Ќазаќстан Республикасыныњ Білім жєне ѓылым министрлігі


Лабораториялық тәжірибе ХІХ ғасырдың ортасынан бастап, жеке психикалық процестерді зерттеу үшін тәжірибе кең түрде қолданыла бастады. Неміс ғалымы В. Вундт (1832 – 1920) психологияны тәжірибелік жолме



жүктеу 5.06 Mb.
бет2/22
Дата19.09.2017
өлшемі5.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Лабораториялық тәжірибе ХІХ ғасырдың ортасынан бастап, жеке психикалық процестерді зерттеу үшін тәжірибе кең түрде қолданыла бастады. Неміс ғалымы В. Вундт (1832 – 1920) психологияны тәжірибелік жолмен зерттеудің негізін салды,


тұңғыш рет лаборатория ашты (1879). Психологтар алғаш рет көру, есту, иіс түйсіктерін зерттеу үшін тәжірибені пайдаланды.

Лабораторияда жүргізілген эксперименттің нәтижелілігі мына төмендегі жағдайларға байланысты болады:



  1. Байқалатын обьекті жөнінде эксперимент жүргізушінің күн ілгері болжамының (гипотезасының) болуы тиіс;

  2. Тәжірибе түрінде лайықты жұмыс жағдайын жасау (жазып отыру, инструкциялар т.б. жазу – сызу құралдарымен қамтамасыз ету).

  3. Тәжірибені күнілгері белгіленген жоспар бойынша, арнаулы әдістемеге сай жүргізу.

  4. Бір құбылысты бірнеше рет тексеруден өткізіп, оларға сандық және сапалық жағынан дербес талдау жасау.

  5. Алынған мәліметтерге байланысты негізгі және ішінара қорытындылар шығара отырып, тәжірибе жүргізуде ашылған кейбір ғылым деректерді (егер зерттеу жұмысы мектеп жағдайында жүргізілген болса) оқу – тәрбие процесінің сапасын жақсарту үшін пайдаланса, бұл тәжірибенің негізгі мақсатының орындалғаны болып табылады.

Табиғи эксперимент.

Тәжірибенің екінші бір түрі - табиғи эксперимент деп аталынады. Табиғи экспериментті психологияға тұңғыш енгізген және оны өзінің зерттеулерінде көп пайдаланған көрнекті орыс психологы А. Ф. Лазурский ( 1974 - 1917) болды. Бұл әдістің байқау әдісінен айырмашылығы, мұнда тәжірибе жүргізуші өзіне керек құбылысты табиғи жағдайда тудырып отырады.

Сауалнама әдісі бойынша кісі күні бұрын арнаулы парақтарға жазылып қойылған сұрақтарға жазбаша жауап қайтарылады. Осы әдіспен әртүрлі топтың, ұжымның, оның жеке өкілдерінің психологиялық ерекшеліктері

(талап – тілегі , мақсат – мүддесі, талғам – мұраты, қызығуы, бейімділігі

т.б.) ажыратылады. Мыс: адамның қандай кітапты ерекше құмартып оқитындығын, оның сүйікті жазушылары мен әртіс, әншілерпінің кімдер екендігін аңғаруға болады. Анкеттегі сұрақтар ықшам, зерттеушілерге түсінікті, қарапайым тілмен тұжырымдалып, жалпы саны 5 – 8 ден аспауы тиіс.


Әңгімелесу әдісі - психолог белгілі жоспар бойынша зерттелінуші адамның жас жәнге дара ерекшелігіне, білім көлеміне қарай күні бұрын әзірленген сұрақтар қояды, зерттелінушіге күдік тудырмау мақсатында әңгіме көбіне жанама түрде ұйымдастырылады, мұнда сөйлесу әдісіне ерекше мән беріледі. Зерттелінушінің берген жауабы жазылып алынып, кейіннен мұқият талданады да, соған орай тиісті қорытынды жасалады.

Тест әдісі - балалардың білімі мен икемділігі , бейімділігі, жалпы ақыл – ойының даму дәрежесін т.б. анықтауға болады. Тест арқылы бала өз жасына қарағанда дұрыс дамыған ба, не оның дамуында өз кезінен ауытқушылық

(жоғары, төмен бар ма?) деген сұраққа жауап алынады.

Тапсырма жас мөлшері біркелкі балаларға бірдей беріледі де (200 – дей) мұндағы жауаптардың орта есебі ( барлық бала бойынша ортақ балл) шығарылады. Осы орта есеп жас мөлшерлік норма белгілеу тестті стандарттау деп аталады. Мұндай тестке кейін ешқандай өзгеріс енгізілмейді. Баланың ақыл – ойының даму дәрежесін анықтауға арналған тесттерді интеллектік тесттер дейді. Түрлі жан қуаттарың құрылымын функциялармен параметрлерді шамамен жорамалдауда экспериметтік материалдарды талдауда, модельдерді құрастыруда факторлық талдау деп аталатын матеметикалық- статистикалық әдіс қолданылады. Матеметика қазіргі кезде көптеген ғылымдарың зерттеу әдістеріне кеңінен еніп отыр. Психологияда мұны алғаш қолданған ағылшын психологы Ч.Спирмен. Осы әдіспен адам ақыл –ойын оның музикалық, математикалық қимыл -қозғалыс т.б. қабілеттерінің белгілі шамасын белгілеуге болады. Мәселен осы әдісті психологтар адамның жоғарғы жүйке қызметі қасиеттерінің құрылымын зерттеуде пайдаланды. Күрделі корреляциаларды факторлық талдауға салу электрондық өлшеуіш машиналарының (ЭВМ) көмегіне де сүйенеді.

3. Зерттеу єдістері ќандай да бір єдіснамалыќ талаптарѓа сай болады, м±ндай ѓылыми-психологиялыќ зерттеулерге ќойылатын талаптар келесідей:



  1. Ќ±былыстардыњ сыртќы кµрінісімен олардыњ ішкі табиѓаты арасындаѓы толыќ сєйкестікті таба білу;

  2. Психикалыќ ќ±былыстарды зерттеуде психо-физиологиялыќ принципті негізге алу шарт, біраќ физиологиялыќ (биологиялыќ) білімдер мен факторларды кµмекші ќ±рал ретінде пайдалану ќажет;

  3. Психологиялыќ зерттеулердіњ, негізінен, адам єрекетін єлеуметтік-тарихи талдау нєтижесіне арќа с‰йеуі ;

  4. Психологиялыќ зањдылыќтарда адамныњ психикасы, іс-єрекеті жєне оларды ќозѓаушы к‰штердіњ ‰здіксіз дамуы процессінде наќтылау .

¦йымдастыру єдістері µз ішіне салыстыру єдісі (єрќандай топты жасы, ќызметі т.б. бойынша салыстыра, зерттеу); лонгитюд єдісі (бір адамды не адамдар тобын ±заќ уаќыт аралыѓында ќайталап, зерттеп бару); комплекстік єдіс (зерттеуге єрт‰рлі ѓылымдар µкілдері ќатысып, бір объектіні жан-жаќты, єрт‰рлі ќ±ралдармен зерттеу). М±ндай зерттеудіњ нєтижесінде сан ќилы ќ±былыстар мен байланыстар жєне тєуелді ќатынастарды ашу м‰мкіндігі туады. Мысалы, жеке адамныњ физиологиялыќ, психологиялыќ жєне єлеуметтік т±рѓыдан даму байланысы.

Эмпирикалыќ єдістер. Б±л топќа енетіндер: баќылау мен µзіндік баќылау, эксперементалды( лабораториялыќ, табиѓи, ќалыптастырушы) єдістер; психологиялыќ болжау (психодиагностика): тест, анкета, с±раќ беру, социометрия, интервью, єњгімелесуєдістері; шыѓармашылыќ, іс-єрекет µнімдерін талдау єдістері; µмірбаяны мен танысу єдістері.

Деректерді µњдеу єдістері: сандыќ (статистикалыќ) жєне сапалыќ (алынѓан материалды топќа жіктеу, талдау) єдістері.

Реттеу-т‰зету єдістері: аутотренинг, топ тренингі, психотерапиялыќ ыќпал ету єдісі, оќу-‰йрету єдісі.

4. Психологиялық зерттеулерде әр түрлі психикалық процестердің заңдылықтары мен ерекшеліктерін ашу және жеке адамның қасиеттерін анықтау үшін қарастырылған әдістердің барлығы да кеңінен пайдаланылады. Кез келген әдісті дұрыс қолданғанда, ең алдымен жеке адамның психикалық көріністерінің сапалық заттары анықталып, тіркеледі, яғни зерттеу міндеттеріне сәйкес фактілі деректер дәлме-дәл іріктелінеді де дұрыс түсіндіріледі.

Мұндай өңдеу зерттеліп отырған психикалық құбылыстардың сапалық ерекшеліктері туралы пікір айтуға болатын көрсетркіштерді алдын ала анықтап алуды, немесе сол көрсеткіштерді фактілі материалды талдау процесі кезінде дәл таба білуді талап етеді.

Мәселен, ойлау процесі зерттелуде делік (әр жастағы немесе әр түрлі жағдайда оқитын оқушылардың ұғымды игеру материалы бойынша). Бұрыннан белгілі көрсеткіштердің қайсысы ұғымды меңгерудің сапалық ерекшеліктерін сипаттау үшін қолданылатынын алдын ала шешу керек, не тиісті көрсеткіштерді эксперименттік материалдарды талдау барысында тікелей анықтау қажет. Бұл жағдайда сапалық көрсеткіштер бола алатындар: белгілерді даралау толықтығы, олардың мәндік дәрежесі, белгілер мен ұғымдар арасындағы өзара байланыс сипаты, ұғымды анықтаудың ерекшеліктері, олармен әр түрлі жағдайларда операция жасау талдын ала шешу керек, не тиісті көрсеткіштерді эксперименттік материалдарды талдау барысында тікелей анықтау қажет. Бұл жағдайда сапалық көрсеткіштер бола алатындар: белгілерді даралау толықтығы, олардың мәндік дәрежесі, белгілер мен ұғымдар арасындағы өзара байланыс сипаты, ұғымды анықтаудың ерекшеліктері, олармен әр түрлі жағдайларда операция жасау тағы басқалар.

Сапалық талдау жүргізген кезде жаңадан қалыптасып, не дамып келе жатқан психикалық көріністерге баса назар аудару керек, өйткені, бұл адамға қазір ненің тән екендігін ғана емес, сондай-ақ оның психикалық даму перспективасын болжауға мүмкіндік туғызады.

Алайда, зрттеу нәтижелерінің объективтілігі зерттеліп отырған психикалық құбылысты суреттеуді және сапалық сипаттама беруді ғана талап етпейді. Әрқашан да табылған қасиеттің типтілігін анықтап, дәлелдеудің маңызы зор. Бұл, зерттеу материалдарын сандық өңдеуден өткізу негізінде іс жүзіне аса алады.

5. Психологияда сан жағынан талдау үшін, басқа ғылымдардағы сияқты матриалды математикалық өңдеуден өткізу әдістері әсіресе, көрсеткіштердің орташа сандық мәнін анықтауға мүмкіндік беретін варияциялық статистика әдісі кеңінен қолданылады.

Зерттеу нәтижелерінің дұрыстығын анықтау үшін статистикалық әдістердің ерекше маңызды мәні бар. Статистикалық әдістер белгілі бір көрсеткіштердегі айырмашылықтардың сенімділігі туралы, олардың осы құбылыстағы типтілігі және нормадан ауытқу шектері туралы, қанша адамның сыннан өту қажаеттігі туралы математикалық дәлдікпен пікір түюге мүмкіндік береді.

Психикалық зерттеулер нәтижесін өңдеу үшін альтернативалық, корреляциялық, дисперциялық және факторлық талдау әдістері неғұрлым кең пайдаланылады. Альтернативалық (таңдауға мәжбүрлік) талдау кезінде кез келген жағдайда болуы да, болмауы да мүмкін психикалық құбылыстардың белгілері, қасиеттері, сапалары зерттеледі. Осы белгілердің сандық көрсеткіштерле көрінуін альтернативалық талдау деп атайды. Альтернативалық талдаудың сандық көрсеткіштері бірнешеу. Әдетте құрылым көрсеткіштермен арақатынастар көрсеткіштері жиірек қолданылады. Құрылым көрсеткіші бөлшек пен бүтін арақатынастар көрсеткіші бүтіннің бөлшектері арасындағы процент пен берілген қатынасты сипаттайды.

Барлық сыналатындардың қай бөлігінің белгілі бір белгілерге (мәселен, зейінннің тұрақтылығы, есте сақтау тәсәлдері тағы басқалар) ие, ал қай бөлігінің оларға ие емес екендігін анықтау керек болған жағдайда құрылым көрсеткіштерін табады. Белгілі бір қасиетке ие сыналушылар топтар арасындағы қатынастарды ашу үшін арақатынастар көрсеткіштері анықталады. Мысалы, есие сақтау процесін зерттеу кезінде қандай материалдың есте тұрақты сақталатындығын және материалдың белгілі бір түрін есте нық сақтау бейім сыналушы топтар арақатынасының қандай екендігін анықтау қажеттілігі туады. Альтернативалық талдау сыналушыларда белгілі бір қасиеттердің, белгілердің бар екенін анықтауға мүмкіндік береді, бірақ оның көмегімен белгілер арасында тәуелділік бар-жоғын анықтауға болмайды.

Психикалық құбылыс белгілерінің өзара байланыс дәрежесін (екінші сөзбен айтқанда, байланыс тығыздығын) корреляциялық (арақатыстық) талдаудың көмегі арқылы сипаттап беруге болады.

Корреляциялық сияқты дисперциялық (ажырату) талдаудың да міндеті – зерттеліп отырған белгілер арасында өзара байланыстың бар-жоқтығын анықтау. Ал корреляциялық және дисперциялық талдау арасында елеулі айырмашылықтар бар. Корреляциялық талдау байланыс тығыздығының мөлшерін тек эксперимент үшін мәні бір белгілер арасында анықтауға мүмкіндік береді. Дисперциялық талдау кезінде зерттеліп отырған белгілерге әсер ететін факторлардың бағасын алуға және олардың әрқайсысының әсер ету мөлшерін анықтауға болады. Мұндай жағдайда экспериментші зерттелетін белгілерге тигізетін әсері зерттелуі қажет факторлар шеңберін өзі анықтайды.

Психологиялық зерттеулер нәтижелерін өңдеудің анағұрлым күрделі әдісі факторлық талдау болып табылады. Бұл әдістің күрделілігі факторлық талдаудың алдында бірнеше әзірлік кезеңі болатындығында, оның барысында факторлық талдау белгілердің шамасы айқындалады, осы белгілерді сандық белгілеу өткізеді және корреляциялық матрицалары, яғни әр белгінің белгілі бір жүйенің барлық белгілерімен байланысытығыздығын бейнелендіретін корреляциы коэффициенті көрсетілген таблица құрастырылады.

Факторлық талдау тәуелді және тәуелсіз факторлардың санын, факторлардың топтағы салмағын анықтауға және зерттеліп жатқан құбылысқа әсер ететін белгісіз факторларды табуға мүмкіндік береді.



Баќылау с±раќтары:

1.Психологиялыќ зерттеулерді ќ±ру принциптері.

2.Ќазіргі заман ѓылыми психологияда ќолданылатын єдістердіњ т‰рлері.

3.Психикалыќ ќ±былыстарды олардыњ дамуы барысында зерттеу.

4. Ѓылыми психологиялыќ зерттеулерге ќойылатын талаптар.

5.Зерттеу материалдарын µњдеу.

6.Жанды зерттеу әдістері.


4-лекция
Таќырыбы: Жантанудың даму тарихына қысқаша шолу.



Жоспары: 1. Психологияныњ философия мен жаратылыстану ѓылымдары ќойнауынан бµлініп шыѓуы.

2. Ежелгі психология.

3.Орта ѓасырлардаѓы жан туралы ілім.

4. XХ ѓасырдыњ 20-30 жылдарындаѓы психология даѓдарысы.

5. Кењестік психологияныњ дамуы.

6. Ќазаќстанда психология ѓылымыныњ дамуы.

7. Ѓылыми психологияныњ принциптері.
Лекция маќсаты: Студенттерді психологияның даму тарихымен, XХ ѓасырдыњ 20-30 жылдарындаѓы психология даѓдарысымен, кењестік психологияныњ дамуымен, қазаќстанда психология ѓылымыныњ даму жолдарымен, ғылыми психологияныњ принциптерімен таныстыру.
Лекция мєтіні:

1. Ерте замандардан бастап адам баласының назары, ақыл-ойы өзінің маңындағы дүниенің сырын танып білуімен бірге, өз денесінің ішкі дүниесінің, ақыл-ойы мен іс-әрекетінің тіршілік бейнесінің құпия сырларын ашып білуге ұмтылған. Біздің дәуірімізге дейінгі бірнеше мыңдаған жылдар бұрын Шығыс елдері Мысыр мен Үндістанда, Қытай мен өзге елдерде, адам баласының мәдениеті өсіп, дамып, осы заманғы ғылыми білімнің бастапқы іргетасы қалана бастаған. Қоғамның дамуына қарай өндіріс күштері өсті, әлеуметтік өмірде таптар пайда болды. Алғашқы құл иеленушілік мемлект құрылды. Қоғамда адамдардың әр-қилы наным сенімдерге негізделген көз-қарастары пайда болды. Мұндай көзқарастар тек діни нанымдарға негізделіп қана қойған жоқ, адамның жан дүниесі жайлы табиғи – ғылыми көз қарастардың тууына себепші болды.

Ертедегі Шығыс елдерінде, сонан соң Ежелгі Грецияда адамның тәні мен жанының сырын білуге ден қойылды. Адам тіршілігінің негізі – қан айналуына ерекше мән берілді.

Ертедегі Қытай медицинасында (ХІІІ ғ) денені басқарушы жүрек қызметі деп санап, ол ауа тектес нәрседен жаралған деді. Ол адамның физиологиялық тіршілігімен бірге психологиялық қызметінде реттеп отырады. Мұндай тіршілік адамның сөйлеу қабілетін оятып, ойын дамытады деген тұжырым жасады.

Ежелгі Үндістан дәрігерлері, “адамның психологиялық әрекетінің негізгі органы – жүрек оның атқаратын қызметі біртіндеп миға ауысады”- деген тұжырым жасады.

Б.ғ.д.VІ ғасырда Үндістанда адамның жан дүниесі жайындағы діни нанымдарға негізделген Джайнизм мен буддизм бағыттары кеңінен тарады. Бұдан кейінгі кездерде Үндістанға философиялық мектептер жан туралы түсініктерді метофизикалық- әдептік мақсаттарды дәріптеуге пайдаланылады. Бұл бағыт келесі дәуірімізде түрлі жолға түсіп, жан дүниесінің сырын адамның даралық ерекшеліктеріне орай түрліше түсіндіреді.

Ерте дәуірдегі Қытай елдеріне кеңінен таралған философиялық - діни ой -пікір әйгілі ғұлама Конфуцийдің есімімен байланысты.

Онын іргесін өзі қалаған мектебі Конфуцияндық деп аталады. Конфуцийдің пікірінше “адамның білімі мен психологиялық сапалары – туа берілетін қасиет. Адам жаратылысынан қайрымды болып туады, бірақ оны жолдан тайдырып бұзатын-сыртқы орта. Сондықтан ол, адамның өз бойындағы сырттан әсер еткен зиянды қасиеттерден арылу үшін, адам өзі ішкі жан дүниесіне үңіліп ақыл-ойын дамыта түскені дұрыс” – дейді. Адамның тәнімен психикалық тіршілігінде қан айналу процесінің ерекше маңызды қызмет атқаратындығы туралы пайымдаулар келесі дәуірлерде Вавилон, Мысыр, Қытай мен Үндістанда, Ежелгі Шығыс елдерінде жалғасты.



2. Ежелгі психология.

Сонау ерте замандардан бері адамдардың әлеуметтік өмірі олардың күнделікті сан-алуан іс-әрекеттерінен, бір-бірімен қарым-қатынасынан, олардың жан дүниесінің сырын мінез –құлық сипаттарынан өзара белгілі болған. Осындай ұғым түсініктерде адамның жаны тәні мен бірге болды деп саналған. Ежелгі Грек жұртының ғұламалары. Гераклит (Б.з.д VІ ғ ), Демокрит ол сол табиғат заңына ынғайланбауда деген пікірді қолдады. Демокрит психиканы (жанды) оттың атомдарындай қозғалмалы қасиет деп санады. Сонымен, жан туралы ілім- психологияны адам тәнінің қызыметі деген бірынғай материалистік түсінікті тудырды.

Сол заманның ғұлама ойшылы Платон (б.з.д.427-347ж.ж) жан мәңгілік нәрсе, ол өлмейді, өшпейді деген қорытынды жасады. Ол психиканы түсіндіруде идеалистік бағытты жақтады. Аристотель (б.з.д. 384-322 ж.ж) психологиялық ой-пікірді табиғи негізге сүйеніп, биология мен медицина саласына бағыттады. Ол психика туралы ілімді одан әрі зерттеп, “жан туралы” – деген еңбек жазды. Ол психиканы тән мен бірге өмір сүретінін айта келіп, психикалық әрекеттердің басым көпшілігін материалистік тұрғыдан шешті. Сонымен, Гераклит пен Демокриттің Платон мен Аристотельдің жан жайындағы көз қарастары психологиялық ілімнің келешектегі дамуына ғылыми негіз болып қаланады. Жан жүйесі жайындағы ертедегі ілім көптеген ойшылдар мен ғұламалардың шығармаларында өзіндік орнын тапты.

Ежелгі Римнің көрнекті ойшылдары Лукреций (б.з.д. І ғ.), Гален (б.з.д. ІІ ғ.) психологияның жан дүниесінің сырымен байланысты табиғи негіздерін іздестірді. Ал грек ойшылы Сократ (б.з.д. 470-399ж.ж)”өзіңді өзің тани біл” деген ұлағатты пікірін адамның жан дүниесімен, сырымен ұштастырды.



3.Орта ғасырдағы жан туралы ілім.

Ерте дүниеден бері қалыптасқан адам психикасы жайындағы ілім мистикалық және діни көзқарастар ықпалына көшті. ”Жан екі түрлі сипатта өмір сүреді” – деп уағыздалды. Жан жайындағы аристотельдік ілім өмірден шеттетілді. Алайда VІІ-ХІІ ғасырларда араб тілді Шығыс елдерінде философиялық ой-пікірлер өркен жайып, ғылыми зерттеулер және адамның жан дүниесі жайындағы ілім жанданып жаңа сипатқа ие болды. Араб тілді Шығыс елдеріндегі мәдениетпен ғылымның орта ғасырда Еуропа мен басқа елдерге тарап, кең қанат жайып, жалпы адам баласы мәдениетінің өркендеуіне әсер етті.

VІІ-ғасырда Халифат мемлекеті құрылып, араб тілі мемлекеттік тілге айналды. Жаратылыстану, медицина, математика мен адамтану ғылымдары өркен жайып ежелгі дүние ғұламалары Платон мен Аристотель, Гален мен Архимедтің еңбектері араб тіліне аударылды. Сөйтіп бұл еңбектер барлық елдерге (Азия, Үндістан, Пириней) түбегіне дейін ғалым-ғұламалардың ашқан жаңалықтары, ой-пікірлері жаңа сипат алып, Әбу Насыр Әл – Фараби (870-950 ж.ж), Әбу Али Ибн Сина (980-1037), Ибн Рошид (1126-1198 ж.ж) сияқты орта ғасырлық ғұламалардың зерттеулері арқылы адамның жан дүниесі жайындағы ілім өркендеді. Иранның ғалымы Закария Рази (865-925 ж.ж), өз еңбектерінде адам жан жүйесі жайлы ғылыми жетістіктеріне сүйеніп, түрлі зерттеулер жүргізді. Әбу Насыр Әл-Фараби “Әлемнің екінші ұстазы” атанған данышпан ғалым.

Оның бірнеше еңбектері бар.



  1. Ізгі қала тұрғындары.

  2. Азамазаттық саясат.

  3. Мемлекеттік қайраткерлердің өнегелі сөздері т.б.

Аристотельдің “Жан туралы еңбегі бар. Ұлы ойшыл Әл-Фараби психология ғылымы туралы айтқан бір пікірінде “Дүние материядан құралады, ол жойылып кетпейді, бір түрден екінші бір түрге көшіп өзгере береді, жан тәннен бұрын өмір сүрмейді, бір денеден екінші бір денеге барып орналаса да алмайды” - деген ғылыми пайым жасайды.

4. XVIII- ғасырда психология ғылымында айтарлықтай өрлеу байқалып, физик И.Ньютон мен физиолог ғалым А. Галлердің зерттеулері оның негізі болып саналады. Жүйке жүйесі мен бұлшық ет қызметінің физиологиясы организм тіршілігінің негізі туралы ілімді жетілдіруге әсер етіп, оның мәнін арттырады.

Ойланудың дамуына ақыл-парасат шешуші рөл атқарады дейтін бұрынғы көзқарас енді тәжірибелік зерттеулерге сүйенетін болды. Психиканы осы тұрғыдан қарастыруда әрқилы бағыт ұстаушылар жіктеле бастады. Олардың бірі жан дүниесін зерттеу адамның ішкі сырын түсінуге бағытталуы қажет деп санаса, ал енді бірі психиканы тани білудегі тәжірибенің жаратылыстану ғылымдарын зерттейтін тәжірибеден ешқандай айырмашылығы болмауы тиіс деген пікірді қалады. Осы бағытты қолданушылардың өздері бірнеше топқа бөлініп, түрлі көзқарасты ұстанды. Солардың ішінде Швейцария зерттеушісі А. Галлердің бағдары психиканың пайда болуында жүйкелік процестер бірінші, ал түрлі ой мен идеялардың өзара байланысты түрде туындауы екінші, кезектегі құбылыс дейтін көзқарасты қуаттай түсті.

Мұның бәрі психологиядағы эмпиристік бағыттың көріністері.



Ассоциативтік психология

Психология тарихында ассоциацияны жалпы категориялық ұғым деңгейіне тұңғыш рет көтеріп, оны дәріптеуші ағылшын дәрігері Гартли (1705-1757 ж.ж). Ол психикалық процестердің бәрі ассоциацияға сүйенеді деп түсіндірді. Гартлидің “Адамды бақылау” деген кітабы ассоциацияның кеңінен тарап, өзекті ілім болып қалыптасуының бастамасы болды. Осы еңбегінде ол көптеген психикалық процестерді жүйке жүйесінің тербелісімен ұштастыра баяндап, адамның санасыз әрекеттерін материалистік тұрғыдан түсіндіруге күш салды.

Соның нәтижесінде Гартли адамның саналы әрекетінің жемісі болып табылатын ақыл-ой, ерік-жігер қасиеттерін де анықтайды. Бұл зерттеулер – санасыз әрекеттің сырын түсіндіретін алғашқы материалистік ілімнің шыңы деуге болады.

XІХ – ғасырдың бірінші жартысы – психиканың даму тарихындағы елеулі кезең болды. Бұл кезеңде ассоциациялық бұрынғы тұжырым материалистік тұрғыдан нығая түсті. Т..Браун, Джеймс Милль, Дж.Ст.Милль сияқты зерттеушілер қолдады.

ХІХ ғасырдың ортасындағы психикалық іс-әрекет философиялық ілім жүйелеріне негізделіп психологияның өзіндік сипаты, зерттеу объектілері мен оның әдіс тәсілдері айқындалды. Психологияның ХІХ ғасыр ортасында дербес ғылыми пәнге айналуының табиғи-ғылыми негізі-физика мен химия, физиология мен биология, дарвинизм мен рефлекс туралы ілім, сезім мүшелерінің психофизиологиясы мен психифизикалық зерттеулердің нәтижелері.

ХІХ ғасырдың ортасында психологияның дербес және тәжірибелік пән болып қалыптасуы нәтижесінде адамның жан дүниесінің сырын әр тарапты зерттеу қызу жүргізіле бастады. Психологияның мұндай талаптары жаңа салалары мен тармақтарының өркен жайып дамуына қолайлы жағдай тудырды. Психологияның дамуындағы осы кезеңде әртүрлі бағыт-бағдар мен түрлі ағымдағы мектептерде тарих сақынасына келіп бұл пәннің әртүрлі мәселелерін әрқили көз-қарастар тұрғысынан қарастырды. Олардың негізгілері мыналар:



  1. Құрылым психологиясы. Негізін қалаған Э. Титченер, көрнекті өкіл В. Вундт

мақсаты сананың құрылымын тәжірибелік тұрғыдан іздестіру

  1. Вюрцбург мектебі Батыс Европада АҚШ-та кеңінен тарады. Бұл мектептің негізі Германияда қаланды. Мақсаты Психикалық процестерді тәжірибелік зерттеу арқылы талдау. Көрнекті өкілдері К.Марбе, А.Майер, Г. Уотт, А. Мессер, К. Бюлер.

  2. Американдық психологиядағы функционализм ағымы.

Негізгі мақсаты-психолгия ғылымының жетістіктерін тәжірибеде қолдана отырып адамның мінез-құлқын зерттеу.

Көрнекті өкілі Р. Вудвортс.



4.Бихевиоризм - XХ ғасырдағы психология ғылымын сипаттайтын американдық бағыт. Ол адамдардың құлқын жете қарастырды да сананы негізгі зерттеу объектісі деп санамайды. Бихевиоризмнің іргесін қалаушы Эдвар Терндайк (1874-1949).5. Гештальт психологиясы – Германиядағы психологиялық мектеп. Оның негізін қалаған Макс Вертгеймер (1880-1943ж.ж). “Гештальт” немісше – түр, тұрпат, форма, құрылым – деген мағына береді. Бұл мектептің мақсаты-жеке психикалық процестердің құрылымын тәжірибе жүзінде зерттеу.

6.Фрейдизм- Бұл –Австрия ғалымы З.Фрейд (1856-1939 ж.ж) есімімен аталатын бағыт. Зерттеу Ілімі психоанализ деп аталады. Фрейд “Жеке адам құрылымындағы санасыз әрекеттерге назар аударды және оны зерттеу объектісіне айналдырады ол адам өз мінез құлықтарының туу себебін түсіндіре алмайды. Оларды санамен аңғаруға болмайды. Бұлардың нақты себептері ғана түс көру, сандырақтау, ырықсыз қозғалыс сияқты құбылыстарды зерттеу арқылы анықтауға болады”-деді. Фрейдистер теориясының мәні мынада: ол жеке адамды оның қалыптасуының әлеуметтік жағдайларынан толық бөліп алу, санасыздықты биологиялық негізді алға қою. Фрейдизм жеке адам психологиясындағы ең реакцияшыл бағыттардың бірі. Санадағы әлеуметтік фактордың ролін жоққа шығара отырып, ол мұнысымен буржуазиялық қоғамдағы билеуші таптардың былығымен қылмысын ақтайды. ХІХ-ғасырдың ортасынан бастау альп ХХ ғасырдың басында өрістеген психология пєнінің ілгері дамуына неміс психологтары көп үлес қосты.

5. ХХ ѓасырдыњ 20-30 жылдарындаѓы психология даѓдарысы.

ХХ ѓ. басында µркендей бастаѓан ѓылым мен µндіріс-экономикалыќ талаптарына орай сана (интроспекттік) психологиясыныњ даѓдарысы ќылањ берді. Интроспекттік психология практикалыќ ќолданба енгізулерді ќажет еткен капиталистік µндіріс проблемалары алдында µз дєрменсіздігін байќатты. Оныњ субъектив єдістері ќоѓамныњ объектив ќажеттіліктеріне сай келетін ±сыныстарѓа шамасы жетпеді. Осыдан психология зерттеулерьін жања, объектив єдістер т±ѓырына орныќтыру жолдары іздестіріле бастады.

Сана психологиясын даѓдарысы, сонымен бірге, ѓасыр аяѓында Францияда кењ µріс алѓан невропатология жєне психиатрия саласындаѓы зерттеулердіњ нєтижесімен де байланысты еді. Б±л зерттеулер адам психикасын кейде саналы басќарылмайтын ќ±былыстар мен кµрініс беретінін дєлелдеді. М±ндай бей санаѓа тєуелді єрекет ќылыќтар эксперименталды жєне клиникалыќ талдауѓа алынды. Осыныњ нєтижесінде психология сана жµніндегі ѓылым емес деген пікір пайда болды.

Б±л дєуірдегі психологияныњ ќарќынды дамуына Ч. Дарвинніњ эволюциялыќ таѓылымыда ‰лкен ыќпал жасады. Б±л ілімге орай барша психологиялыќ д‰ние ќоршаѓан ортамен тіршілік иесініњ икемдесу єрекетінен ажырауы м‰мкін емес деген т±жырым орныќты. Эволюциялыќ теория ыќпалында интроспекция єдісін ќолдану м‰мкін емес бала мен хайуанат психикасын зерттеу етек алды.

Осылайша єрт‰рлі ыќпалдар мен жаѓдайлар ѓылымда бірнеше жања психологиялыќ теориялардыњ туындауына себепші болды. Жања теория µкілдері сана психологиясын психика жµніндегі жања т±жырымдамалармен толыќтыру немесе оны ауыстыруды маќсат етіп ќойды.

Генетикалыќ психология. Швейцария ѓалымы Ж.Пиаженіњ генетикалыќ психология теориясы психология ѓылымыныњ кењ µріс жайѓан баѓыттарынныњ бірі. ¤з зерттеулерін негізге ала отырып, Ж.Пиаже генетикалыќ єдісті психологиялыќ болмысты тануда жетекші єдіснамалыќ принцип дєрежесіне кµтерді.

¤з зерттеулерінде ѓалым бала аќыл-есініњ ќалыптасуына назар аудара отырып, ѓылыми психологиядаѓы зерттеулер бала интеллектініњ дамуын байќаудан басталып, сол арќылы ересектердегі интеллект табиѓаты мен ќызметін білуге болады деп пайымдады.

Пиаженіњнегізгі міндеті адам интелектініњ ќ±рылымын зерттеу. Осы ќ±рылымды ол ќарапайым органикалыќ тіршіліктіњ эволюциялыќ даму барысында жеткен нєтижесі деп білді, яѓни интеллекттік к‰рделі аќыл-естіњ жай психикалыќ элементтерден ќ±ралатынын дєлелдемекші болды.

Пиаже т±жырымыныњ ењ ‰лкен ќатесі-баланыњ бірт±тас дамуын ескерместен, аќыл-естіњ µрістеу т±ѓырын интеллекттіњ µзінен іздеді, ал сананы дамытушы факторлар арасында ол ќоѓамдыќ тарихи єрекет болмысына ешќандай орын ќалдырмады.

Пиаженіњ теориялыќ т±жырымдары жоѓары дењгейдегі ойлау ќабілетініњ кµзі µткендегі ой м‰мкіндіктерінде болатынын дєлелдеп баќты. Ой ќабілеті µзінен-µзі бітпейтінін, ал адам даму ќасиеті екенін, сол адамныњ адамгершілік ќасиет ќатысымен шыњдалѓан сайын оныњ санасыныњ жан-жаќты дамып, ойлау дєрєжесініњ кµтерілетінін тіпті кµре білмеді.

Генетикалыќ психология зерттеулеріндегі ењ ‰лкен олќы-кемшілік: интеллект даму дењгейініњ бірінен екіншісіне µтуде оќудыњ мањызы орынды баѓаланбай, єлеуметтік-ќоѓамдыќ фоктордыњ жеке адамныњ ќалыптасуындаѓы мєні жоќќа шыѓарылды.

6. Батыстыќ психологияныњ б‰гінгі даму баѓыты.

Ашыќ даѓдарыс кезењдерінде пайда болып, кейін елеулі µзгерістерге кезіккен айтарлыќтай мањызды теориялыќ баѓыттар (необихевиоризм, енофрейдизм, гештальтпсихология) 60 жылдардыњ басында µздерініњ б±рынѓы абыройынан айырыла бастады. Єрекет-ќылыќ пен психиканы т‰сіндірудегі теориялыќ ішкі ќайшылыќтар олардыњ негізгі бастау позицияларын ќайта ќарастыруды талап етті. Б±л даѓдарыстардыњаса бір мєнді себебі-экспериментальды зерттеулер мен теориялар саласында жања µнімді кµзќарас, баѓыттардыњ туындауынан болды: танымдыќ іс-єрекет зерттеулері аймаѓында когнитивтік психология , гуманистік психология, ми жµніндегі ѓылымдар шењберінде адам санасын зерттеуге орай - нейрофизиология , нейроморфология, нейропсихология, ќанат жайѓан жєне бір баѓыт-б±л адам психологиясы еді.

Осы ѓылыми – теориялыќ баѓыттардыњ ќысќаша сипаттамасына тоќталайыќ.

Ќазіргі заман психологиясыныњ аса мањызды артыќшылыѓын танытќан ѓылыми аѓым когнитивтік психология болды. 60-жылдардыњ аяѓында АЌШ –та б±л баѓыт бихевиористердіњ єрекет-ќылып талдауында психологиялыќ элементтерді елемеуі мен танымдыќ дамуда ескермеуіне ќарсылыќ білдірумен ѓылым сахнасына келген еді. Когнитивтік психология необихевиористер зерттеулерініњ нєтижесінде пайда болып., белсенді маѓл±мат жинау мен аќпарат µњдеуші адам организмі ж‰йелі ќ±рылым деген танымды єрі жалѓастырды, яѓни адам єрќилы аќпараттарѓа ыќпалды єсер етуге ќабілетті: бµтен тањбалар формасына келтіре алады, одан єрі µњдеу ‰шін µз ќажетіне керек аќпаратты бµліп алады немесе керексіз мєліметті ж‰йеденб‰тіндей аластайды. Когнитивтік психологияныњ кµрнекті µкілдері Дж.Брунер, Д.Норман, Л.Фестингер, Ф.Хайдер, У.Найсер, П.Лиднсей, Г.Саймон .

Б±л баѓыттыњ б±л к‰нде бірнеше салалары бар. Солардыњ ішінде ењ танымал болѓаны есептеу варианты, м±нда танымдыќ процестер шектен тыс механистік негізде т‰сіндіріледі: психика сигналдарды µзгеріске келтіруші т±раќты ќабілетке ие тетік к‰йінде ќарастырылады. Єсіресе таным процесіндегі ішкі когнитивтік ќ±рылымдар мен ізденуші организм белсенділігіне аса мєн беріледі.

Когнитивтік психологияныњ негізгі зерттеу аймаѓы танымдыќ процестер – ес, тіл мен сµздіњ психологиялыќ ќырлары, ќабылдау, ойлау, зейін, ќиял жєне танымдыќ даму. Б±л таным психологиясыныњ єдістері жеке адамныњ кµњіл-к‰йі мен себеп-т‰рткілерін, сонымен бірге єлеумет психологиясын зерттеуге де ќолданылды. Адам танымыныњ барлыќ формалары электрондыќ есептеу машиналарына ±ќсастыѓымен аќпарат жинау жєне µњдеудіњ бір ізді блоктары ретінде беѓеленды. Адамныњ аќпарат µњдеу, саќтау жєне пайдалануына байланысты танымдыќ белсенділігініњ белгілі дењгей дєрежесінде кµрінетіні жµнінде пікір пайда болды. Ес, ќабылдау процестері, зейін, ойлау мен оныњ сµзбен не сµзден тыс берілетін бірліктері кµптеген ќ±рылымдыќ моделдерге келтіріледі.

Дегенмен, когнитивтік психологияда танымдыќ процестерді жете т‰сіндіре алѓан т±тас бір теория ќалыптаса ќоймады. Субъект проблемасынан алшаќ т±румен, когнитивтік психология психикалыќ єрекеттіњ иесі деп єсерленген бір дерексіз бастаушыны (гомункулюс) мойындауына мєжб‰р болды. Когнитивтік психологияныњ б±дан былайѓы µміршењдігі осы єдіснамалыќ ќиыншылыќтан ќ±тылудыњ жолын табуѓа байланысты. Оны уаќыт кµрсете жатар.

Бихевиоризм мен психоанализ теорияларына тікелей ќарсылыѓымен танылѓан ірі баѓыттардыњ жєне бірі б±л гуманистік психология. Гуманистік психологияныњ негізін ќалаушылардыњ алдына ќойѓан маќсаты-бихевиоризм мен психоанализді дєріптеушілердіњ адам мєселесіндегі ауытќуларын орнына келтіріп, шындыќќа жаќындау, µміршењ психологияны тањдап алу еді. ¤з зерттеулерініњ объекті ретінде гуманис-психологтар салауатты, шыѓармашыл жеке адам т‰сінігін тањдады. М±ндай міндетті б±л уаќытќа дейін ешбір психологиялыќ ѓылыми мектеп µз мойнына артќан емес еді. Б±лар талдауындаѓы жеке адамныњ маќсаты-µзін-µзі кемелдендіру жєне м‰мкіндіктерін µз к‰шімен ашып, жая білу.

Гуманистік баѓыт кµрнекті µкілдерініњ бірі Абрахам Маслоу еді. Ол жеке адам психологиясын есі ауысќандарды зерттеумен білу м‰мкін еместігін ќадап айтќан. Маслоу адам іс-єрекетініњ, адамныњ мінезі мен ќылыѓыныњ негізі сол адамныњ µзін-µзі таныту мен µз м‰мкіншіліктерін ашуѓа деген ќажеттілік бірнеше ќызметпен байланысты. Біріншіден, м±ндай гуманистік ќажеттілік-адамдарѓа, ќоѓамѓа тек жаќсылыќ келтіруге ±мтылу (адам табиѓатынан ќайырымды). Ч.Дарвин теориясын µзінше т‰сіндірген Маслоу, тек жыртќыш та к‰шті хайуанаттар ѓана µмір с‰руге бейімді деген Ч.Дарвинніњ ±йѓарымымен келіспей, б±л жануардыњ негізгі инстинкті еместігін дєлелдеуге тырысты: тоќ арыстан кµрінгенге тап бермейді. Оныњ жыртќыштыѓы икемденудіњ амалсыз ќ±ралы. Маслоу жануардаѓы µз ±рпаѓын жалѓастыруѓа деген инстинкт адамдаѓыдан бірде кем еместігін, ал сол инстинкт оларды бір-біріне кµмектесуге мєжб‰рлейтінін талай баса айтќан.

Екіншіден, адам µз болмысына орай кемелденуі тиіс, яѓни адам µзініњ барша м‰мкіндіктері мен ќабілеттерін орнымен пайдаланып, µзіне ж‰ктелген жоѓары адамгершілік борыштарды атќаруѓа міндетті. Ал м±ндай міндетті атќару ќажеттілігі, Маслоуше, тек дені сау салауатты адамдарда туындайды. Есі кеткендер мен ж‰йке сырќатына шалдыќќандар µз алдыныњ осы µз м‰мкіншіліктерінен д±рыс та толыќ пайдалана алмай, ќанаѓаттану рахатына бµленбегенінен болып отыр.

Гуманистік психология т±жырымыныњ µзегі: адам µз бойында алѓашќыдан ќалѓан, ќолынан келетінініњ бєрін ж‰зеге шыѓаруы тиіс. Егер онда ќ±рттайынан актерлік байќалса ол актер болуѓа ±мтылуы тиіс, ойлау ќабілеті дамыѓан болса ѓалым болуѓа тырысуы ќажет. Егер адам осыны істемесе, µмір жаѓдайлары б±ѓан кедергі жасайтын болса, “болуы тиіс еді, неге болмады?”-деген шешімін таппай, µз бойы мен ойындаѓы бітпес дау-дамайѓа тап болып, ж‰йке сырќатына кезігеді.

¤з м‰мкіншілігін ашудыњ мєні не? Маслоу пікірінше, б±л-тума ќ±былыс, адамныњ табиѓи ќасиеті. Єрбір адам ќайрымдылыќ, адамгершілік, тілектестікке деген ќажетсінумен д‰ниеге келеді. Б±лардыњ бєрі адам µзегінде, оныњ міндетті осы гуманистік ќажеттерді іске асыруда белсенділік кµрсету. Осы идеясымен Маслоу фрейдистер кµзќарасына тікелей ќарсы шыќты (Фрейд адамныњ єлеуметтенуін оныњ негізгі инстинтктеріне шек ќою деп білді.)

Маслоу бірінен біріне к‰рделене ауысып отыратын адам ќажеттіліктерін жіктеп, кµрсетіп берді.


  1. физиологиялыќ ќажеттіліктер

  2. ќорѓаныс ќажеттіліктері

  3. ќорек-таѓамдыќ ќажеттіліктер; осылардыњ бєрінен жоѓары адамгершілік (гуманоидтыќ) ќажетсінулер, яѓни

  4. шындыќ, ќарапайымдылыќ, єділдікті керек ету.

Міне, осылардыњ бєрі µз м‰мкіншіліктерін µз белсенділігімен іске асыруына байланысты адамда кµрінетін жалпы ќажеттіліктердіњ мазм±нын ќ±райды. Ќажеттелектерге орай Маслоудыњ осы т±жырымныњ біз ‰шін аса ќызыќты тарапы: µзіндік кемелдену адамѓа тума дарыѓанына ќарамастан, алдыњѓы ‰ш топ ќажеттіліктер орындалѓан жаѓдайда ѓана шын мєніндегі µз кµрінісін береді. Д±рыс т±жырым, алайда Маслоу таѓлиматыныњ кемшілігі де осы пікірде: егер кей адамдардыњ алѓы ‰ш топ ќажеттіліктерге орай ќанаѓаттануы болмаса, онда єділдік, µз ќадірін білу, сыйластыќ ќ±саѓан гуманистік ќажеттіліктер ќалай ќалыптасады? Б±л жаѓы Маслоу теориясында ж±мбаќ. Маслоу антропологиялыќ баѓдар шырмауынан шыѓа алмай, ќажеттіктердіњ єлеуметтік ќорына мєн бермеді.

Маслоу теориясыныњ басты кемшілігі-оныњ биологизаторлыќ пікірден аса алмаѓандыѓында, єлбетте, біздіњ ќайрымды, игілікті болып д‰ниеге келетініміз, жаман болу біздіњ еркімізде еместігі-єрќайсысымыздыњ да кµњілімізге ќонымды. Біраќ инабаттылыќ ќасиеттері табиѓаттан берілмейтіндігін мойындаѓан жµн: ќайрымды болып та туылатын адам жоќ, жатырынан жауыз болатын да пенде єзірге кµргеніміз жоќ. Б±лардыњ бєрі µмір барысында ќалыптасады. Адамгершілік, этикалыќ ќасиеттерді тума ќ±былыс деп тану-биологиязациялыќ даѓдарысќа тірелудіњ басы.

Ресейдегі 1917 ж қазан төнкерісіне дейінгі психологиялық ой-пікірлерді жинақтап топтастыратын болсақ, Батыс елдері мен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. Ресейде психологиялық ой-пікірлер негізінен 2 бағытта өрістейді:


  1. Бостандық жолындағы жалпы халықтық қозғалыстағы сана - сезімінің даму

  2. Ресми идеология. И.М.Сеченовтің “бас миының рефлексі” деген еңбегі Ресейдегі психология ғылымының дамуы үшін жаратылыстық - ғылыми негіз болды, сөйтіп материалистік психологиялық ой-пікірлердің дамуына күшті ықпал етті. Сонымен қатар қазан төңкерісіне дейінгі Ресейде Г.И.Челпановтың, кеңестік кезінде В.М. Бехтеревтің, И.П. Павловтың зерттеулері, Н.Е. Введенский мен А.АУхтомскийдің рефлекске байланысты ашқан жаналықтары психологияның табиғи-ғылыми негізін одан әрі өрістетуге жол ашты.

Кеңестік дәуірде психология ғылымының негізін қалауға П.П. Блонский, К.Н. Корнилов, Б.М. Теплов т.б. айтарлықтай үлес қосты. Психика дамуын әлеуметтік тарихи тұрғысынан зерттеп, көптеген еңбек жазған Л.С. Выготский және іс-әрекет психологиясы мәселелерін зерттеген С.Л. Рубинштейн, А.Н. Леонтьев т.б.

Қоғамның тарихи дамуының мұқтаждығының экономика мен идеологиялық мәдениеттің өрістеуіне сәйкес кеңестік дәуірде психологияның көптеген салалары мен тармақтары дамып жетіліп жеке-жеке ғылыми пәнге айналды.



7. Қазақстандағы психология ғылымының даму жолы

Адамның жан дүниесі жөніндегі пайымдаулар мен ой-пікірлер Қазақстанда өте ерте кезден бастау альп ХV-ХІХ ғ.ғ. Қазақ халқы ғұламаларының ағартушы демократтардың туындыларында айтарлықтай көрініс берді. Ал одан бұрынғы дәуірлерде ақын жыраулардың өлең толғауларында, билердің шешендік сөздерімен халықтық нықылдары ел намысын найзаның ұшымен білектің күшімен қорғаған батырлардың отаншылдық істерінде адам жан дүниесіне жұмбақтарына терең үңіліп болашақ ұрпаққа тағлым берерлік мол рухани қазына жатқандығы қазіргі кезде зерттеліп бір жүйеге келтірілді. Аса көрнекті ғалым Ш. Уалихановтың шығармаларында халықтың рухы оның таным түсініктерімен тығыз ұштастырылады. И. Алтынсарин еңбектері этникалық және балалар психологиясының қыр-сырына толы деуге болады. Сонымен қатар А. Құнанбаев, С. Торайғыров, Ш.Құдайбердиев еңбектерінде, шығармаларында психологиялық ой- толғаулар менен пайымдаулар көптеп кездеседі.Ж. Аймауытовтың “Психология” оқулығы мен” Жан жүйесі және өнер таңдауы” – деген туындысы психология пәні бойынша таза ана тілінде жазылған бірден-бір алғашқы еңбек. 1920-1930 жылдары А.Байтұрсынов , Т.Тәжібаев, М.Мұқанов, А. Темірбеков, Ә.Сытдықов т.б. психолог мамандардың ғылыми зерттеулер жүргізген мәселелері белгілі. Қорыта айтқанда Қазақстанда психология ғылымы сан-салаға тарамдалып, кең жайылып өркендеп келе жатқан ғылыми пәндер қатарына жатады.





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет