігі жаѓынан ѓана емес, ќолданылу ерекшелігі жаѓынан да о дыбысы µзініњ жуан сыњарыныњ іздерін ќайталайды (Том., 45). І дыбысына байланысты жоѓарыда айтылды. Кµкпар//кµк бµрі тіркесініњ µзгерісін осылай жорамалдауѓа болады деп ойлаймыз. Е. Жанпейісов бµрі тува диалектісінде бµрук / börük т±лѓасында ±шырасады (ЭСТЯ-1980, – С. 220.). Соњѓысы оныњ кµне фонетикалыќ варианты болып табылады. Ол µзініњ кµне фонетикалыќ сипатын ќазаќ тілінде: бµлтірік бµрік астында; жау жоќ деме, жар астында, бµрі жоќ деме бµрік астында саќтаѓан. Бµрік сµзініњ этимологиясын ќаз. бµрігу, бµріктіру `ісініп ќабыну, кµтерілу, кеудесін соѓу` (адамѓа) ќатысты ќолданады. Ќырм., ќ±м., ќаз. bür `суда кµтерілу`, заттыњ бетіндегі б‰р, томпашыќ`; ќырм., ќ±м. bür `жапыраќ, тел., алт., саг. пÿр`теректіњ жапыраѓы`; бÿрÿк `єжім, ќатпар` (РСл, IV, с. 1397, 1885, 1888); МК. börі `б±лаќтыњ кµзін ќалпына келтіру` (ДТС, с. 113); ýќ учига ýтказилган темир халќа` (Индекс – С.76); Сондыќтан да, жау жоқ деме жар астында, бµрі жоќ деме бµрік астында дегенді `жау жоќ деп айтпа, бµрі жоќ деп айтпа (дµњніњ, жотаныњ, тµбешік) т.б. ±ѓыну керек сияќты (бұл туралы бөктергі бөлімінде тағы да айтылады). М. Рясянен жалпы börі ќатарына ќаз. böltürük < bör-lürük `бµлтірік` маѓынасында ќосады. Кµк жєне бµрі-ден т±ратын кµкпар композициясы бірќатар т‰ркі елдерінде, соныњ ішінде ќазаќтар µздерініњ кµне айтылуын саќтаѓан, ќырѓ. кµкбµр‰, немесе кµк бµр‰ / кµк пµр‰ `ешкіні алып ќашу, ешкі тарту`, наќты айтќанда `с±р бµрі`(ЮСл, с. 418), чаг. kök bürі `‰йлену тойы, ‰йлену ойыны` (Попе Н.Н. Монг. сл., с.247.); ќаз. кµкбµрі: Кµкбµрі ќылып д±шпанын Тау мен тасты к‰њірентті (Ќобыланды батыр); Б±л ойын басќа атпен де белгілі: улак, улак тартыш (диал. торпак тыртыш, кµкпµр‰//кµкмµр‰). Кµкбµр‰: µзб. улоќ, кýпкари; баш., к‰к б‰ре (Ишбердин, Уфа, 1969. – 44 б.). Жоѓарыда келтірілгендерден кµрінгендей, этнографиялыќ композиция кµк бµрі > кµкпар былай трансформацияланды: кµк бµрі > кµк пµрі > кµкпары > кµкпар. Салыст.: «ноѓ. байрак акашув этн. `ту ‰шін к‰рес (‰йлену тойында жігіттердіњ туѓа ие болу ‰шін бір-бірімен к‰ресі, жарысы)`» (НРС, – С. 66) (Жанпейіс., – Б. 91-95; 38-44). Немесе: кµк + бµр ~ пµр ~ бµр ~ і = К¤К Б¤РІ. € Кµк пен бµрі сµздері осылай тоѓысты. Кµк бµрі сµзі ќазаќ халќыныњ т±рмыс-салтынан берік орын алды. Мысалы, Р. Шойбеков зергерлік µнерге ±сталыќќа байланысты бµріауыз атауына ќасќырдыњ мыќты тісі негіз болѓандыѓын жазады. М.Ш. ¤мірбекова: ањѓа, ањныњ дене м‰шелеріне байланысты ою-µрнек атауларын зерттеп: «Бµрікµз» – бµрініњ кµзін т±спалдап т±ратын µрнек атауы. «Бµріќ±лаќ» (Шойбеков те атап µтеді, 12 бет) – ќасќырдыњ басын, ќ±лаѓын, сондай-аќ «бµріќ±лаќ» деп аталатын жапыраќты бейнелейтін µрнек атауы. Кµкпардыњ т‰рлері: лаќ кµкпар, серке кµкпар, тана кµкпар, айналма кµкпар, теке кµкпар (бір ѓана белгіленген жерге апарып тастау), мєре кµкпар (екі шеттен мєрелі жер белгілеп, серкені ортаѓа тастайды, серкені єр жаќ µз мєресіне апаруѓа таласады), алып ќашпай кµкпар (серкені алып ќашып, жеткізбей ќ±тылып кету) (// Ана тілі. – 1990. – № 21). Кµкпардыњ жаппай тарту, дода тарту болып екіге бµлінеді. Кейде б±л т‰рі марта тарту деп аталады. Іле µњірінде ќызай тарту дейтін т‰рі бар. Кµкпарды єкеп тастаѓаннан кейін, «кµгерт», «кµгерт», «кµгерт» деп ќайталап, айѓайлайтын болѓан (Т. Б‰йенбаев). Ќырѓыздарда кµкбµр‰: аламан немесе жайма тартыш соњѓы ойында барлыќ ойыншылар ќатысып сыйѓа тушаны алады. Чубама тартыш немесе чубатма-мєре алыста болады; оњт‰стік. диал. шавулак (шап улак) (шап-ты Юдахин иранныњ сµзі дейді КРС, – С.894) ойынныњ бас кезі, тушаны бір ауылдан екінші ауылѓа апарады. Ќырѓыздар ‰йлену тойында достары не туыстары шавулак єкелген, тушаны дайындап ауылѓа аттандырѓан. Шавулак (шап + улак) т±рады. Шап `ойын кезіндегі жаза` деп ќарайды (КРсл, с.901). Мысалы, шап ал `ќолдыњ саусаѓымен ќолдан ±ру` бізше шап деген сµз `шапшањдыќ, тездікке` ±ќсас жасалѓан сµз – дейді. Сµйтіп, шавулактыњ бірінші компоненті ќырѓыздыњ µз сµзі дейді. Ал, кµкбµр‰ (диал. кµпкµр‰, кµкмµр‰) екі: кµк жєне бµр‰-ден т±рады. Баскаковтар м > б дыбыстарыныњ алмасуын кµрсетеді (Баск., 21). Ќырѓыздарда ќасќырларды аулау ойыны болѓан, осыдан келіп улаќ тартыш келіп шыќќан, оныњ синонимі кµк бµр‰ тура айтќанда `с±р ќасќыр`. Кµк бµр‰ сµзініњ бірінші компоненті `алѓан бетінен ќайтпайды, ќайсар, бір беткей` маѓына беріп, эпитет ретінде ќалыптасты: ќарањыз.: кµк жал ќасќыр `кµкшіл жалы бар, кєрі ќасќыр` (Радлов, 1219.). ќырѓ. кµк жал кµкшіл жалды (ќасќырдыњ эпитеті). Батыр, ќорыќпайтын (ертегілердегі батырлардыњ эпитеттері); кµк жалдыќ батырлыќ, ж‰рек ж±тќан; Кµпкµру//кµкмµр‰ фонетикалық варианты. Г. Вамбери екінші компонент бµр, бор `с±р` (1879, с.202). Кейбір ѓалымдар Иран сµзі дейді (Абаев, 1958). К. Броккельман бµµри, бµри – туынды етістік, кµне -ы (і)-еске т‰сіріњіз автор) ж±рнаѓыныњ єсерінен пайда болѓан дейді (1954). Б±л арада Г. Вамбери пікірі д±рыстау, себебі бµр‰ кµкжал жєне карышкыр сияќты екінші айналымдаѓы аты дейді (ДТС). (О.Абдувалиев. Пройсхождении некоторых конноспортивных терминов в Киргизском языке, Фрунзе. Вопросы тюркского языкознания. 38-39 б.). Т. Єлімќ±ловтыњ «Кµкпар» деген єњгімесі осы таќырыптыњ мєн-маѓынасын ашуѓа септігі тиеді деп ойлаймыз.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет