Ќазтђтынуодаѓы Ќараѓанды экономикалыќ универститеті



жүктеу 2.75 Mb.
бет11/16
Дата09.09.2017
өлшемі2.75 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

6.4. Ішкі тәуекелдер
Ішкі тәуекелдер банктің түрі мен өзіне тән белгі­ле­рі­не, қызмет (операцияларының) сипатына және оның әріп­тес­терінің (клиенттер мен контрагенттердің) құрамына қатысты болады.

Банктің түріне байланысты тәуекелдер.

Банктер мен банк мекемелері мемлекеттік және жеке­мен­шік (мемлекетті емес) болуы мүмкін, өздерінің тарап­та­ры­нан олар кооперативтік және коммерциялық банктерге бөлінеді. Коммерциялық банктердің – мамандандырылған, салалық және әмбебап үш үлгісі (типі) өмір сүреді. Тәуекелдердің барлық түрлері олардың әрбірінде болады, дегенмен олардың туындау жиілігінің ықтималдығы мен өзгешелікті белгілері банк мекемесі үлгісінің өзіне қатысты болады.



Әмбебап коммерциялық банктер іс жүзінде банк қызметінің барлық түрлерімен (несие беру, есеп айырысу және қаржылық) айналысады. Кейінгі уақыттарда әмбебап коммерциялық банктер әртүрлі бағалы қағаздар, лизинг, факторинг, клиринг және т.б.с. сияқты дәстүрлі түрде жүзеге асыруды қолға ала бастады.

Мамандандырылған коммерциялық банктер өздерінің қызметін, негізінен, нақты қызметтер көрсетуге бағдар­лау­да. Мысалы, инновациялық, инвестициялық, ссудалық жи­нақ, ипотекалық, депозиттік, клирингтік және өзге банктер.

Жекелеген банктер өздерінің жұмыстарын салалық (ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, құрылыс) немесе қыз­мет­тік (биржалық, сақтандыру, трасталық, кооперативтік, коммуналдық) белгілері бойынша бағдарлайды.

Сондай-ақ мамандандырылған коммерциялық банкт­ер қызметінің нарықтық бағдарлауы өмір сүреді, яғни олар аймақтық, аймақаралық, трансұлттық болуы мүмкін.

Алуан түрлі коммериялық банктер бетпе-бет келетін ішкі тәуекелдердің деңгейі мен түрлері, негізінен, олардың қызметінің өзіндік ерекшеліктеріне қатысты болады.

Мамандандырылған коммерциялық банктер, мысалы, инновациялық банктер жаңа технологияларға несие беру­мен байланысты тәуекелдерге барады. Іріктеп жасалған статистикалық талдаулар нәтижелеріне сәйкес, әлеуетті тиімділігіне алдын ала біліктілік тұрғысынан баға берусіз технологиялық жаңалықтарды іске қосу ең үлкен тәуекелді білдіреді. Соған қарамастан инвестициялық банктердің көп­шілігі, мысалы, қоржындық тәуекелдердің неғұрлым төмен деңгейіне ие, өйткені олардың клиент­те­ріне бағалы қағаздардың несие қоржындарын басқару бойынша алуан түрлі қызмет ұсыну мүмкіндігі бар. Сөйтіп, олар бел­гі­лен­ген кірістерді ала алады.

Салалық банктерде тәуекелдер деңгейі үшін нақты саланың түрі мен ерекшелігі (ескі немесе жаңа, болашағы зор, стратегиялық және т.б.) басты маңызға ие. Ал әмбебап банктердің қызметі екі үлгінің де тәуекеліне барады.

Банк операцияларының сипатымен байланысты тәу­екел­дер.

Банк операцияларының сипатына қатысты тәуекелдер баланстық немесе баланстан тысқары операциялардың ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін: екеуі де активті және пассивті операциялыр тәуекелдеріне бөлінеді.

Пассивтік операциялар тәуекелдері.

Банк осы пассивтік операциялардың көмегімен ак­тив­ті банк операцияларын жүзеге асыру үшін өз ресурстарын реттейді. Жарғылық капиталды қалыптастыруға (көбей­ту­ге) пайдадан аударымдар жасау; өзге заңды тұлғалардан алынған несиелердің мөлшері; депозиттік операциялар коммерциялық банктердің пассивті операцияларына жатады. Пассивті операциялардың тек бірінші тобы ғана банктердің меншікті қаржыларын қалыптастырады. Өзге заңды тұлғалардан банк ссудаларын алу ең алдымен банктер балансының өтімдігін жедел реттеу немесе болжап білмеген несиелерді беру үшін қажет болады.

Депозиттік операциялар – бұл салымдарға немесе талап еткенге дейін немесе белгілі бір мерзімге заңды тұлғалардың немесе жеке тұлғалардың қаражаттарын тарту операциялары. Депозиттер шұғыл, талап еткенге дейін, жеке тұлғалардың жинақ салымдары, бағалы қағаздар түрінде болуы мүмкін. Пассивтік операциялар тәуекелдері активтік операцияларды ресурстармен қамтамасыз етудегі болуы мүмкін қиындықтармен байланысты болады.

Банктер депозиттерді қалыптастыру бойынша тәуекелдің алдын алу үшін пассивтік және активтік депозиттік операциялары, яғни кәсіпорындардың банктегі салымдары мен бір банктің басқа банкте орналасқан салымдары арасындағы оңтайлы арақатынасты сақтауы; ұтқыр (мобильдік) қаржылардың деңгейі мен сапасын арттыру үшін сақтауға тартылатын бағалы қағаздардың мөлшері мен өтімдігін анықтауы, меншікті қаржылар мен тәуекел активтердің дұрыс саналатын ең төменгі арақатынасын табуы көзделеді.



Активтік операциялар тәуекелдері.

Активтік операциялар тәуекелдері банктер өз қыз­мет­терін жүргізуі процесінде тұрақты түрде кездесетін пайыз­дық тәуекел деңгейімен байланысты болады. Пайыздық тәуекелді басқару активтер (несиелер мен инвестициялар) мен пассивтерді (қарызға берілетін қаржыларды) басқару­дан тұрады.

Активтерді басқару банктің өзінің өтімдік деңгейіне және оның клиенттерінің бағалы қағаздар қоржынына, сондай-ақ бәсекелестік дәрежесіне (баға және бағасыз), ал пассивтерді басқару – ссудаларды беру үшін қаржыларды ала алу мүмкіндігіне қатысты болады.

Қоржындық (портфельдік) тәуекел.

Қоржындық тәуекел бағалы қағаздардың жекелеген үл­гілері (типтері) бойынша, сондай-ақ ссудалардың бүкіл са­наттары бойынша шығындар ықтималдылығынан тұ­ра­ды. Қоржындық тәуекелдер қаржылық, өтімдік, жүйелі жә­не жүйелі емес тәуекелдерге бөлінеді. Банктердің, ак­ци­о­нер­лік қоғамдардың, кәсіпорындардың, оның ішінде бір­лес­кен банктердің қарызға берген қаржылары неғұрлым көп болса, олардың акционерлері мен құрылтайшылары үшін қаржылық тәуекел де соғұрлым жоғары болады. Сонымен бір мезгілде қарызға берілетін қаражаттар қар­жы­лан­дырудың маңызды және тиімді көзі болып саналады, өйткені бағалы қағаздардың қосымша санын шығарып, оны сатуға қарағанда, ол жиі түрде арзанға түседі.

Өтімдік тәуекелі – бұл қаржы активтерінің қол ақшаға жедел айналу қабілеті. Орталық биржаларда акциялары айналым жасайтын аса ірі және белгілі өндірушілер мен банктердің мұндай тәуекелдері аз болады. Ал шағын фир­малар, әсіресе жаңадан құрылған, венчурлық фирмалардың тәуекелдері неғұрлым жоғары болады деп айтуға болады. Мұндай жағдайда делдалдарды таңдауға айрықша назар аудару қажет болады. Қаржы делдалдарының негізгі түр­ле­рі, олардың құқықтары мен міндеттерінің өзіндік ерек­ше­ліктері банктердің іскерлік белсенділіктеріне үлкен әсерін тигізеді. Оларды дұрыс таңдау сондай-ақ тәуекелдердің барлық түрлерінің деңгейіне әсер етеді.

Жүйелі түрде болатын тәуекел акцияларға, олардың кіріс ­кел­ті­рушілігіне, облигациялар бойынша ағымдағы және кү­ті­ле­тін пайыздарға, күтілетін дивиденд пен жалпы нарықтық ауытқулардан туындаған қосымша пайдаға бағалардың өзгеруімен байланысты болады. Ол пайыздық ставкалардың өзгеру тәуекелін, жалпы нарықтық бағаның өзгеру тәуекелі мен инфляция тәуекелін біріктіреді. Ба­рын­ша дәл болжам жасауға болады, өйткені акциялардың бир­жа­лық бағамы мен нарықтың жалпы жағдайы арасындағы тығыз байланыс тұрақты және әртүрлі биржалық индек­с­тер­мен сенімді түрде тіркеледі.

Жүйелі түрде болмайтын тәуекел нарық жағдайына қа­тысты болмайды және нақты кәсіпорынның, банктің ерек­шелігі болып саналады. Ол сондай-ақ салалық және қар­жылық болуы мүмкін. Қаржылық ресурстарды салатын ба­ламалы салалардың болуы, тауар және қор нарық­та­ры­ның конъюнктурасы жүйелі емес қоржындық тәуекел дең­гей­іне әсер ететін негізгі факторлар болып саналады. Жүй­е­лі түрде болатын және жүйелі түрде болмайтын тәуекел­дердің жиынтығы инвестициялар тәуекелі деп аталады.

Жалпынарықтық бағаның түсу тәуекелі.

Жалпынарықтық бағаның түсу тәуекелі – бұл қандай да бір қаржылық активтер бойынша толық алынбайтын кірістер тәуекелі. Жиі түрде ол бүкіл бірмезгілде айналым жасайтын бағалы қағаздар нарығындағы бағаның түсуімен байланысты болады.



Инфляция тәуекелі.

Инфляция тәуекелі – бұл салалардың өмірлік кезеңімен (циклімен) айқындалатын тәуекел. Салалардың дамуына әсер ететін негізгі факторлар мыналар болып саналады:

а) экономиканы қайта бағдарлау, ол әлемдегі, жеке­ле­ген аймақтардағы, елдердегі, нарықтардағы жалпы эконо­ми­калық тұрақсыздықпен, сондай-ақ ресурстарға бағаның өсуімен байланысты факторлар;

ә) ішкі және әлемдік өткізу нарықтарындағы сұраныстың өзгеруі;

б) өркениеттің жалпытарихи дамуы.

Несие тәуекелі.

Тәуекелдің бұл түрі бірдей дәрежеде банктерге де, сол сияқты олардың клиенттеріне де жатады және өнер­кә­сіп­тік (өндіріс құлдырауының ықтималдығымен немесе белгілі бір саланың өнімдеріне сұраныстың болуымен байла­ныс­ты); реттеу және тасымалдап жеткізу тәуекелі қан­дай да бір себептермен шарттық қатынастардың орын­дал­мауымен келісілген; ресурстардың түрлерін (жиі түрде мерзімі бойынша) трансформациялаумен байланысты тәу­е­кел және форс-мажорлық жағдайлар тәуекелі болуы мүмкін.

Қарыз алушыларға несие беру тәуекелі берілетін несиенің түріне байланысты болады. Несие беру мерзі­м­деріне қатысты қысқа мерзімдік, орта мерзімдік және ұзақ мерзімдік; қамтамасыз ету түрлеріне байланысты - өз негізінде жеке және банктік болуы мүмкін, қамтамасыз етілген және қамтамасыз етілмеген; несие берушілердің ерекшеліктеріне қарай – банктік, мемлекеттік, коммер­ция­лық (фирмалық), сақтандыру компаниялары мен жеке тұлғалардың несиесі, клубтық (несие берушілердің саны шек­телген) және ашық (оған кез келген банк пен кәсіп­орын­дар қатыса алатын) түрде құрылымданатын консор­циалды (синдицияланған) болуы мүмкін. Ал дебиторлар түріне қатысты – ауыл шаруашылық, өнеркәсіптік, комму­нал­дық, жеке; пайдалану бағыты бойынша – тұтыну, өнер­кәсіптік, айналым қаражаттарын қалыптастыратын – ин­вес­­тициялық, маусымдық, уақытша қаржылық қиындық­тар­ды жоюға арналған – аралық, бағалы қағаздармен опе­ра­циялар жасауға пайдаланылатын – импорттық және экс­порттық; көлемі бойынша – шағын, орта, ірі; берілу тәсілі бойынша – векселдік, ашық есептер көмегі жағдайындағы маусым­дық консигнациялар болады.

Қарыз алушылардың несие алуы мен төлем қабіле­т­ті­лі­гіне талдау жасау несие беру тәуекелін азайтудың не­гіз­гі әдісі болып саналады. Осыған орай банк кепілдік беруді талап етуге құқылы. Банк сондай-ақ қарыз үшін кепілге берген мүліктің сапасын, оның өтімдік деңгейін, несие кө­ле­мімен оның нарықтық құнының арақатынасын бақылап отыруы қажет.

Көлік тәуекелі.

Көлік тәуекелі айрықша қызығушылық туғызады. Олар­дың жіктеуі бірінші рет Парижде (1919 ж.) Халық­ара­лық сауда палатасында келтірілді және 1936 жылы ИНКО­ТЕРМС-тің алғашқы ережесі жария етілген кезде бір жүйеге түсті. Соңғы түзетулерден соң (1990 ж.) әртүрлі кө­лік тәуекелдері дәрежелері бойынша және жауап­кер­ші­лік­тері бойынша Е,Р,С және О төрт топқа жіктеледі.

Е тобы – жабдықтаушы (сатушы) тауарды өзінің мен­шікті қоймаларында (Ех\Уork) ұстаған кездегі бір ахуалды білдіреді. Жабдықтаушы мен оның банкі, сатып алушының тауарды қабылдап алған сәтіне дейін тәуекелдерді өздеріне қабылдайды. Сатушының қоймасынан соңғы нүктеге дейінгі тасымалдау тәуекелін ендігі жерде сатып алушы мен оның банкі көтереді.

F тобы тәуекелдерді өткізіп беру мезетін реттейді (бел­гілі жерде, белгілі бір портта немесе бортынан жүк­терді түсіріп болғаннан кейін).

С тобы экспорттаушы, сатушы, оның банкі сатып алу­шы­лармен (өзіне ешқандай тәуекел алмастан) тасымалдау шартын жасаған кездегі ахуалды білдіреді. Терминдердің соң­ғы Д тобы бүкіл көлік тәуекелдерін сатушы көте­ре­тін­дігін білдіреді.

Лизингтік және факторингтік тәуекел.

Лизингтік және факторингтік операцияларды жүзеге асыру кезіндегі баспа-бас (бартерлік) айырбас жасау тәуекелі және клирингтік мәмілелерде сондай-ақ тәуекел бар.

Лизинг – бұл жаңа техника мен технологияларды да­мытуды, нақты негізгі капиталдың жекелеген элементтерін жедел енгізудің қажеттілігі жағдайында әсіресе маңызды құрал-жабдықтардың сатылуын кеңейтуді, тауарлардың өмірлік кезеңін (циклін) қысқартуды қаржыландыру әдісі болып табылады.

Қазіргі кезеңдегі лизинг жоғары тәуекелді операция болып саналады. Сондықтан да шығындарды жабуды банктің резервтік қоры есебінен жүзеге асырған дұрыс.

Ол лизингтік операцияларды жүзеге асырушы субъек­тілер арасындағы қатынастардың формаларына қатысты жедел, қаржылық, қайтымды, халықаралық болуы мүмкін. Жоғарыда келтірілген лизинг түрлерінің әрбірі тікелей жә­не жанама, шұғыл және қалпына келтірілетін (ре­воль­вер­лік); таза және толық болады.

Факторингтік операциялар бойынша тәуекелді азайту үшін қарыз алушылардың төлем қабілеттілігіне, олардың жабдықтаушылармен шаруашылық байланыстарының жә­не өзара қатынастарының сипатына, төлемдердің құрылы­мына, өнімдердің бәсекеге төтеп беру қабілеттілігіне, қарызды қайтару жағдайларына талдау жасау көзделеді.

Сараптық бағалау әдістерінің көмегімен нақты ахуалға әсерін тигізетін тәуелді және тәуелсіз, сыртқы және ішкі факторларды талдау, тәуекел деңгейін өлшеудің негізгі тәсілдерінің бірі болып саналады.

Одан өзге, нарықтық экономикасы дамыған елдердің коммерциялық банктерінің тәжірибесінде банк кепілдік­те­рі­нің жүйесі кең түрде қолданылады. Кепілдік операция­ла­рына қатысушы банктердің санына байланысты тікелей, жанама делдалдық операциялардың ара жігі ажыратылады.

Әдетте, төлемдердің сомасы, жағдайы мен мерзімі банк кепілдіктерінің негізгі элементтері болып саналады. Операциялардың сипаты ескеріле отырып банк кепіл­дік­те­рі­нің қандай бір үлгісі (типі) (жеткізу кепілі, аванс кепілі жә­не т.б.) қолданылуы мүмкін.

Банк клиентінің ерекшеліктерімен байланысты тәуе­кел­дер.

Банк өзінің негізі бойынша – коммерциялық кә­сіп­орын. Тәуекелдің барлық түрлерін азайту қағидасы мен аз шығын жұмсай отырып банктің пайда табу қағидасы «банк-клиент» өзара қатынасының негізі болып саналады. Банк шын мәнісінде өзінің меншікті капиталымен (кли­ент­тің капиталымен және оның пайдасымен емес) тәуекел ете ала­ды (ол өзінің қызмет процесінде күн сайын тәуекелге ба­ра­ды).

Банк тәуекелді азайту мақсатымен клиенттердің са­лым­­дарын банк қызметінің әртүрлі бағыттары бойынша шо­ғырландырады; несиелерді неғұрлым шағын сомалар тү­рін­де клиенттердің көп санына беруге тырысады; клиент­тер­ге консорциалдық негізде үлкен несие сомаларын береді.

Банктердің тәуекел деңгейі клиенттердің санына қа­тыс­ты анықталады. Кәсіпорындардың көлеміне бай­ла­ныс­ты клиенттер – шағын, орта және ірі үш топқа жіктеледі. Ша­ғын және орта қарыз алушылар неғұрлым икемді, на­рық­тың, клиенттің қажеттіліктерін тез сезінеді. Олардың құ­рылымы неғұрлым жеңіл, сондықтан да оларға өздерінің іскерлік бағыттарын тез өзгертуге, сөйтіп жоғары пайда алуға мүмкіндік береді. Дегенмен, олар меншікті ка­пи­тал­дың шектеулілігінен бәсекеге, саяси немесе экономикалық сипаттағы өзгеріс­тер­ге төтеп бере алмайды. Ірі кәсіп­орын­дар керісінше, не­ғұр­лым инертті болып саналады.

Олар нарық қажеттіліктеріндегі өзгерістер мен нақты тұтынушының қажеттіліктеріне тез шешім қабылдамайды, сондай-ақ өздерінің іскер белсенділік бағыттарын сирек өзгертеді, өйткені олардың салмақты мөлшерде меншікті капиталы бар, сол себептен де кейбір қолайсыз экономикалық ахуалдарға төтеп бере алады. Олар сондай-ақ кепілді және кепілдіктен кейінгі сервистік қызмет көрсетудің барлық түрлерін жүзеге асыру, әртүрлі жарнамаларға көп қаржы жұмсау мүмкіндіктеріне ие. Басқалай айтқанда, олар әрқашанда орташа пайда мен тиімділікті қамтамасыз етеді. Сондай-ақ банктер тәуекелі деңгейі мен клиенттердің әртүрлі меншік түрлеріне жатушылығы арасында өзарабайланыс бар. Меншіктің әртүріне жатушылығы бойынша өндірушілер – мем­ле­кет­тік, жеке меншік, кооперативтік, акционерлік топтарға бө­лінуі мүмкін. Соңғы екі түрі бірлескен (трансұлттық) және моноұлттық болады. Осыған байланысты тәуекелдердің алуан түрлері олардың қызметі процесінде көп немесе аз маңыз атқарады. Банктің мақсаты – активтік және пассивтік операциялар арасындағы оңтайлы ара қатынасқа ие болу, қызметтің үзбеліксіз деңгейін қамтамасыз ету үшін өзінің қажетті өтімдігі мен тиімділігінің деңгейін сақтау үшін өз клиенттерінің қоржынын (портфелін) таңдау болып саналады. Біздің көзқарасымыз бойынша, бұл мақсат үшін тәуекелдердің бүкіл түрлерінің деңгейіне тұрақты түрде талдау жүргізу, әрбір нақты кезең үшін олардың маңызын анықтау және оларды басқару тәсілдерінің бүкіл жиынын пайдалану қажет.

Банк тәуекелін реттеу қарыз алушының қаржылық жағ­дайын бағалауға емес, берілген несиелердің жиыны мен банктің өзінің меншікті қаражаты арасындағы белгілі бір арақатынасты белгілеуге негізделеді, яғни клиенттердің кедейшілікке ұшырауы жағдайында болуы мүмкін шы­ғын­дар­ды жабу үшін банктердің резервтік әлеует жасауын болжайды. Нормативтердің сандық сипаттамасы эконо­ми­ка­ның жағдайымен, банк жүйесін орталықтандыру деңгейі­мен келісілген. Дамыған елдердегі меншікті және қарызға алған капитал арасындағы арақатынас 1:10-нан 1:100-ге дейінгі деңгейде болады. Мысалы, АҚШ-тағы меншікті капиталдың қарызға алған қаржыларға қатынасы – 1:15, бұл қатынас Германияда – 1:30, Швейцарияда – 1:12, Жапонияда – 1:83. Австрияда бір қарыз алушыға берілетін несие банктің негізгі капиталының 50 пайызынан асып кетпейтіндей болады. Ал Ирландияда банк депозитінің жалпы сомасының 1 пайызынан асып кететін депозиттерді бір салымшының банкке орналастыруына тыйым салын­ған, сол сияқты ең ірі деген 10 салымшы банкте оның депо­зит­те­рінің 40 пайызынан асатын сомасын ұстамауы тиіс. Ұлы­британияда коммерциялық банктер барлық депозит­тер­дің 5% сомасын құрайтын әрбір депозит туралы Англия банкіне хабарлап отыруы қажет.

Белгияда банктер, реттейтін қалдыптар (нормалар) қаралмаса да банк комиссиясына депозиттердің жағдайы туралы хабарлап отырады.

АҚШ-та өздерінің АҚШ үкіметі алдындағы міндетте­ме­лерінен құтылмаған, Халықаралық валюта қорының мүшесі болып саналмайтын елдерге несие беруге тыйым салатын Джонсон (1934) заңы қолданылады.

Коммерциялық банктер өз тәуекелдерінің деңгейін қан­дай тәсілдермен талдайды және қалай болады, тек нақ­ты ахуалға ғана қатысты болады.


6.5. Банк тәуекелдерін басқару және оларды

азайту тәсілдері
Қандай да тәуекелдің қолдануға болатын дәрежесін анықтау және тәуекел ахуалын пайдалануға бағытталған іс жүзінде тез арада шешім қабылдау немесе қандай да бір операцияларды жүргізуден пайда болуы мүмкін шығын­дар­ды төмендететін шаралар жүйесін (құралдар мен әдіс­тер­ді таңдау) жасау банктің тәуекел операцияларын ғы­лыми басқарудың басты міндеті болып саналады.

Тәуекелдерді басқарудың негізгі құралдарына (әдіс­те­ріне) келесілерді жатқызуға болады:



  • тәуекелдерді салмақтай білу қағидасын пай­да­ла­н­у;

  • сыртқы тәуекелдерді есепке алу (салалық, ай­мақ­тық, сақтандыру);

  • банк клиентінің қаржылық жағдайын, оның төлем­қа­білеттілігін, рейтингін және т.б. жүйелі тал­дау­ды жүзеге асыру; тәуекелдердің бөліну қағидасын қолдану, несиелерді қайта қаржыландыру;

  • несиелерді көбейту саясатын жүргізу банк опе­ра­цияларының жалпы көлемін сақтау жағдайында клиенттердің үлкен санына берілген несиелерді шағын сомалармен кеңірек қайта бөлу;

  • ірі несиелерді тек консорциалды негізде ғана беру (банкаралық келісімдер бойынша тәуекелдерді бөлу);

  • өзгермелі пайыздық ставканы пайдалану;

  • депозиттік сертификатты енгізу;

  • банктің қайта есептеу операцияларын кеңейту;

  • несиелер мен депозиттерді сақтандыру;

  • кепіл құқығын енгізу;

  • нақты жеке кепілдерді қолдану.

Тәуекелдерді танып білу үшін несие салымдарын орналастыруды бақылайтын (оларды өтеу мерзімдері мен тәуекел дәрежесі, ссудаларды қайтару формалары, кіріс келтірушілік деңгейі бойынша) арнайы жүйе құру талап етіледі. Осы мақсатта соның негізінде банк саясаты қалыптасатын аналитикалық жұмыстарды жүргізу үшін қажетті бүкіл ақпараттарды жедел алуға мүмкіндік беретін деректер базасы жасалады. Әдетте, жасалған және жасалатын несие және депозиттік шарттар, басқа банктерден алатын қарыздар туралы шарттар, төлеу мерзімі келмеген тиелетін тауарларға жұмсалатын несие алу жоспарлы қажеттіліктері туралы мәліметтер, баланстық есептер бойынша қалдықтар айналымының күнделікті мәліметі, балансқа кірмейтін есептер бойынша мәліметтер, несиелердің айналымдылығы туралы мәлі­мет­тер деректер базасын құру көздері түрінде қаралады.

Банктің несиелік салымын: сенімділігі жоғары, сенім­ді, сенімділігі аз, жоғары тәуекелді төрт топқа жіктеуге болады. Коммерциялық банктің несие салымдарының жалпы сомасы несиелердің әрбір тобы мен оның өзгеруі үшін өтімдік коэффициентінің деңгейін болжаудың негізі болып қызмет етеді және бұрынғы саясатын жалғастыру немесе оны өзгертудің қажетті мүмкіндіктерін көрсетеді.

Деректер базасы негізінде күнсайын төлемқабі­лет­ті­лік пен өтімдік көрсеткіштерінің маңызы ашып көрсетіледі жә­не төлем қабілеттілік пен өтімдік қалыптары (норма­ла­ры) ескеріле отырып, банк операцияларын дамытудың болашағына талдаулар жүргізіледі. Бұл – банк қаржыларын орналастыру, банктің басқа кәсіпорындар мен банктердегі қатысуын кеңейту, қосымша кіріс көздерін іздеу мен оның өтімдігі мен төлем қабілеттілігінің сақталуын талап ете отырып, коммерциялық банк операцияларын дамыту мәселелерін өзара байланыста шешуге мүмкіндік береді. Мұндай талдау негізінде банктің өтімдігі мен төлемқабілеттілігі деңгейінің өзгеруін көре білуге және оларды тұрақтындыру бойынша қажетті шараларды уақытылы жүзеге асыруға болады.

Коммерциялық банктің төлем қабілетсіздігі мен баланстың теңгерілмеген өтімдігі бойынша тәуекелдерді азайтуға, жасалған талдау мен жүргізілген маркетингтің нәтижелерін ескеретін саясат арқылы қол жеткізуге болады. Банк өзінің өтімдік шегінде тұрған жағдайда (бұл оның қате саясатынан, нарықты жете бағаламауынан, аналитикалық жұмыстардың жетімсіздігінен және өзге де себептер болуы мүмкін) шұғыл шаралар қолдануға еріксіз барады. Мұндай шараларға келесілер жатады:



  • мерзімдері бойынша пассивтерді қайта топтас­ты­ру көмегімен талап еткенге дейін міндет­те­ме­лер­ді қысқарту;

  • өтімді активтерді, оның ішінде несиелерді жеткілікті түрде өтеу есебінен көбейту;

  • қызметтің жекелеген түрлерін дербес баланстарға бөлу жолымен балансты «тазарту»;

  • меншікті қаржыларды көбейту;

  • басқа банктерден қарыздар алу және т.б.

Сақтандыру - тәуекелдерді басқару құралы ре­тін­де. Сақтандырудың көмегімен тәуекелдердің экономи­ка­лық және саяси екі негізгі санатын жабуға болады.

Несиелерді сақтандыру өзінің негізі бойынша несие тәуекелін азайтуға немесе жоюға мүмкіндік береді. Жаб­дық­таушыларға немесе сатып алушыларға берілетін ком­мер­циялық несиелер, банк ссудалары, несие бойынша мін­дет­темелер мен кепілдіктер, ұзақ мерзімдік инвестициялар және т.б. негізінен, несиелерді сақтандыру объектілері болып қызмет етеді. Сатушыны немесе несие беруші-банк­ті қорғау мүдделері келесілерден тұрады: борышкердің тө­леу­ге қабілеті болмағанда немесе берілген несиелер бой­ын­ша қарызын борышкер өзге де себептермен төлемеген жағдайда несие қарызын өтеу жауапкершілігін сақтандыру компаниясы өзіне алады.

Сақтандыру ерікті негізде екі үлгіде (формада) жүзеге асырылады:


  • қарыз алушының жауапкершілігін сақтандыру (қа­рыз алушы сақтындырушы болып қатысады, несиелерді пай­даланғаны үшін пайыздарды енгізе отырып, несиені уақытылы және толық өтеудегі не­сие берген банктің ал­дын­дағы оның жауапкер­ші­лігі сақтандыру объектісі болып саналады);

  • несиені қайтармау тәуекелін сақтандыру (сақтан­ды­ру­шы – банк, ал сақтандыру объектісі – несиені пайда­лан­ға­ны үшін несие мен пайыздарды уақытылы және толық қайтарудағы банк алдындағы бүкіл немесе жекелеген қарыз алушылардың жауапкерішілігі).

Келесілер сақтандырудың негізгі кезеңдері болып саналады:

  • сақтанушы қабылдайтын жауапкершілік мөлшері;

  • сақтандыру оқиғасын анықтау;

  • шығындарды өтеу тәртібі;

  • сақтандыру тарифі мен сыйлықтардың мөлшері.

Валюталық тәуекелдерді сақтандыру ерекшелігі назар аударуды талап етеді. Сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асырушы кәсіпорындар мен ұйымдар үшін ва­лю­талық тәуекел мәселелері мен оларды сақтандыру әдістері өзекті бола түседі. Шетел валюталары бағамдарының ауытқуы шаруашылық қызметінің нәтижелеріне маңызды түрде әсерін тигізеді. Кәсіпорындардың валюталық қор­ла­рына жасалатын аударымдар көлемінің өсуіне қарай жи­ын­тық бағам шығындары да өседі, сондықтан да валюталық тәуекелді шектеу әдістерін таңдау өмірлік маңыздылыққа айналады.

Кәсіпорындар мен ұйымдардың өз валюталық қор­ла­рын банк шоттарында сақтауы кезінде валюталық тәуе­кел­дер­дің келесідей екі түрі туындайды:



  • барлық шетел валюталарына ұлттық валюта баға­мы­ның түсу тәуекелі;

  • әрбір теңге құнын түзетуге әкелген шетел валю­талары бағамдарының өзара өзгеру тәуекелі.

Валюталық тәуекелдердің туындауы оларды сатып алу-сату кезіндегі мәмілерді жүзеге асыру барысындағы валюталар бағамының өзгеруінен болатын шығындар қауіпімен байланысты болады. Осыған орай сақтан­дырудың жалпы және өзіндік әдістері қолданылады.

Валюталық тәуекелдерді сақтандыру әдістері – бұл күтіліп отырған валюта бағамының өзгеруімен немесе алыпсатарлық арқылы пайда алумен байланысты туын­да­ған тәуекелден толық немесе жартылай жалтарып кетуге мүмкіндік беретін операциялар. Хеджирлеу – болашақта айырбас валюта бағамдарының өзгеру ықтималдылығын ескеретін және осы өзгерістердің қолайсыз зардаптарын болдырмау мақсатын көздейтін шұғыл контрактылар мен мәмілелер жасау жүйесі.

Нақты хеджирлеу (мәміле жасау мен тауарды жеткізу арасындағы уақытта бағаның өзгеруінен болатын жа­ғым­сыз өзгерістерден сақтандыру мақсатындағы қорғаныс операциялары) әдістеріне мыналарды жатқызуға болады:


  • құрылымдық теңдестіру (активтер мен пассивтер, кредиторлық және дебиторлық борыштар);

  • төлем мерзімдерінің өзгеруі;

  • своп үлгісіндегі (типіндегі) операциялар;

  • опциондық мәмілелер;

  • қаржылық фьючерстер;

  • шетелдік валютамен несие беру және шетелдік валютамен инвестициялар салу;

  • валюталық берешектерді қайта құрылымдау;

  • қосанжарлы (параллельді) ссудалар;

  • лизинг;

  • шетел валютасындағы талаптарды дисконттау;

  • «валюта себетін» пайдалану;

  • банк филиалдарының төлемдерді «өсіп отырған» валюталармен жүзеге асыруы;

  • өзін-өзі сақтандыру.

Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, 2-6және 11 әдістері қысқа мерзімдік хеджирлеу үшін, ал 7-10, 13 және 14 әдістері ұзақ мерзімдік хеджирлеу үшін қолда­ны­ла­ды. 1 және 12 әдістері барлық жағдайларда табыспен пай­даланылады, ал 9 және 13 әдістерін шетелдік филиал­да­ры бар компаниялар мен банктер қолданады.

Құрылымдық теңдестіру (балансировка) осы өз­ге­ріс­тер­ден банктің басқа позициялары бойынша алынған пай­даға валюта бағамының өзгеруінен болған шығындарды жабуға мүмкіндік беретін активтер мен пассивтер құрылымын ұстап тұруға ұмтылуынан тұрады.

Төлем мерзімдерін өзгерту валюталар бағасы немесе төлем валюталары бағамдарының (төлем валюталары бағамының көтерілуін күту жағдайында тауарлар мен қыз­мет­терге мерзімінен бұрын төлем жасау немесе керісінше бағамның төмен түсуін күту жағдайында төлемді ке­шік­ті­ру; пай­да­ларды репатриациялауды жеделдету немесе бая­лату, не­си­е­лердің негізгі сомаларын өтеу және пайыздар мен диви­денд­терді төлеу; шетелдің валюта қаржысын алу­шы­ның түсімдер конверсияларының мерзімдерін ұлттық валютаға реттеуі) күрт өзгеруін күту жағдайында қолда­ны­латын есеп айырысуларды жүзеге асыру мерзімдерімен алаяқтық (манипулирование) жасауды білдіреді.

Форвардтық мәмілелер – шетел валюталарын сатып алу – сату операциялары бойынша тәуекелдерден жалтару мақсатымен қолданылады және уақытында жеткізуді қа­рай­ды. Мәміленің маңызы мынада: төлем валюталары ба­ға­мының көтерілуінен сақтанған импорттаушы банкке ер­те­рек өтініш білдіреді және бұл оған валютаны төлем мер­зі­міне жақындатылған жеткізіп беру мерзімімен сатып алу құқығын береді. Қарапайым түрде қарсы әрекет жасайтын экс­порттаушы валюта тәуекелдерін сақтан­ды­ру­ды фор­вард­тық операциялардың көмегімен жүзеге асыра алады.

«Своп» үлгісіндегі (типіндегі) операциялар форвард жағдайында одан кейін кері операциялар жасау арқылы «Своп» жағдайымен шетел валюталарын сатып алу кезінде жасалады. Мұндай мәмілелер нәтижесінде банктер халықаралық есепайырысулар үшін қажетті валюталарды сатып алады және өзінің валюталық позицияларын жабық ұстайды.



Опциондық мәмілелер – сатып алушы белгілі бір мерзім ішінде немесе белгіленген баға бойынша шетел валютасының қосымша ескертілген (оговоренную) со­масын сатып алатын немесе оны сату құқығына ие болатын контрактының түрі. Опционның иегеруі тап болатын тәуекел барлық жағдайда опцион бағасымен күні бұрын шектелген болады, ал ұтысқа шығуы теориялық тұрғыдан шектелмеген. Опциондық мәмілелер «форвардтық» операциялардан кәсіпорынның немесе банктің таңдау құқығын сақтайтындығымен, операцияның тиімділігін арттыратындығымен ерекшеленеді.

Қосанжарлы (параллель) ссудалар - әртүрлі елдерде орналасқан кәсіпорындар мен банктердің бір-біріне ұлттық валюта түрінде несие берулері болып саналады. Екі ссуда да тура сол бір мерзімге беріледі.

Төлем талаптарын шетелдік валютамен дисконттау векселдер дисконтының бір түрі болып саналады және банкке шетел валютасы түріндегі берешектерінің жиынын ұлттық (немесе өзге шетел валютасымен) валютаға айырбас түрінде тез арада төлеу құнын талап етуді банкке беруді білдіреді.

Осындай операциялар форфетирлеу деп аталады.

«Валютаның орташа мөлшері» - белгілі бір сәйкестікте алынған валюталардың жиыны.

Өзін-өзі сақтандыру тәуелсіз және жарыспа түрде жоғарыда сипатталған өзге де хеджирлеу әдістері арқылы қолданылады. Ол валюта бағамының өзгеруінен болуы мүм­кін шығындардың көлемі күні бұрын бағаға енгі­зі­ле­тін­дігінен және сақтандыру қорын құру үшін пай­да­ланы­ла­тындығынан тұрады.

Банктің хеджирлеумен байланысы екіжақты түрде кө­рінеді. Біріншіден, банк меншікті валюталық ресурстарын басқару кезінде валюталық сақтандыру тәуекелдерінің жоғарыда келтірілген әдістерін күнделікті тәжірибеде қолдануы мүмкін. Екіншіден, хеджирлеу жағдайларында банктің өз клиенттеріне ұсынатын (клиенттерге кеңестер беру) қызметі болып саналады.



Түйін
1. Банк қызметіндегі тәуекел – бұл пайдаларды жо­ғалту, берілген несиелер бойынша оларды қайтармаудың салдарынан шығындардың пайда болуы, ресурстық базалардың қысқаруы, балансқа кірмейтін операциялар бойынша төлемдерді жүзеге асыру сияқты күтпеген нәтижелер алудың ықтималдығы.

2. Банктер өз қызметін жүргізу процесінде пайда бол­ған жері, олардың деңгейіне әсер етуші сыртқы және ішкі фак­торлардың жиынтығы, оларды талдау тәсілі және олар­ды сипаттау әдістері бойынша бір-бірінен өзгешеленетін әртүрлі тәуекелдердің жиынтығымен бетпе-бет келеді.

3. Банк тәуекелдері пайда болу негізгі факторлары бой­ынша экономикалық және саяси болады. Саяси тәуе­кел­дер – бұл саяси жағдайдың өзгеруімен келісілген, шека­ра­ларды жабу, басқа елдерге тауарлар шығаруға, ел аума­ғын­дағы әскери қимылдарға тыйым салу сияқты кәсіп­орын­дардың қызмет нәтижелеріне қолайсыз әсер ететін тәуекелдер. Экономикалық (коммерциялық) тәу­е­кел­дер – бұл банктің өз экономикасындағы немесе ел эко­но­мика­сын­дағы қолайсыз өзгерістермен байланысты тәу­е­келдері.

4. Экономикалық және саяси тәуекелдерді сыртқы және ішкіге бөлуге болады. Коммерциялық сыртқы тәуекелдер еларалық (страновыми), валюталық және зілзала (форс-мажорлық жағдайлар) тәуекелдері болуы мүмкін. Ішкі тәуекелдер банктің түрі мен өзіне тән белгілеріне, оның қызметінің (операцияларының) сипаты мен оның әріптестерінің (клиенттері мен контрагенттері) құрамына қатысты болады.

5. Банк операцияларының сипатына қатысты ішкі тәуекелдер баланстық немесе балансқа кірмейтін опе­ра­ция­лардың өзіне тән белгілерімен байланысты болуы мүм­кін.

6. Активтерді басқару банктің өзінің өтімдік дең­гей­іне және оның клиенттерінің бағалы қағаздар қоржынына (портфеліне), сондай-ақ бәсекелестік (бағалы және бағасыз) дәрежесіне, пассивтерді басқаруға – ссудаларды беру үшін қаржыларды ала алу мүмкіндіктеріне қатысты болады.

7. Қоржындық (портфельдік) тәуекел бағалы қағаз­дар­дың жекелеген үлгілері (типтері) бойынша, сондай-ақ ссудалардың барлық санаттары бойынша шығындардың болу ықтималдығынан тұрады. Қоржындық тәуекелдер қар­жылық, өтімдік, жүйелі түрде болатын және жүйелі түр­де болмайтын тәуекелдерге бөлінеді. Жүйелі және жүй­е­лі емес тәуекелдердің жиынтығы инвестициялар тәу­е­келі деп аталады.

8. Ішкі тәуекелдерге сондай-ақ несие тәуекелі, ин­фля­ция тәуекелі, көлік тәуекелі жатады.

9. Банк қызметінде тәуекелдерді төмендетудің әр­түр­лі әдістері мен тәсілдері қолданылады. Олардың негіз­гі­ле­рі­не мыналар жатады: тәуекелдерді салмақтау қағидасын пай­далану; сыртқы тәуекелдерді есепке алу; банк клиен­ті­нің қаржылық жағдайына, оның төлемқабі­лет­ті­лігіне, не­си­е­ні қайтару қабілеттілігіне, рейтингіне жүйелі түрде талдау жасауды жүзеге асыру; тәуекелдердің бөліну қа­ғидасын қолдану; несиелерді қаржыландыру (рефи­нан­си­рование); ди­версификация саясатын жүргізу; өзгермелі пайыз став­ка­ла­рын пайдалану; депозиттік серти­фикат­тарды енгізу.

10. Қандай да бір болсын тәуекелдің өзін-өзі ақтау­шы­лығын және оған рұқсат етушілік дәрежесін немесе тәу­екел ахуалын пайдалануға яки қандай бір опера­ция­лар­ды жүргізуден болатын шығындардың пайда болу мүм­кін­дігін төмендететін жүйені жасау (құралдар мен әдістерді таңдау), анықтау, банктің тәуекел операцияларын ғылыми тұрғыдан басқаруының міндеттері болып саналады.


Білімін өз бетімен тексеру үшін тестілік сұрақтар


  1. Тәуекел – бұл:

а) ең жоғары кіріс алуға әсерін тигізетін ахуал

ә) банктің өз клиенттерін жоғалтуы

б) банк проблемаларын шешуге жетекшілердің қабілет­сіз­ді­г­і

в) банктің өз ресурстарының бөлігін жоғалту мүмкіндігі

г) банктің сенімсіздігі.


  1. Банк қызметі келесідей тәуекел түрлерін туғызады:

а) пайыздық, валюталық, несиелік, алаяқтық

ә) технологиялық, психологиялық, аймақтық

б) пайыздық, баға, уақытша тәуекел

в) тәуелсіз қызмет

г) пайыздық, валюталық, баға, алаяқтық.


  1. Банк тәуекелдері пайда болу немесе ... әсер ету аясы бойынша бөлінеді:

а) сыртқы, ішкі

ә) саяси, экономикалық

б) өткен және қазіргі

в) жабық және ашық

г) әлеуметтік және банктік қызметті теріс мақсатта пайда­ла­ну.


  1. Банк операцияларының сипатына қатысты тәуе­кел­дер ... болады:

а) ішкі және сыртқы

ә) активті және пассивті

б) саяси және экономикалық

в) ашық және жабық

г) несиелік, валюталық және әлеуметтік.


  1. Несие тәуекелін басқару әдістерінің бірі:

а) хеджирлеу

ә) оларды қайтару мерзімдері бойынша активтер мен пассивтерді келісу

б) несие қоржынын көбейту

в) несие шартына қорғаныстық қосымша түсінік енгізу

г) барлық көрсетілген әдістер маңызды.

7 - ТАРАУ. ШЕТЕЛДІК ЖӘНЕ ОТАНДЫҚ ТӘЖІРИБЕДЕ ПАЙДАЛАНЫЛАТЫН

ҚАРЖЫЛЫҚ КОЭФФИЦИЕНТТЕР

Коэффициент – бұл бір позицияның екінші позицияға жә­не қаржылық тәжірибедегі нақты іс жағдайы бөлік­те­рі­нің арақатынасын көрсететін аналитикалық көрсеткіш.

Әлемдік тәжірибеде айналым капиталын, пайданы, кі­ріс­тілікті, активтерді, өтімдікті басқару кезінде талдаудың коэффициенттік әдісі кең түрде қолданылады.

Активтерді, пассивтерді, коммерциялық банктердің тәуекелдерін басқаруды, сондай-ақ әртүрлі коэффи­циент­тер көмегімен қарастыру пайдалы болып саналады.

Коэффициент – активтің пассивпен, банктер балан­сы­ның жекелеген баптарының, басқа қаржылық буындардың таңдалған позициялардың біріне арақатынасын талдау ке­зін­де қарастырылатын проблемалардың сапалық си­пат­та­ма әдісі ретінде пайыз, балл және т.б. түрінде дәл жауап­тар­ды береді.

Коэффициент талдау әдісі сол сияқты қаржылық ре­сурс­тарды басқару құралы ретінде қолданылады, белгілен­ген дәл шекарасы бар. Коэффициент арқылы қаржылық ме­ндж­мент­тегі, банк ісіндегі және т.б. көптеген норматив­тер­ді анықтауға болады.

Коэффициенттерді оқшау және жүйесіз қарастыруға бол­майды. Коэффициент логикалық талдау мен пайымдау көрсеткіші болып қатысады.

Қаржы жұмыстарының тәжірибесінде коэффициент­тер­дің көмегімен тиімділік, пайдалылық, өтімдік, қаржы тұрақтылығы анықталады.

Банк тәжірибесінде коэффициенттер банк рейтингін, олардың активтері мен пассивтерінің сапасын анықтау кезінде пайдаланылады.

Төменде операциялар бойынша баланс баптарына бө­ле отырып әртүрлі топтардағы коэффициенттерді көрсету­ге болады.

Банк менеджерлері коэффициенттік талдау жүргізу кезінде ғылыми аппаратпен жақсы қаруланған болуы тиіс.

Қаржылық менеджмент пен банктік басқару бой­ын­ша Бүкіл әлемдік банктің экономикалық даму институтынан (ИЭР) басылып шыққан оқу бағдарламалары материал­да­ры­нан, Қазақстан Республикасы банктерінің нормативтік ере­желері мен тәжірибелік құралдарынан топтастырылған коэ­ффициенттер келтірілген.



Келтірілген коэффициенттер оқулық әдебиеттерде әр­түр­лі мақсаттарда белгіленгендігіне қарамастан тұтастай алғанда дәстүрлі болып саналады.
1. Банк капиталының жеткіліктік коэффициенті


  1. 1-ші денгейдегі капиталдың тәуекел бойынша сал­мақ­тал­ған (взвешанные) активтерге және балансқа кір­мей­тін операцияларға қатынасы 12%-дан төмен болмауы тиіс.

  2. Жиынтық капиталдың (яғни 1-ші және 2-ші дең­гей­лер­дегі капитал сомалары) тәуекел бойынша салмақ­талған (взвешенный) активтер мен балансқа кірмейтін операцияларға қатынасы 6%-дан төмен болмауы қажет.




К1

Банк капиталы

* 100%

Тәуекел дәрежелері бойынша салмақталған активтер




К1

Банк капиталы

* 100%; К =

К

(0,12)

Банк активтері

Ар




К2

Банк капиталы

* 100%

К2 =

К

(0,06)

Банк активтері

А

  1. Меншікті капиталға несие бойынша берешектерді қамтамасыз ету сипаттамасы келесідей түрде беріледі:




К =

Меншікті капитал

* 100 %; К=

Кс

Жалпы берешек

Несие сомасы




  1. Меншікті капиталға банк міндеттемелерін қамтамасыз ету сипаттамасы келесідей түрде беріледі:




К =

Меншікті капитал

*100%; К=

Кс

(0,5 жоғары емес)

Банк міндеттемесі

О




  1. Меншікті капиталға қатынасы бойынша тартылатын са­лым­дар көлемінің сипаттамасы 1-ден көп болмауға тиісті.




К =

Халық салымдарының қалдығы

*100%

Меншікті капитал




К=

Овн

(1-ден көп емес)

Кс




  1. К банкті қор арқылы капиталдандыру




=

Меншікті капитал

*100%

Жарғылық қор + Акциялар бойынша сый­лық­тар



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет