Ќазтђтынуодаѓы Ќараѓанды экономикалыќ универститеті



жүктеу 2.75 Mb.
бет9/16
Дата09.09.2017
өлшемі2.75 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   16

5.4. Несиені қайтару тәртібі және оған бақылау жасау
Несие беру сияқты оны қайтарудың бірыңғай үлгілері де жоқ. Тәжірибе ссудаларды қайтарудың алуан түрлі нұсқаларын туғызады. Солардың бірнешеуі мынадай:

  1. шұғыл міндеттемелер негізінде эпизодтармен қайтару;

  2. меншікті қаржылардың нақты жинағына және қа­рыз алушының банктің есеп шотынан алатын не­сиеге қажеттілігінің азаюына қарай қайта­ры­ла­ды;

  3. күні бұрын белгіленген сомалар (жоспарлы тө­лем­дер) негізінде жүйелі түрде қайтару;

  4. төленбеген ссудалық қаржыларды азайту үшін, банк есеп шоттарына соқпай түсімдерді есепке а­л­у­;

  5. несиені қайтару мерзімін кейінге шегеру;

  6. төленбеген кешіктірілген қарыздарды «Кешік­ті­рілген несиелер» айрықша шотына ауыстыру;

  7. төленбеген кешіктірілген қарыздарды банктің резервтері есебінен есептен шығару және т.б.

Негізінен, ссудалар бойынша төленбеген қарыздарды қайтарудың тәртібі, мерзімдері мен тәсілдері несие шар­тын­да қаралады. Қарыз алушының ссуданы қайтаруының нақты мерзімдері ссудаға деген қажеттілікке сәйкес шұғыл міндеттемелер арқылы ресімделеді.

Қарыз алушыларға тауар-материалдық құнды­лықтар­дың қорын кепілге қоя отырып, несие беру процесінде ссу­да­лық есеп бойынша өнімдерді өткізуден түскен түсімдер мен өзге де ақша түсімдері клиенттің есеп шотына қа­был­данады, ал банктің есеп шотынан ссуда­лар­ды қайтару несие шартында ескертілген келесідей жолдар арқылы күнделікті немесе өзге де мерзімдерде қайтарылуы мүмкін:



  • банктің өз бетімен клиенттің есеп шотынан бірінші кезектегі (бюджетке төлемдер, әлеуметтік мұқтаждарға аударымдар жасау және т.б.) және өзге де төлемдерді төлеп болғаннан кейінгі қалған оның шотындағы ақша қаражаттарының қалдығын ссудалық есеп шотқа аудару жолымен;

  • ссудалар бойынша төленбеген қарыздарды қарыз алушының есеп шотынан міндетті түрде өндіру жолымен;

  • ссуда бойынша төленбеген қарыздардың анық­та­луы кезінде банктің өкімі бойынша мерзімінен бұ­рын өндіру жолымен.

Бір жолғы келісім жасау үшін қарыз алушыға бері­ле­тін қысқа мерзімді ссудалар мен кәсіпкерлерге берілетін ссудалар нақты қайтарылатын мерзімі көрсетіле отырып, оның берілетін күні шұғыл міндеттемелермен ресімделеді. Негізгі қарызды қайтару, сондай-ақ ол бойынша пайыздар тө­леу қарыз алушының төлем тапсырмасы (платежное по­ру­чение) арқылы жүзеге асырылады. Қарыз алушы банкке ссудаларды қайтару мен банк пайыздарын төлеу тапсыр­ма­сын бермеген жағдайда банктің кепілдік беру­ші­нің есеп шо­тынан инкассо қою арқылы өндіруге құқығы бар.

Ссудаларды қайтару жағдайында несие шартында қарыз алушының ірі сомадан бір мезгілдік резерв жасау мүмкіндігін қарауы мүмкін, бұл әрине тараптардың келісімі бойынша жасалады.

Болжап білмеген жағдайларға байланысты қарыз алушы уақытша қаржылық қиындықтарға тап болған жекелеген жағдайларда оған жоғары пайыздармен 6 айдан аспайтын мерзімге ссуданы қайтаруға рұқсат берілуі мүмкін, бұл несие шартында қаралады. Ссуда бойынша төлем мерзімінің уақыты келгенде банк есеп шотында қаржы болмай қалса, онда ссудалар бойынша төленбеген қарыз «кешіктірілген ссудалар» есеп шотына жазылады.

Егер несие беруші – банк, алынған ссудаларды сақтау, оның есебін жүргізудегі тәртіп бұзушылықтарды және өз мақсатында пайдаланбау жайларын анықтаса, ссуданы мерзімінен бұрын қайтару туралы талап қоюы мүмкін.

Қарыз алушының ссудалар бойынша төленбеген қарыздар мен пайыздарды қайтаруға алдағы уақытта ешқандай мүмкіндігі болмаған жағдайда несие беруші-банк:


  • өзінің өнімімен даусыз тәртіпте, алдын ала ха­бар­дар етпестен, кепілдің немесе кепілдік берушінің есеп шотынан қарыз сомасын өндіруді талап етеді;

  • несие шартында анықталған тәртіпте қарыз алушының қойған мүлік құнынан қарыз сомасын қайтарады;

  • қарыз алушы банктің пайдасы үшін жол берген өзге қарыз алушының есебінен төлем жасауды талап етеді, сондай-ақ қарыз алушының есеп шотының есеп айырысу шотынан несие шартында көрсетілген айыппұлдарды өндіреді.

Ссуданы пайдаланғаны үшін төлейтін ақы мөлшері пайдалану мерзіміне немесе қарыз алушының төлем қабі­лет­сіздігі тәуекеліне, несие ресурстары үшін ақыға, қам­та­ма­сыз етудің сипаты мен сенімділігіне, Ұлттық банкінің қай­та қаржыландыру (рефинансирование) ставкаларына жә­не т.б. қатысты белгіленеді.

Пайыздық ставкалар белгіленген немесе өзгермелі болуы мүмкін.

Белгіленген пайыздық ставкалар ссуданы пайдала­ну­дың бүкіл мерзімі ішінде өзгеріссіз қалады. Өзгермелі пайыздық ставкалар несие ресурстарына, сұраныс пен ұсыныстың қалыптасуына, сондай-ақ қарыз алушының қаржылық, ақша нарығы жағдайына қарай несие немесе депозиттік шарттың бүкіл қолдану мерзімі ішінде банкпен өзгертілуі мүмкін. Ставкалардың өзгеру жағдайы тарап­тар­дың жасаған шартымен анықталады. Ссудалар бойынша пайыздар, негізінен, ай сайын есептеледі және өндіріледі.

Банк тәжірибесінде жай пайыздарды есептеу үшін мынадай формула қолданылады:




J =

I*P*n

360* 100%

мұнда І – пайыздардың бір рет қолданылатын став­ка­с­ы­;

Р – төленбеген қарыздардың (депозит) қалдығы;

J – ссудалардың (депозиттердің) бүкіл мерзімі ішінде есептелген пайыздардың сомасы;

П – пайыз есептелетін кезеңдегі күндер саны.

Несиелер мен депозиттер бойынша пайыздық төлем­дер­дің (күрделі пайыздар) сомаларын есептеп шығару үшін келесідей формула пайдаланылады:

J = P* [(I+I-)* n – 1]

мұнда: 1 – пайыздардың бір жолғы қолданатын став­ка­с­ы;

Р – ссудалардың (салымдардың) бастапқы сомасы;

J – ссудалардың бүкіл мерзіміндегі есептелген пайы­здардың сомасы;

П – айлардағы ссудалардың (салымдардың) ұзақтығы.

Пайыздарды есептеу кезінде бір айдағы күндер са­ны­на шартты түрде 30 күн қабылданады, ал бір жылдағы күн­дер саны – 360-қа тең.

Мынаны ескеру көзделеді: ссудаларды беру кезінде пай­ыздарды аванспен есептеуге және өндіруге рұқсат етіл­мей­ді. Сондай-ақ жаңадан берілетін несиелер есебінен ссу­да­ларды пайдаланғаны үшін пайыздарды өндіруге жол берілмейді.

Банктің несие бөлімі жасалған несие шарттарының орын­далуына, қарыз алушылардың алынған ссудаларды ти­імді пайдалануына, оларды уақытылы және толық қай­та­ру­ына, осыған орай қарыз алушымен ссудаларды пайда­ла­нудың бүкіл мерзімі ішінде тығыз байланыс жасауына жүйелі түрді бақылау жасауды жүзеге асыруы тиіс.

Осы мақсатта қарыз алушының шаруашылық қызметі мен оның қаржылық жағдайына жүйелі түрде талдау жасалып отырады, жер-жерлерде ақша және есеп айырысу құжаттарына, бухгалтерлік жазуларға, бухгалтерлік және статистикалық есеп материалдарына тексерулер жүргі­зі­ле­ді. Осыған орай қарыз алушылардан, сол сияқты өзге де көздерден алынатын қаржылық және басқа ақпараттардың бүкіл түрлері пайдаланылады. Қажет болған жағдайда несие бөлімі келесі мәселелер бойынша жер-жердегі қарыз алушыларға тексерістер жүргізеді:


  • банктен алынған ссудаларды мақсатты пайдалану;

  • қойма есебінің мәліметтері бойынша ссудаларды қамтамасыз ету;

  • бухгалтерлік есептің жай-күйі;

  • тауар-материалдық құндылықтардың сақталу жағ­да­йы;

  • несие берілетін тауар-материалдық құндылық­тар­дың құрамы және оларды қайта өңдеудің немесе өткізудің болашағы;

  • қарыз алушылардың өз қаржыларын пайдалануы.

Осы және өзге де тексерулердің қажеттігі қарыз алу­шы­лардың қаржылық жағдайына, олардың лауазымды тұлғаларының құзырлылық деңгейлеріне қатысты несие шарттарында анықталады. Несие беру қызметкерлері ссу­да­ларды ресімдеу және олардың қозғалысын бақылау ке­зін­де алынған бүкіл ақпараттарды қарыз алушылардың ар­найы несие істерінде жүйеге келтіреді, әртүрлі қаржылық және экономикалық көрсеткіштерді жинақтайды.

Несие шарттары бойынша өз міндеттемелерін орын­да­майтын қарыз алушылардың қатынасы ссудалардың тө­ле­меген қарыздарын уақытылы және толық қайтаруға қау­іп төндіретін болса, сондай-ақ есеп-қисапта сенімсіздік пай­да болып немесе бухгалтерлік есептің бетімен жібе­ріл­ген­дігі анықталған жағдайларда, ықпал етудің мынадай ша­ра­лары қолданылады:



  • егер келісілген мерзімдерде банктің нұсқаулары орын­далмайтын болса, одан әрі несие берудің тоқ­та­ты­ла­ты­ны туралы қарыз алушыға ескертеді;

  • шартта қаралған ссудаларды одан әрі беруді тоқ­та­та­ды;

  • ссудаларды қайтару үшін кезекті жарналарды төле­меу және оларды уақытында төлеудің болашағы жоқтығы жағдайында, одан әрі қарыз алушының алған ссудасының бүкіл сомасын өндіру талап етіледі;

  • ссудаларды өз мақсатында пайдаланбау фактілері анық­талған кезде заңсыз пайдаланылған ссудаларды жо­ғары пайыздық ставкалармен өндіреді, ссуданың көлемін қысқартады немесе несие шартында көрсетілген шараларға одан әрі несие беруді тоқтатады;

  • ссудалар бойынша төленбеген кешіктірілген қарыз­дар болған кезде жаңа ссудалар берілмейді, ал қарыз алу­шы­дан түскен түсімдер ссудалар бойынша кешіктірілген қа­рыз­дарды жабуға бағытталады. Алынған ссудаларды уа­қы­ты­лы қайтаруда өз міндеттемелерін орындамаған қарыз алу­шыға қатысты банк, Қазақстан Республикасының «Банк­рот­тық туралы» Заңына сәйкес оны төлем қабілетсіз (банк­рот) деп жариялау туралы іс қозғау үшін, өтінішпен сот­қа жүгінуі мүмкін.

Қарыз алушылардың қайта құрылуы кезінде (қо­сы­луы, бірігуі, бөлініп шығуы, бөлектенуі және қайта құ­ры­луы) олардың құқығы мен міндеттері жаңадан пайда бол­ған субъектіге өтеді.

Қарыз алушы таратылған жағдайда құқықты иеле­ну­шілік болмайды және банк Қазақстан Республикасының Азамат­тық заңдылықтарына және «Банкроттық туралы» Заңға сәйкес банктің ссудалық қарыздарын өтеу туралы тарату комиссиясына талап білдіруге міндетті.

Біз қарастырған ссудалық қарыздарды қайтарудың нұсқалары бұл процесті бірқатар өлшемдерге қатысты жіктеуге мүмкіндік береді.

Несиені толық және бір жолғы қайтару басты түрде клиенттің есеп шотынан ақшаны есептен шығару оның тө­лем­дік айналымы үшін ешқандай да қиындық ту­дыр­май­тын кезде, қарыздың сомасы онша көп емес болған жағдай­да қолданылады.

Жартылай және бөліп-бөліп созып қайтару несиені жабу үшін жеткілікті ресурстардың босауы бірте-бірте болатын және банкпен толық есеп айырысу үшін уақыт талап етілетін жағдайда пайдаланылады.

Несиені жүйелі түрде қайтару төлемдік айналым ссудалық есепшоты пайдаланылатын кездегі клиенттің төлем айналымының интенсивті жағдайынан туындайды. Оған ссудалық есеп шотқа жоспарлы төлемдерді аудару жолымен немесе бүкіл түсімді ссудалық қарызды жабуға (соңғы әдіс қазіргі тәжірибеде сирек қолданылады) қабылдау жолымен қол жеткізіледі.

Эпизодтармен қайтару қалдық (сальдо) - өтемдік есеп шоттардан белгілі бір мақсатты мұқтаждарға берілген несиелерге тән болып саналады.

Шұғыл қайтаруды немесе белгілі мерзім күні бұрын келісілген несиені қайтаруды тәжірибеде кез келген несиелерден кездестіруге болады және бұл кездейсоқтық емес. Оны қайтару мерзімі келісілгенде ғана немесе ссудалық пайыз болғанда ғана ссуда пайда болады. Несие беру мерзімдері де әртүрлі болып келеді (бірнеше күнге, бір жылға дейін және бір жылдан жоғары), сонымен бірге несие шартында несие берудің жеделдігін жүзеге асырудың белгілі тәртібі де белгіленеді.

Тәжірибе сондай-ақ несиені қайтарудың өзге де нұсқаларын туғызуы мүмкін, ондай нұсқалардың қатарына кейінге шегерілген, кешіктірілген және несиені мерзімінен бұрын қайтаруды жатқызуға болады.

Қарыз алушының өз ақша қаражаты несиені қай­та­ру­дың неғұрлым кең таралған көзі болып саналады. Солай де­генмен оның өзі барлық уақытта жеткілікті бола берме­й­ді. Сондықтан да мұндай жағдайларда жаңа несиелер беру, ескі ссудалардың күшін ұзарту, жаңа объектілерді кепілге қоя отырып, несие беру, басқадай қамтамасыз ету мен өзге кепілдер бұрын берілген ссудаларды өтеудің түп көзі болуы мүмкін.

Егер қарыз алушы ссуданы өз қаржысы есебінен немесе жаңа несие арқылы өтей алмайтын болса, онда банк кепіл есебінен (кепіл – банктен кепілдемелік міндеттемені несие келісімін дайындау сәтінде алады) несиені қайтару мүмкіндігін қарайтын несие шарты ережесін пайдалана алады.

Несиені қайтаруды кешіктіру клиентке қатысты жағ­даят­тарға емес, сатып алушылардың төлем қабілетсіз­ді­гі­нен де болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда сот шешімі (ар­бит­раж) бойынша тиісті ақша қаражаттарын кешіктірген деби­торлардың есеп шоттарынан басқа кәсіпорындарға тү­суі мүмкін.

Несиенің өтелуін ресімдеуді арнайы құжаттар негізі­н­де және онсыз жүргізуге болады. Борышты өтеу үшін не­гіз­гі құжаттар түрінде клиенттің жазбаша өтініші немесе бұ­рын банкке берілген шұғыл міндеттемелер, несие ке­лі­сі­мі негізінде жазылатын банктің өз өнімі, төрелік сот, сот бұй­ырықтары қатысады. Өзінің банктік есеп шотынан ссу­да­лық борышты өтеу үшін ақша қаражатын есептен шы­ға­ру жөніндегі клиенттің өтініші (өкімі) тек жазбаша түрде ға­на емес, сонымен бірге ауызша үлгіде де берілуі мүмкін. Несиені өтеу сондай-ақ қағазсыз технология база­сын­да – байланыс арналары бойынша да жүзеге асырылуы мүмкін.


5.5. Несиенің жекелеген түрлерін ұйымдастыру
1. Мақсатты несиелер. Өндірістік мақсаттарға бері­ле­тін өзге де тауар-материалдық құндылықтарды жинақ­тау­мен және өндірістік шығындарды жабуды жүзеге асырумен байланысты болады. Осыған орай несие өтем ақылық не­ме­се төлемдік сипатты білдіреді. Бірінші жағдайда ол осыған дейін қалыптасып үлгерген тауар-материалдық құн­дылық­тарға, оларды алуға жұмсалған өз қаржылары­ның шығындарына өтемақы жасау тәртібінде беріледі. Екін­ші жағдайда құндылықтар әлі алынып үлгермеген, кә­сіп­орынның қоймасында әлі жоқ, тапсырыс беруші – кә­сіп­орын­ның мекен-жайына енді-енді ғана түседі. Жеткізу­шілер түсірілген өнімдер үшін несие есебінен төлем жасау қажет болатын (оны сатып алушы өтінеді) есеп айырысу құжаттарын ұсынады. Мақсатты несиелерге мыналар жатады: сауда-делдалдық операцияларға жұмсалатын несиелер (еңбекақы төлемдері, бюджетке төлемдер). Уақытша мұқтаждықтарға берілетін несиелердің мерзімі 30 күннен аспайды.

2. Контокоррект бойынша несие. Бұл несие көп мақ­сатты қысқамерзімді сипатқа ие. Ол клиенттің ағымдағы қаржылық қажеттілігі өзінде бар ресурстардан асып кеткен жағдайда, оның төлем айналымындағы айырмашылыққа беріледі. Несие беру несие бағыты шеңберінде жүзеге асы­ры­лады. Несие бағытының мөлшері айналым қаржыла­ры­ның әртүрлі элементтерінің сомасы мен оны құрудың өзін­дік көздері мен несиелік борыш сомалары арасындағы айырма ретінде есептеліп шығарылады. Контокоррект – бұл көрсетілген қызмет түрлері үшін төлемдік есеп айырысу құжаттарын қоса алғандағы төлемдер (дебет бойынша) жүргізілетін бірыңғай активті-пассивті есеп шот. Өнімдерді өткізу мен көрсетілетін қызметтерден түсетін бүкіл түсім несиеге қабылданады. Контокоррект бойынша қалдық (сальдо) дебеттік және кредиттік болуы мүмкін. Контокоррект бойынша несие беру несие берудің барынша тәуекелді формасы болып саналады. Несиенің аталмыш тү­рін пайдаланғаны үшін төленетін ақы тәуекелдің неғұрлым жоғары болуымен байланысты. Өзге қысқамерзімді несиелерге қарағанда біршама жоғары болады. Овердрафт контокорректтік несиенің бір түрі болып саналады. Бұл форма жағдайында клиенттің банктегі есеп шоты сақталып қана қоймайды, онда дебеттік қалдық (сальдо) иеленуге рұқсат етіледі. Овердрафт сондай-ақ контокоррект сияқты бірінші сыныпты қарыз алушылар үшін енгізіледі.

3. Консорциалды несиелер. Консорциум қандай бір жо­баны жүзеге асыру үшін әртүрлі коммерциялық бір­лік­тер­дің, оның ішінде банктердің шарттық негізде уақытша бірігуін білдіреді. Банк консорциумдарын құру: қосымша ресурстарды тарту жолымен операциялардың ауқымын кө­бей­ту, тәуекелдерді бөлу, өтімдіктің (ликвидтіліктің) бел­гі­лі бір деңгейін сақтау сияқты мақсаттарды көздейді. Қан­ша­лықты, бұл несиелер негізінен ауқымды істерді қар­жы­лан­дыру кезінде пайдаланылады, яғни банктер мен мем­ле­кет­ті қоса отырып, ірі шараларды жүзеге асыратын кез кел­ген шаруашылық жүргізуші субъектілер консорциалдық не­сиелердің қарыз алушылары бола алады. Мемлекеттің консорциалдық несиелерге деген қажеттілік ең алдымен бюд­жеттік бағдарламаларды қаржыландырумен, әртүрлі са­лалардағы мемлекеттік кәсіпорындарды техникалық қа­ру­­лан­дыру мен қайта жарақтандыру құралдарын инвести­ция­лау­мен байланысты болып табылады.

Консорциалдық несие несиенің айрықша бір түрі емес, сондықтан да ол қарыз алушы мен несие берушінің коммерциялық мүдделерінен туындайтын әдеттегі жағдай­лар­да беріледі. Консорциалдық несие бойынша қатынастар бірқатар шарттармен: консорциалдық, несиелік шартпен, кепіл немесе кепілдік беру шартымен ресімделеді.

4. Ипотекалық несие. Қозғалмайтын мүлікті кепілге қоя отырып берілетін (жер меншігін қоса отырып), нарықтық экономикада белсенді түрде қолданылатын келісімдердің сенімділігін қамтамасыз ететін несие беру нысандарының (формаларының) бірі болып саналады. Ипотекалық несие кәсіпорындардың, ұйымдардың және тұр­ғын үй құрылысы фирмаларының несиеге қажет­ті­лік­терін сенімді негізде қаржыландырудың мемлекеттік көз­де­рінің міндетін атқаруда үлкен рөл атқарады. Оны дамыту ұзақ мерзімдік сипаттағы несие ресурстарының тапшы­лы­ғы, инфляцияның жоғары қарқыны жағдайында шаруа­шы­лық жүргізуші субъектілердің инвестициялық активтілігін (белсенділігін) өрістетуге әсерін тигізеді.

Ипотекалық несие беру жүйесі:



  • шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халыққа ипотекалық несиелерді тікелей беру;

  • несие беру үшін ресурстарды қосымша тартуды қамтамасыз ететін қайталама нарықта (ипотека­лық міндеттемелерді) ипотекалық несиелерді сату екі бағытын көздейді.

Бірінші бағытпен негізінен ипотекалық банктер, ал екінші бағытпен – мүлік кепілдігімен қамтамасыз етілген, ипотекалық банктерден активтер сатып алатын, содан соң олардың базасында өзінің атынан құнды (бағалы) қағаздар шығаратын қаржылық компаниялар және қорлар айна­лы­сады. Банктердің қозғалмайтын мүлікке деген төмен төлем қабілеттік сұранысқа негізделген ресурстық базасының жеткіліксіздігі, банктердің қаржыларды бір жылдан аса мерзімге орналастыру тәжірибесінің жоқтығы ипотекалық несие беруді дамыту проблемалары болып саналады. Ипотекалық несиелер әрқашанда қозғалмайтын мүлік кепілімен – ипотекамен байланыстырылады. Ипотека – бұл кепілдік алушының (залогодержатель) кепілдік беруші өз міндеттемесін орындамаған жағдайда кепілге қойылған мү­лік есебінен өзін қанағаттандыру құқығына ие, міндет­те­ме­лер­ді қозғалмайтын мүлікпен қамтамасыз ету тәсілдерінің бірі болып саналады. Жермен тікелей байланысты (кәсіп­орын, тұрғын үй және тұрғын үйге жатпайтын ғимараттар, жолдар) жер немесе объектілер қозғалмайтын мүлік са­нат­тарына жатады. Келесілер кепіл туралы шарт субъектілері болып қатысады:

  • кепіл туралы (кепілдікті ұстаушы және кепілдік беруші) шарт тараптары – заңды және жеке тұлғалар;

  • тіркеуші орган;

  • бірыңғай кепіл реестрін ұстаушы.

Ипотека туралы шарт жазбаша түрде жасалады және но­та­риатпен расталуы тиіс. Мүлікті кепілдікке қою кепіл­дің бір түрі болып саналады. Мұндай жағдайда кепілдікке қой­ылған мүлік несие міндеттемесін орындағанға дейін кепілдік алушының иелік етуіне беріледі. Кәсіпорын ипо­те­касына негізгі қорлар және айналым қорлары, сондай-ақ кәсіпорынның дербес балансында көрсетілген өзге де құндылықтар кіреді.

Ипотека несие ресурстарын пайдаланумен, ал қажет болған жағдайда ипотека заттарын өткізуге жұмсалатын шығындарды жабумен байланысты залалдар мен шығын­дар­ды өтеудегі негізгі борыш пен ол бойынша пайыздар­дың сомасын кепіл ұстаушыға төлеуді қамтамасыз етуі тиіс.

5. Халыққа берілетін ссудалар тұтыну ссудалары деп аталады. Осыған орай ссуданың тұтыну сипаты ссуданы беру мақсатымен (несие беру объектісімен) айқындалады. Қарыз алушылардың тұтыну ссудалары мен несие беру объектілерін жіктеу бірқатар белгілері, оның ішінде қарыз алушының типі, қамтамасыз ету түрі, өтеу мерзімдері, өтеу әдістері, пайдаланудың мақсатты бағыты, несие беру объектілері, көлемі және т.б. бойынша жүзеге асырылуы мүмкін.

Пайдалану бағыты бойынша тұтыну ссудалары: кезек күттірмес мұқтаждықтарға, бағалы қағаздарға, кепілдікке, құрылысқа және тұрғын үй алуға, тұрғын үйлерді күрделі жөндеуге, автомобильдер сатып алуға берілетін несиелерге бөлінеді.

Несие келісімдерінің субъектілері бойынша: банктің тұтыну ссудалары, сауда ұйымдарының халыққа беретін ссу­далары; банктік емес үлгідегі (ломбардтар, жалға беру пункт­тері, несие кооперативтері және т.б.) несие меке­ме­ле­рі­нің тұтыну ссудалары; жеке және жекеменшік тұтыну ссудаларының ара жіктері ажыратылады.



Несие беру мерзімдері бойынша тұтыну ссудалары: қысқа мерзімдік (1 күннен 1 жылға дейінгі мерзімге); орта мерзімдік (1 жылдан 3-5 жылға дейінгі мерзімге); ұзақ мерзімдік (3-5 жылдан жоғары) болып бөлінеді.

Беру тәсілдері бойынша несиелер мақсатты және мақ­сат­ты емеске (кезек күттірмес мұқтаждықтар, овердрафт) бөлінеді.

Қамтамасыз ету әдісі бойынша қамтамасыз етілмеген (бланкілік) және қамтамасыз етілген (кепілмен, кепілдік берушілікпен) ссудалардың ара жігі ажыратылады.

Өтеу әдісі бойынша – бірмезгілде өтелетін және тө­лем­дерді бөліп-бөліп төлеуге болатын ссудаларға жатқы­зы­лады.

Пайыздар алу (взимания) әдісі бойынша ссудалар мы­на­дай түрде жіктеледі: пайыздарды ұстап қалу арқылы берілетін ссудалар; несиені өтеу сәтінде пайыздарды төлеу ар­қылы берілетін ссудалар; несиені пайдаланудың бүкіл мер­зімінде жарналарға тең пайыздар төлеу арқылы бері­ле­тін ссудалар.

Қаржылардың айналымдық сипаты бойынша – бір жолғы және қалпына келтірілетін (револьверлік және релловерлік) ссудалар. Халыққа несие беру процесіне бірнеше кезең кіреді. Бастапқы бетте несие беру қыз­мет­кері: заңдық тұрғыдан клиенттің несие төлеу қа­бі­летін, яғни клиент шарт жасауға заңды түрде қабілетті ме; эконо­микалық көзқарас тұрғысынан (кірістері мен шығыстары, мүлік) клиенттің несие төлеу қабілеті қандай екенін түсіндіру мақсатымен келіссөздер жүргізеді. Клиенттің несие төлеу қабілетін бағалау банктің несие бөлімінде клиенттің ссудаларды уақытылы өтеу үшін жеткілікті кіріс алу қабілетін сипаттайтын ақпараттар негізінде жүргізіледі. Одан тысқары, банк қызметкері нарық конъюнктурасын, оның өзгеру үрдістерін талдауы тиіс.

6. Банкаралық несие – бұл банктердің бір-бірінің арасында несие мекемелерінің уақытша босатылған ақша ресурстарын тартуы мен орналастыруы болып табылады. Биржадан тыс банкаралық нарықтағы несиелер беру мен оны өтеудің жағдайын коммерциялық банктердің өздері анықтайды. Сонымен бірге несие қатынастарының субъек­ті­сі ретіндегі қарыз алушы – банктің баға беруі осы қа­ты­нас­тардың негізі болып саналады. Банкаралық несие­лер мен депозиттер несие немесе депозиттік шарттармен, ал банк­аралық несие нарығындағы ынтымақтастық – бас (негізгі) келісіммен ресімделеді.

Несие беруші – банктер несие сомаларын анықтау ке­зін­де қарыз алушы – банктің жарғылық капиталының мөл­ше­рін, оның қаржылық және заң тұрғысынан сенімділігін ескереді. Банкаралық несие сондай-ақ қамтамасыз етусіз де берілуі мүмкін. Дегенмен банкаралық несие шарттарының басым көпшілігінде белгілі бір қамтамасыз ету мін­дет­те­ме­ле­рі белгіленеді, негізінен ондай түрде бағалы қағаздар, қоз­ғалмайтын мүліктер қатысады. Несие келісімдерін орын­даудағы тараптардың өзара жауапкершілігі несие шарт­тарында көрсетіледі. Белгілі айыппұл пайыздары мен шығындарды өтеу – жауапкершілік формалары болып қатысады.

Банкаралық несие алу кезінде қарыз алушы-банк ке­ле­сідей құжаттарды тапсырады:


  • банк жарғысы;

  • банк операцияларын жасауға лицензия;

  • кәсіпорын жетекшілері қолдарының үлгісі бар карточка;

  • банк өтімділігінің нормативтері;

  • алынған және берілген банкаралық несиелердің мағынасын (шифрын) ашу.

Қарыз алушы банк несие алғаннан соң несие беруші-банкке тұрақты түрде есеп береді, өтімдік нормативтерінің сақталуы туралы хабарлап отырады.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   16


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет