Биологические



жүктеу 226.48 Kb.
Дата27.04.2019
өлшемі226.48 Kb.



БИОЛОГИЯ
ҒЫЛЫМДАРЫ



БИОЛОГИЧЕСКИЕ

НАУКИ









ЖОК (582.28.591.2:595.7) (083.71)
КЛАВИЦИАЛДЫ САҢЫРАУҚҰЛАҚТАР ЖӘНЕ

ОЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУ БАҒЫТТАРЫ
Биол.ғыл.канд. А.Е.Данебеков

Б.К.Момбаева

А.Сағындықова

Бұл мақалада клавициалды саңырауқұлақтар және олардың зерттелу бағыттары қарастырылған.

Ең алғаш рет клавициалды саңырауқұлақтарды 1727 ж. Вейлант (Vailiant) Cordyceps militaris түрін ажыратқан болатын.

1754 жылы Италия микологы Ж.Торрубиа (J.Torrubia) сонаның негізінде пайда болған Cordyceps саңырауқұлағын анықтады, сөйтіп шыбын-шіркейдің өлімінің нәтижесінде саңырауқұлақ пайда болады деген тұжырым жасады. Тек ХХғ. басында ғылыми деректердің артуының нәтижесінде ғана бұл тұжырымның анық екені дәлелденді.

ХVІІІ ғ. Cordyceps sobolifera (1963ж.), C.entomorrhiza (1785ж.), C.ophiglossoides (1787ж.), C. capitata (1789ж.), кейінен Epichloe (1786) және Claviceps (1823ж.) түрлері ажыратылды.

Клавициалды саңырауқұлақтардың сыртқы морфологиялық ерекшеліктері бойынша жақсы ажыратылғанымен, түрлердің ішкі рангтерінің таксондарын ажырату әлі күнге дейін шешімін таппай отыр.

Аскомицеттер класына жататын клавициалды саңырауқұлақтардың қатарларға, туыстарға ажырату әр түрлі көзқарастарда болды.

Мицеллиальды саңырауқұлақтардың негізгі құрылысын 1784ж. (Ячевский, 1933ж.) Д. Гедвиг ашты /1/.

Э.Фриз Реrеnомyсеtеs туысының Sclerocarpi қатарын, ал оның ішінде Spheariacea тобына ажыратты. Бұл жүйеде ол бұл топқа жататын саңырауқұлақтар-дың жемісті денелерінің болмайтынын және оны «перитеций» деп атады. Э.Фриздың ең үлкен еңбегі осы аскомицеттердің негізгі түсініктемесін және саңырауқұлақтар-дың бинарлы номенклатурасын жүйелеуінде болды. Бірақ бұл жұмыстардың ең маңызды этапы микроскопиялық зерттеулердің жүргізілмегендігі үлкен кемшіліктер-дің бірі болды.

1860 жылы Тюлян плеоморфизм бойынша (Tulasne L., Tulasne G., 1863ж., Ячевский, 1933ж.) және А. Де Бари лабораториялық ортада аскты саңырауқұлақтар-ды өсіру бойынша (de Bary, 1863ж., Ячевский, 1933ж.) үлкен жұмыстар атқарды. Осыған байланысты О. Брефельд (Brefeldt, 1865ж.) саңырауқұлақтарды 6 негізгі топқа бөлді, соның ішінде Ascomycetes класын 2 класқа: жалаңаш қалталылар және жеміс қалталылар деп бөлді. Ол Hypocreaceae тұқымдасына клавициалды саңырауқұлақтардың Pyrenomycetуs қатарының жемісті қалталарын жатқызды /1,2/.

Қалталы саңырауқұлақтардың анық классификациясын Г.Линдау (Lindau, 1896ж.) ажыратты. Ол барлық саңырауқұлақтарды тек 3 класқа: Phycomycetes, Ascomycetes және Basidiomycetes деп бөлді. Ascomycetes класына Pyrenomycetidae қатарын жатқызды. Бұл қатарға барлық жемісті денелері домалақша келген саңырауқұлақтарды жатқызды. Бұл жерде клавициалды саңырауқұлақтарды бірінші рет Hypocreaceae тұқымдасына, оның ішінде Clavicipiteae тұқымшасына ажыратты. Сordyceps туысы Claviceps туысына қарағанда ертерек анықталғанымен, оларды Clavicipitеае тобына клавициалды саңырауқұлақтарға жатқызды. Г.Линдау классификация негізінде Hypocreales қатарын перитецилерінің консистенциясы етіп белгіледі, ал егер ол ашық түсімен ерекшеленетін болса, Clavicipitеае тұқымдасының аскоспораларын жіп тәрізді және жақсы дамыған перитециилерін ажыратты. Г. Линдау бұл топ үшін 8 туысты: Epichloe, Hypocrella, Dussiella, Oomyces, Cordyceps, Balansia, Claviceps, Ustilaginoidea ажыратты.



Ф.Ирле қайта зерттеу нәтижесінде Clavicipitасеае тұқымдасына Clavicipitеае тұқымшасын Clavicерs (Earle,1901) туысына жатқызды. Клавициалды саңырауқұлақ-тарды одан әрі дамыту үшін жаңа бағыттың- анатомиялық және цитологиялық зерттеулердің, сондай-ақ онтогенездің дамуына нәтижесімен байланысты болды. Периноцеттердің өте жұқа құрылысымен ерекшеленетіні анықталды. Өкінішке орай, кейінгі мәліметтер бойынша (Ainsworthetal., 1973) ең алғаш рет строманың жұқа құрылысты болатынын және оның құрамында локуольдің бар екендігін анықтаған А.А.Ячевскийдің аты ескерілмеді. Бұл пікірді ары қарай жалғастырған Э.Латтрелла (Luttrell.,1955) және А. Мунка (Munk., 1957) болды. А.А.Ячевскийдің көзқарасын Ф.Венценс (Vincens, 1917) қолдады. Ол Сlaviceps microcephala (Mallr.) Tul және Epichloe typhina перитециттердің ішкі қалқаншаларының болмайтынын дәлелді. 1934ж. жаңа тәсілдер бойынша зерттеу жүргізу нәтижесінде клавициалды саңырауқұлақтардың Сordyceps agariciformis түрінің өкілдеріне нағыз перитециалды қабықшаның бар екендігі анықталды (Jenkins, 1934). Кейінен Claviceps, Cordyceps, Balansia, Dothichloe, Ascopolyporus және Dothichloe клавиалды саңырауқұлақ-тарының туыстарында да парафиз және қабықшалардың бар екендігі анықталды (Miller, 1949). Бұл барлық клавициалды және сферальды саңырауқұлақтардың бірігуінің негізі болды, бірақ бұл тұжырыммен барлық микологтар келіспеген еді. Өйткені клавициалды саңырауқұлақтардың негізгі ерекшелігі олардың спораларын мен перитециилерінің құрылысында болды. Переномицеттердің қайта орынына келтірілген мүшелерді анықтау барысында олардың қабықшасының құрылысын ең негізгі ерекшелігі екендігі анықталды. Осының негізінде Ascomysetes класын 2 класқа - Unitunicatae және Bitunicatae, кейінен Euascomysetes және Loculoascomycetes (Luttrell, 1955) кластарына бөлді. Э.Латтеральдың зерттеу жұмыстары клавициалды саңырауқұлақтар туралы тұжырымды қайтадан жаңылыстырды, өйткені ол перитеций орталығы құрылысының ерекшелігін ескерді және осының негізінде барлық периномицеттерді бірнеше түрге топтастырды. Бұнда клавициалды саңырауқұлақтарды Хіlaria түріне жатқызды және ол ксилириалды саңырауқұлақтардың тұқымдасы ретінде саналды (Luttrell, 1955). Бірақ бірқатар микологтар бұл тұжырыммен келіспеді, өйткені ксилириалды, сферальды және клавициалды саңырауқұлақтардың арасында үлкен айырмашылық бар екені ескерілді. Қазіргі кезде олардың дұрыс тұжырымға келгендігі электірлі-микроскопиялық зерттеулердің көмегімен дәлелден-ді. Balansia және Epichloe түр өкілдерін зерттеу барысында клавициалды және ксилириалды саңырауқұлақтардың даму ерекшеліктері көрсетілді, яғни Xilaria саңырауқұлағында аскогенді гифтердің дамуы перитецийдің 2 жағындағы және базалды бөліктері бірдей дамыса, клавициалды саңырауқұлақтарда аскогенді гифтер перитецийдің тек базальды бөлігінде дамиды және аскалары топтасып, ал паразиттері 2 жағынан орналасады және тез жойылып кететіндігі байқалды. (Mhaskar, Roo,1976). Осының нәтижесінде Clavicipitales қатарының өз алдына тәуелсіз қатар болуына қарсы негізгі аргументтер жоққа шығарылды. Бірақ Clavicipitales қатарының өз алдына тәуелсіз болуына бірнеше дәлелдердің болуына қарамастан, қазіргі кезде бұл топ саңырауқұлақтарының классификациялық жүйесінің ерекшелігіне қарсы көзқарастар бар. Бұл қазіргі кездегі мәліметтер бойынша клавициалды саңырауқұлақтардың тұқымдасының түсініктемесінің ерекшелігіне байланысты. (Ainsworth et al., 1973). Бірақ клавициалды саңырауқұлақтардың фундаментальды жұмыстарына қарағанда қатар бойынша қарастырды. (Roderson. 1970). Клавициалды саңырауқұлақтар туралы микологтардың Clavicipitales қатарын бөлек қарастыру дұрыс тұжырым екені анықталды. Оған әрине келесі туыстар Oomyces, Epichloe, Claviceps, Konradia Ascopolypolis, Mycomalus, Pussiella, Balansiopsis тұқымдастарын жатқызды. Cordiseps туысы анықталғанан бері 200 жыл ішінде тарихта көптеген өзгертпелер болды.Клавициалды саңырауқұлақтардың онтогенезі, цитоморфологиясы, физиологиясы және биохимиясы бойынша класификациялау әлі күнге дейін дәлелденуде және өзгеруде /3,4/.

Ц.Т.Инголд жұмыстары Великобританияның клавициалды саңырауқұлақта-рына ғана емес, (Швейцария, Нигерия, Уганда, Родезия, Канада) басқа елдерде де ауқымды жүргізілді. Клавициалды саңырауқұлақтарды зерттеудің негізгі бағыты флористикалық және морфологиялық-систематикалық болып табылады.

Солтүстік Америка территориясында және де сол жерге жақын түбектерде де клавициалды саңырауқұлақтарның флорасы Ямайкада (Hudson, Ingold, 1971), Кубада (Marvanova, Marvan, 1969), Гренландияда (Kodayasi, hiratsuka, otanletal, 1971) анықталды.

Америкада бұл саңырауқұлақтардың түрін Нигерияда (Ingold, 1956, Alasoadura), Оңтүстік Родезимде (Ingold, 1958), Угандада (Ingold, 1958), Ганада (Dixon, 1959) анықтады.

Австралияда (Cowling, Waid, 1963), Жаңа Гвинеяда (Tubaki 1965, Matsushima, 1971) клавициалды саңырауқұлақтардың 32 түрі белгілі болды.

Бұл келтірілген мысалдардың клавициалды саңырауқұлақтардың түр бойынша құрылысы әр түрлі екенін көрсетеді.

АҚШ-тың кейбір жерлерінде клавициалды саңырауқұлақтарды зерттеу бары-сында, жаңа (Rogeraiomyces) түрі табылды. Ол клавициалды саңырауқұлақтардың кейбір морфологияның және экология-биологиялық түріне ұқсас базидиамицет, оны гифті саңырауқұлақтар Nakataea serpens түріне жатқызды.

Осы зерттеулер нәтижесінде дүние жүзі бойынша клавициалды саңырауқұлақ-тардың түрі көбейе түсті. 1974 ж С.Х.Нибал (Igbal,1924) Tricladium түрін, ал 1980ж Л.Марванова (Marvanova, 1980) Clavatospora түрін анықтады.

Oxalis autosella жапырағында Gyoerffyella туысы (Ванев, 1976) табылды.

Соңғы 10 жыл ішінде жазылған қысқаша шолудың флористикалық бағыты клавициалды саңырауқұлақтардың құрылысын анықтауды талап етеді. Клавициалды саңырауқұлақтар сапротрофты болғанымен олардың тек белгілі бір субстратта болуымен түсіндірілмейді. Д.Уэбстер мен Е.Дескальзаның мәліметтеріне қарағанда 179 түрге жетті. Клавициалды саңырауқұлақтардың морфологиялық зерттеулері бойынша конидияларының морфологиясына көп көңіл бөлінген. Клавициалды саңырауқұлақтар конидиясының формасы бойынша 3 топқа: конидиялары - шар тәрізді және сопақ 2-жіп тәрізді, ұзартылған, 3 - төрт сәулелі және тетрарадиалды (Ingold, 1954,) гифті саңырауқұлақтардың ескі морфологиялық түрлерін жаңа онтогенетикалық классификациялық схемасын жасау (Petersen, 1962, Дудка 1977, Webster, Descak 1981) қарастырылды.

Кейбір зерттеулерге қарағанда (Tubaki, 1957 Дудка, 1964) судың маусымдық өзгеруі саңырауқұлақтардың периодикалық дамуына себебін тигізетінін байқады.

Клавициалды саңырауқұлақтардың кейбір түрі аэробты және анаэробты жағдайда дамуы мүмкін (Tubaki, 1957). 1980 жылы осы түр бойынша су ағысының жылдамдығы саңырауқұлақтардың 17 түрінің кониди түзуіне әсер ететінін (Sanders, Webster, 1980) анықтады /5/.

Абиотикалық фактор арасында күннің тұтылуы клавициалды саңырауқұлақ-тардың колониясы мен конидиясының өсуіне кедергісін тигізетіні (Sridhar, Kavariappa, 1982) мәлім болды.

Клавициалды саңырауқұлақтардың морфологиясы, экологиясы және флорасы бойынша анықтау 3 негізгі бағытта: флористикалық, морфология-систиматикалық және экология-физикалық түрде жүретіні белгілі болды.

Анықталмаған аймақтардағы мұндай саңырауқұлақтардың бар болуына байланысты ары қарай түр санының өсуін дәлелдейді.

Клавициалды саңырауқұлақтардың систематикасы, морфологиясы және флорасы бойынша жасалған конспектінің көмегімен саңырауқұлақтың тек экологиялық және физиологиялық ерекшеліктерін белгілеумен қатар, олардың флористикалық бағытын дамытуды қамтамасыз етеді, яғни биологиялық бағыттың зерттелуінің дамуына септігін тигізеді.

Cl.purpurea түрі ең алғаш рет Стевенс және Хилл 1910 жылы Солтүстік Каролинада табылған болатын. ТМД-да 1942ж. Сухимск және Згудск, ал кейінен Закавказье да да табылған болатын.

Balansia claviceps түрі ең алғаш рет Парагвайда табылған. (Spegazzini, 1885), ал содан соң Кубада, Чилида, Мексикада, Тринидадта және басқа да аймақтарда табылған. Көбінесе Setaria түрлерін зақымдайды. Panisum және Sorghum түрлерінде де анықталған. Balansia Солтүстік және Оңтүстік Америкада ғана таралған деген мәлімет бар (Deihl, 1950). 1958 жылы З.М. Азбукина Сихот-Альийнскде осы түр табылған болатын.

В.cyceracearum түрі Индияда бамбуктан ажыратылып алынған (Deihl, 1950). Н. Саккардо Sphearia cyperacearum Schw. түрін Hupocrella semiamplexa (Berc.) Sacc., түріне ұқсас деген болатын, бірақ В.Дил бұл тұжырыммен келіспеді (Deihl, 1950).

В.cyperacearum Nectriella balansica R.H.Arnold саңырауқұлақтарымен зақым-далған. Бұл саңырауқұлақтардың құрылысы ұқсас, болғанымен, микроскопиялық зерттеулер жүргізгенде айырмашылықтар байқалды.

Barya Fuckel түрі мамандандырылмаған, бұл түрлер құрғап қалған бұтақтарда кездеседі. Олар фитосапротрофтар негізінде қарастырылады. Бұл түрдің тек бір түрін ғана 1906ж. Поляк микологы М.Рациборский анықтаған болатын. Бұл түр туралы әдеби деректерде басқа мәлімет табылмады. Сыртқы құрылысы бойынша Podonectria түріне ұқсас бірақ, репродуктивті құрылысының морфологияылқ ерекшеліктері байқалған. Бұл түрдің көлемі мен систематикасы туралы анық деректер жоқ, сондықтан зерттеу жұмыстарын қажет етпей отыр.

Podonectria Petсh түрі Т.Петч Флоридада анықтады. Ол бұл түрді Nectria coccinea Ell. Et Ev., түрінен ажыратып алды (Petсh, 1921). Бұл түрден P.aurantit (Hoehnel) Peth P.echinata Peth түрлері ажыратылып алынған. Бірақ кейіннен P.aurantit түрі Ophioneatria түріне ауыстырылды.

Torrubiella arachnopnila түрін Зекстер ажыратып алған болатын, бірақ бұл түрді Cordiceps (Torrubiella) arachnopnila түріне, ал Aschersonia түрі Isaria (Gibellula) түріне жатқызуды ұсынды. Бірақ бұл ұсыныстан басқа еш дәйек-дәлелдемелер болмады. Кейінен осы түрді Д.Джонстон Кубада өрмекшінің корелияларынан ажыратып алды (Johnston, 1915). Д.Джонстон бұл түрлерді Cordyceps arachnopnila пішімдері ретінде анықтағанымен, олардың перитецийлерінің ұзындығы мен Gibellula (Isaria) анаморфасының ерекшеліктерін атап өтті. Мұндай келіспеушіліктердің туындауынан Э.Мейнс (Мains, 1950) Torrubiella түрлерінің анаморфаларынан ажыратылатынын көрсетті. Бірақ зерттеушілердің гербарии материаладарын қарап, Torrubiella arachnopnila Var. Leropus пішімінің анаморфасы Gibellula leiopus және Torrubiella arachnopnila Var. Pulchra түрінің анаморфасынан айырмашылығын атап өтті. Бірақ Меинста Tarachochnophila түрінің анаморфасы мен телеоморфасының байланысы туралы ешқандай дәйектер болмады. Приморьеде өрмекші корелияларынан әр түрлі таксондарға жататын түрлер анықталған. Torrubiella arachnopnila түрімен бірге Isaria perexigua түрінің анаморфасы болып табылатындығы, ал зерттей келе ол Gibellula түрі екендігі анықталған /4/.

Torrubiella arachnopnila және Gibellula perexigua түрлері тек морфологиялық жағынан ғана емес, сонымен қатар, олар өте үлкен өрмекші түрінде кездескендіктен олардың өз иесінің түрімен де ажыратылады.

Gibellula perexigua - өте ұсақ саңырауқұлақ түрі, ол Приморье аймағында табылған. Ол тамыз айында 280С температурада жақсы дамитыны байқалған. Осы жағдайларда дамитын түрлер Torrubiella және Gibellula болып саналады. Бұл саңырауқұлақтардың түрлері кішкентай өрмекші түрлерін зақымдайды. Олардың кішкентайлығы соншалықты, ажырату барысында оларды анықтау өте қиын. Олардың патогенділігі туралы біркелкі түсінік жоқ. Оларды не сапрофитке, не некрофитке жатқызу өте қиын. Бұл биоценозда маңызды роль атқарады.

Әдебиет

1. Серебряков И.Г. Сравнительный анализ некоторых признаков сезонного развития растений различных ботанико-географических зон// Бюл. МОИП. Отд.биол. 1964б. Том 69, вып.5. С. 62-75.



  1. Елинов Н.П. Микобиота некоторых хранилищ фондов БАН: средства и методы деконтаминации// Мат-лы международ.научн.конференции "БАН: 10 лет после пожара", Санкт-Петербург, 16-18 февраля 1998 г. БАН, Санкт-Петербург.-1999.-С.207-217.

  2. Гарибова Л.В., Горбунова Н.П. и др. Низшие растения. М., Изд-во Моск. ун-та, 1975.

  3. Арнольд Г. Р. Новости систематики низших растений, Наука, Л., 1969 а, 176 с.

  4. Быков Б.А. Экологический словарь. Алма-Ата: Наука, 1988. 212 с.

М.Х.Дулати атындағы Тараз Мемлекеттік университеті, Тараз




КЛАВИЦИАЛЬНЫЕ ГРИБЫ И НАПРАВЛЕНИЯ ИХ ИССЛЕДОВАНИЯ

Канд.биол.наук А.Е.Данебеков

Б.К.Момбаева

А.Сагындыкова


В этой статье рассмотрены клавициальные грибы и направления их исследования.

KLAVICIALINYE MUSHROOMS AND DIRECTIONS OF THEIR STUDY

Cand.biol.sci. A.E.Danebekov

B.K.Mombaeva

A.Sagindykova


Klavicialinye Mushrooms and directions of their study is considered in this article.

ЖОК (582.28.591.2 595.7) (083.71)


ЭНТОМОФИЛЬДІ COELOMOMYCESEAE COUCH САҢЫРАУҚҰЛАҚТАРЫНЫҢ СИСТЕМАТИКАДАҒЫ ОРНЫ

ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Биол.ғыл.канд. А.Е.Данебеков

Г.Т.Қуандықова



Бұл мақалада энтомофильді Coelomomyceseae Couch саңырау-құлақтарының систематикадағы орны және биологиялық ерекшеліктері қарастырылған.

Жалпы ғылыми деректер бойынша патогендік саңырауқұлақтардың таралуы, экологиясы және биологиялық ерекшеліктері туралы деректер бар /1,2,3/, дегенмен нақты бір жүйеге келтірілген деректер аз. Өйткені саңырауқұлақтардың биологиялық табиғатында сапрофиттік, гетеротрофтық және паразиттік қасиеттері тіршілік ортадағы сыбайлас ағзаларға және қоректік заттарға байланысты болады. Әсіресе, табиғаттың әртүрлі орталарында таралатын насекомдардың ішкі немесе сыртқы бөліктерінде селбесіп тіршілік ету барысында, әртүрлі қасиет байқалтады. Соның ішінде табиғи ортада кең таралған қансорғыш масалардың санын шектеуші ретінде Coelomomyceseae Couch тұқымдасының өкілдері маңызды орын алады.

Phycomycetes класына жататын Coelomomyceseae Couch саңырауқұлақтары қарапайым өсімді денелері шар тәрізді немесе сопақшалы, бір ядролы жасушадан тұрады, кейбір кезде субстратқа бекінетін түкшелері болады. Таллом немесе мицелий сияқты ірі денелері болмайды. Талломдары болғанның өзінде ценотикалық жақтауларға бөлінбеген (пердесіз), жасушасы қабықшасыз, ризоидсыз. Мицелийге ұқсас құрылымы спорангийге ауысады. Жиі насекомдарда және қансорғыш маслардың дернәсілдерінде кездеседі.

Спорангийлері алғашқы қалыптасу барысында жұқа қабықшаға айнала келе қатты қою қоңыр немесе сарғыш түстерге боялады. Өйткені екі қабаттан тұрады. Бірінші қабаты түсті, екніші қабаты түссіз келеді. Спорангийлерінің қабаттары целлюлозасыз. Спорангийлері арқылы жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Оларда жіпшелі зооспоралар жетіліп, спорангийді жарып шығады.

Жоғарыда айтылған жағдайларды ескеріп, Phycomycetes класының Blastocladiales қатарына жататын Coelomomyceseae тұқымдасының (Қазақстан Республикасының көлемінде кездесетін) өкілдерінің систематикадағы орнын және биологиялық ерекшеліктері және анықтауыш кілттерін келтірейік:

Coelomomyces keilin ement.Couch (Syn.Zog-Raphia Bovovawlenskij). Мицелийі нашар дамыған, қабықшасыз, болғанның өзінде қабықшасы плазмалы және қоректік заттар соның бетіне жианалады. Гифтері әлсіз немесе дихотомиялық тарамдалған. Цитоплазмасы көп ядролы, қанықпаған вакуольдермен спорангийі өсіп жетілген кезде жарылады, көбінесе қосқанаттылардың – маса, құмыт, шыбын-шіркей, бөгелек (отр. Diptera) сияқты түрлерінде кездесетін дернәсілдері мен ересектерінің (имаго) паразиттері.


Түрлерді анықтау кілті:

1. Қосқанаттылар дернәсілінде (масалар, шіркейлер, бөгелектер) кездеседі .............. 2

- жартылай қаттықанаттылардың дернәсілінде кездеседі ....................12. C. notonectae.

2. Масалар дернәсілінде ..................................................................................................... 3

- басқа жәндіктердің дернәсілінде ........................…...................................................... 16

3. Спорангий қабықшасы тегіс, арнаулы сәулеттік өскіндері жоқ, бірақ әлсіз байқалатын шұңқырлары немесе жүйектері кездеседі .....................................................4

- Спорангий қабықшасы сәулетті .......................................................................................8

4. Спорангийі түссіз ........................................................................................................... 5

- спорангийі боялған ........................................................................................................... 6

5. Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы немесе сопақша тәрізді, 12-18х 18-40µ, қабықшасының қалыңдығы 2-3µ түсініксіз қабаттанған, тегіс сияқты, бірақ көлденеңінен 5-6 төмпешіктері байқалады ............................…......... 13. C. pentagulata.

- спорангийі бір жағынан қысыңқы дөңгелектеу, 34-46х58-71µ қабықшасы ұзыншалау немесе дәнекке ұқсас үш қабатты, 7 µ дейін қалың әркезде тегіс, сирек жүйекті немесе шұңқырлары болады, кейде олардың ұзарған немесе ішкі жағынан жұлдызша тәріздес саңылаулары байқалады ...........................….................. 14. C.keilini

6. Спорангийі шар тәрізді немесе сопақша, 20х28-60 µ, қабықшасының қалыңдығы 3 µ, көп шұңқырлы ..............................................…............................................8. C. Indiana

- спорангийі беті көп шұңқырлы .............................…...................................................... 7

7. Спорангийі жұмыртқа тәрізді және жұқа қабықшалы, 28-54х16-19 µ...........…………………………………………………………………...…. 21.C.stegomiae

- Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы және қалың қабырғалы, 28-42х36-68 µ,бір ұшы қысыңқы келген ................................................................................................. 7. C.dodgei

8. Мүсінді келген денелерінде төмпешіктер бар .............................................................. 9

- Мүсінді келген құрылысы басқаша келеді ....................................................................13

9. Төмпешіктері жақтауларға бөлінген ........................................................................... 10

- Төмпешіктерінде жақтаулары нашар бөлінген ........................................................... 11

10. Спорангийі жұмыртқа тәрізді және сирек шар тәрізді келеді, 32-34х46-54 µ, төмпешіктері спорангийде жақтауларға тарамдалған ............................. 15. C.punctatus

- Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы келген, 21-30х29-45 µ, төмпешіктері жеті-сегіз қатар орналасқан өскіндері бар жақтаулардан тұрады .......................22. C.uranotaeniae

11. Спорангийі жұмыртқа тәрізді және төмпешіктері бір қатарға орналасқан, бір беткейі қабысыңқы келеді, 46-112х37-67 µ .......................…................ 14.С.psorophorae

- Төмпешіктері бір қатарға орналасқан ........................…...............16. С. guadrangulatus

12. Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы және төрт қатарлы, көлденең төмпешіктер мен жақтауларға бөлінген, 26-31х36-58 µ ..........…..........17. С. guadrangulatus var.lamborni

- Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы және екі-төрт қатар төмпешіктері спорангийді жеке бөліктерге бөледі, 10-25х 20-60 µ...........18. С. guadrangulatus var guadrangulatus

1. C. anophelesica Iyengar. Талломы біржасушалы, нәзік және жұқа қабырғалы қысқа гифалары жәндіктің майлы денесіне еніп зақымдайды. Жетілген спорангийі шар немесе сопақша тәрізді және тығыз протоплазмасы болады, 19-23х28-37 µ; пісіп жетілгендерінің бір беті түйіскен, екінші беті сары, кейде күңгірттеу ісіңкі болады, 20-24х30-40 µ немесе 28-40х34-44 µ. Қабықшасының жоғарғы бөлігі қыртысты мүсінделген ретсіз орналасақан төмпешіктері болады.

Масалардың дернәсілдерінде кездеседі (Anopheles subpictus, A. vagus, A.annularis, A. varuna, Diptera отр).



2. C. beirnei Weiser McCauley. Пісіп жетілген дернәсілдерде спорангий ғана болады. Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы бір беті қабысыңқы келеді, 12-22х 8-10 µ. Қабықшасының қалыңдығы 0,5 µ, жұмсақ келеді. Кейбір спорангийлерінде ісінген жерлері айқын байқалады. Кейде боялған кезде, әлсіз екі немесе үш вакуолі айқын көрінеді.Хирономид дернәсілдерінде кездеседі (Tanytarsus sp., Psectrocladius sp., Chironomidae тұқ. Diptera отр).

3. С. bisymmetricus Couch et Dodge. Мицелий жақсы жетілмеген, гифтері сирек бұтақталған, қалыңдығы 3-10,5 µ. Спорангийі сопақша келген 23-28х34-48 µ, орташа 25-40 µ. Қабықшасы екі қабатты, жоғарғы бөлігі ашық-қоңыр, төменгі бөлігі түссіз келеді. Мүсінді келген өсінділері тұйықталған белбеу тәрізді шеңбер құрайды. Көлденең кесіндісін қарағанда ортасында үлкен төмпешігі бар, оның екеуі симметриялы кіші, арасында одан кіші бөліктерге бөлінеді.Өсуі байқалмайды.

Масалардың дернәсілдерінде кездеседі (Anopheles subpictus., Diptera отр).



4. С. chironomi Rasin. Саңырауқұлақтың ерте өсу кезеңінде гифалары шар немесе ұзарған тәрізді, диаметрі 30-40 µ, құрамында дән түйіршіктеріне ұқсас пеликула қаптайды және ол кутикула астына терең еніп жатады. Саңырауқұлақтағы сегменттері басқаларға қарағанда қатты үрленген тәрізді келеді.Кейде бір жәндіктің денесінде бірнеше гифалар әртүрлі мицелийге бастама береді.Гифалары бірқалыпты өсіп бұтақтанады да бөліктерге бөлініп спорангий түзеді.Спорангийлері жұмыртқаға ұқсамайтын қоңыр түсті төмпешіктермен бөлінген, 25х40 µ. Экзоспорийлерінің қалыңдығы 0,4 µ.,эндоспорийлері 0,8 µ. Зооспоралары эллипске ұқсамайтын, диаметрі 4 µ ұзын келген талшықтарының ұзындығы 15-18 µ құрайды.

Шырылдауық қоңыздардың дернәсілдерінде кездеседі (Tendipes (Chironomus) plumosus L., Diptera отр).



5. C. chironomi var. canadense Weiser et McCauley. Спорангийлері сопақша немесе шар тәрізді, 42-67х29х45 µ, түсі сарғыштау-сұр келеді.Қабықшасының қалыңдығы 2,6-2,7 µ,төмпешіктердің биіктігі 0,2-0,3, жақтауларының ені 1,4-2,8 µ болады.

Хирономид дернәсілдерінде кездеседі (Tanytarsus sp.Tanytarsini sp., Pseudocladius sp., Diptera отр).



6. C. cribrosus Couch et Dodge. Гифаларының қалыңдығы 6-11 µ. Спорангийі сопақша 24-42х42-71 µ, кейде бір ұшы қабысыңқы келген қалың екі қабатты қабырғасы бар, қалыңдығы 2-4,2 µ. Жоғарғы қабаты сары, төменгі бөлігі түссіз келеді.Мүсінді түзілімдері сақина тәрізді ұзын және жұқа келген бөліктерден тұрады.

Масалардың дернәсілінде кездеседі. (Anopheles subpictus, A. vagus, A.annularis, A. varuna, Diptera отр).



7. С. dodgei Couch. Гифаларының қалыңдығы 7-1 µ, дұрыс емес бұтақталған.Спорангийлері айқын екі бөлікке бөлінген 28-42х36-68 µ, сопақша келген бір ұшы қабысыңқы қалың қабықшамен қапталған, қалыңдығы 1,5-4,2 µ.Қабықшада айқын ұзарған шұңқырлары немесе қоршалған төмпешіктерден тұрады. Зооспоралары бір талшықты артқы бөлігінде орналасқан ,ұзындығы 2,6-3,8х5,2-6,3 µ. Масалардың дернәсілінде кездеседі (Anopheles subpictus, A. vagus, A.annularis) .

8. С. Indiana Iyengar. Талломы біржасушалы және өте нәзік қабырғасы ,көпядролы 7-14 µ,жас кезеңінде алмұрт тәрізді қысқа гифалары жетіледі де жәндіктің денесіне енеді. Спорангийлері шар немесе сопақша тәрізді, жұқа қабырғалы болады, 20-36х28-60 µ, вакуолі көп. Тығыздалған протоплазмасы мен ұзарған қабырғасы көп ядролы және жоғарғы бөлігінде мүсінделген жақтаулары болады.Қабықшаның қалыңдығы 2,5-3 µ.

Масалардың дернәсілдерінде кездеседі (Anopheles subpictus, A. vagus, A.annularis, A. varuna, Diptera отр).



9. С. keilini Couch et Dodge. Гифалары қысқа бұтақтары бар дихотомиялы бұтақталып, айқын байқалады, қалыңдығы 5-25 µ, ұзындығы 60-170 µ. Тыныштықтағы спорангий сопақша келген және қалың қабықшамен қапталады, 34-46х58-71 µ. Қабықшасы үш қабатты: жоғарғы бөлігі өте нәзік түссіз, келесі қабаты мембраналы түссіз ,қалыңдығы 5 µ, ал төменгі қабықшасының қалыңдығы 2 µ, жұмсақ бірнеше төмпешіктері мен ұзарған шұңқырлары бар. Маса дернәсілдерінде кездеседі.

10. С. lativittatus Couch et Dodge. Гифаларының қалыңдығы 4-10 µ, тыныштықтағы спорангийі сопақша және бір шеті қабысыңқы келеді, 29-35х40-58 µ, кейде 36х70 µ, орташа 32-48 µ, қабықшасы екі қабатты қалыңдығы 1,5-4 µ, жоғарғы қабаты қоңыр, қалыңдығы 2-3 µ, төменгі қабаты жұмсақ және түссіз, қалыңдығы 1-2 µ болады. Мүсінді келген өсінділерінің ені 4-6,3 µ. Зооспоралары бірталшықты, 2,6-3,8х5,2-6,3 µ. Маса дернәсілдерінде кездеседі

11. С. milkoi Dudka et Koval. Гифалары түссіз, әлсіз бұтақтанады, ұзындығы 120 µ, ені 5-7 µ жетеді. Спорангийі ұзартылған эллипс пішінді, ұшы қабысыңқы болады, 30-33,6х37,8-40х15-16,8-18,5-20 µ. Қабықшасы үшқабатты: жоғарғысы алтын-сары түске боялған ені 3-4 µ, көлденеңінің төрт-алты жолақты өсінділері бар; ортаңғы қабаты түссіз, қалыңдығы 5-6 µ, төменгі қабатының қалыңдығы 2-3 µ; ішкісі түйіршіктелген дән тәрізді келеді.

12. С. notonectae (Bogojavlenskij ) Keilin. Жәндіктің денесінде саңырауқұлақ көптеген ядросы бар қабықшасыз вегетативті бұтақтар түзеді.Бұтақтанудың түпкі бөлігінде жарғақтарға бөлінеді де спорангий түзеді.Спорангийлері сопақша немесе эллипс пішінді қалың қабырғасы болады,20х40 µ. Экзоспорийлері алтын түсті, эндоспорийлері түссіз болады. Саңырауқұлақтың қарқынды дамуы жәндіктің ішкі мүшелерін зақымдайды.

13. С. pentangulata Couch. Гифтерінің қалыңдығы 4,5-10 µ, гиф денешіктері шар тәрізді диаметрі 12-15 µ болады. Спорангийі сопақша және ұзарған немесе дән тәрізді түйіршіктелген болады,12-18х18-40 µ. Қабықшасы қабаттарға айқын жіктелмеген, тек ұшында ғана 5-6 төмпешіктері байқалады.Өсуі байқалмайды.

14. С. psorphorae Couch. Дернәсілдің денесі гифтен, кейінірек саңырауқұлақ спорангийімен қапталады. Спорангийі алтын түсті, гифа ұшында түзіледі, пішіні жұмыртқа тәрізді, 46-100-112х37-67 µ, бір шеті қалың қабықшамен және бірқатар төмпешіктермен қапталған, диаметрі 0,5-1 µ.

Масалардың дернәсілдерінде кездеседі (Anopheles subpictus, A. vagus, A.annularis, A. varuna, Diptera отр).



15. С. punctatus Couch et Dodge. Мицелий мен зооспоралары С. dodgei Couch ұқсас. Тыныштықтағы спорангийі жұмыртқа тәрізді, бір ұшы қабысыңқы болады, 32-34х42-47 µ, қабықшасының қалыңдығы 1,5-3,8 µ, жоғарғы қабаты сары немесе қоңыр, ал төменгі қабаты түссіз,оның үстінгі бөлігінде төмпешіктері 0,5х4 µ және араларында жақтаулары болады.

Маса дернәсілдерінде кездеседі. (Anopheles guadrimaculatus, Diptera отр).



16. С. guadrangulatus . Гифаларының қалыңдығы 9,5-25 µ, түссіз келеді. Спорангийлері сопақша немесе бір беті қабысыңқы екі қабаттан тұрады, 12-20х19-40 µ. Экзоспорийлері қалың, түсі қоңыр және төрт төмпешігі спрангийді жеке бөліктерге бөледі. Эндоспорийлері жұқа және түссіз болады.

Маса дернәсілдерінде кездеседі (Culex pipiens L. Culex sp.және Aedes detritus Hae, Diptera отр).



17. С. guadrangulatus var.lamborni. Спорангийі тыныштық қалпында, 26-31х36-38 µ. Қабықшаның үстінгі бөлігі көлденең төмпешіктерден тұрады.Келесі беті көлденең жақтаулардан тұрады. Көлденең кесіндісінде төрт бүрыш тәрізді ,ал тікесінен иректелген болып келеді.

Масалардың дернәсілінде кездеседі (Stegomia scutellaris L., Diptera отр).



18. С. guadrangulatus var guadrangulatus. Гифалары бұтақталған, қалыңдығы 10-12 µ, дернәсілдің дене қуысында енеді.Спорангийі дөңгелектеу ұзарыңқы, 10-25х20-60 µ, қалың екі қабаттан 3-5 µ тұрады. Сыртқы қабаты ашық қоңыр түсті немесе сары 2-4 қатар төмпешіктері спорангийді жеке бөліктерге бөледі. Ішкі қабаты жұқа түссіз келеді.

Масалардың дернәсілінде кездеседі (Culex, Aedes, Anopheles, Culiseta, Thebaldia, Psorophora, Uranotaenia, Diptera отр)



Әдебиет


  1. Биологическая борьба с вредными насекомами и сорняками. Пер. с англ. Н.А.Емельяновой и др. Под ред. и предисл. канд. биологических наук Б.И.Рукавишникова. М: Изд-во «Колос», 1967.

  2. Евлахова А. А. Эктопатогенные грибы.,Л: Изд-во «Наука» 1968г.-485с

  3. Коваль Э.З. Определитель энтомофильных грибов СССР.Изд. «Наукова Думка» Киев. 1974г-387с

М.Х.Дулати атындағы Тараз Мемлекеттік университеті, Тараз



БИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ЭНТОМОФИЛЬНЫХ ГРИБОВ COELOMOMYCESEAE COUCH
Канд.биол.наук А.Е.Данебеков

Г.Т.Куандыкова


В данной статье рассмотрены биологические особенности энтомофильных грибов Coelomomyceseae Couch.

BIOLOGICAL OSBENNOSTI ENTOMOFILINYH MUSHROOM COELOMOMYCESEAE COUCH
Cand.biol.sci. A.E.Danebekov

G.T.Kuandykova


In given article is considered biological particularities entomofilinyh mushroom Coelomomyceseae Couch.

ЖОК (582.28.591.2 595.7) (083.71)


ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫНА ТАРАЛҒАН КЕЙБІР ҚАНСОРҒЫШ

МАСАЛАРДЫҢ ЭКОЛОГО-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ОРНЫ
Биол.ғыл.канд. А.Е.Данебеков

А.Ә.Қасымбекова



Бұл мақалада Жамбыл облысына таралған кейбір қансорғыш масалардың эколого-географиялық орны қарастырылған.

Қосқанаттылар тобына жататын қансорғыш масалар табиғатта ерекше орын алатын ағзалар болып саналады. Әрқашан адам мен жануарлар тіршілігінде маза бермейтін, қансоратын түрлерінің пайдалы да, зиянды да қасиеттері бар.Өйткені бірінші жағдайда олар ыстыққанды ағзалардың қанын соруы арқылы ұрпақ қалдыруды пайдаланса, екіншіден жұқпалы ауруларды (Туляремия, Сібір жалағы, безгек-сары ауру т.б.) таратын қауіпті қасиеттерімен белгілі.

Сулы және ылғалды жерлерде геометриялық прогресстік әдістермен көбеюге бейім түрлері эпизоотрлық құбылыстар түзуге бейім болады. Әсіресе вироз, бактериоз, микоз құбылыстарынан жас балалар мен жануарлар төлдерне үлкен зиян шегеді. Олар ылғалды орман-тоғай, өзен-көл жағалауларыда, су жайылмаларының саяз, тұнық жерлерінде +10-15С° салқын дегеннің өзінде ерте көктемде-ақ дернәсілдерінен өрбітеді. Мысалы, 20-30 см тереңдіктегі шалшық судың 1м² жерінің өзінде мыңдаған дернәсілдерін 1-2 аптаның ішінде ересек масалар (имаго) ұшып шығып, жаз бойы, тіпті сонау күзге дейін бірнеше дүркін ұрпақтарын қайталап, өсіріп отырады. Олардың табиғатта осынша көп ұрпақ қалдыруға тырысуының биологиялық маңызы зор. Өйткені табиғи ортада бірге тіршілік ететін ағзалар (су қоңызының дернәсілдері, балықтар, құстар т.б.) олармен қоректену арқылы табиғи реттеу заңдылықтарына қатысады.

Осы жоғарыда айтылған тұрғыдан қарағанда Жамбыл облысының таулы, да-лалы, орманды-тоғайлы ландшафтарында су қоймалары, көлдері, өзен бойлары, суар-малы егістіктері жеткілікті. Әрине географиялық орындары алшақ болғанымен қан-сорғыш масалар, соналар, шіркейлер шоғырланған қауіпті «ошақтар» бар. Оларға: Аса-Билікөл субассейні (Бөгеткөл, Ақкөл, домалақ көл, Ащыкөл), Талас су бассейні («Бостандық» тоғаны, Жиімбет тоғаны, жәдік көлі, Бөлтірік тоғаны, Үлкен және кі-ші Қамқалы т.б), Шу-Тасөткел субассейндері мен құм жоталар арасындағы бұлақтар мен артизиян құдықтарыдан құралған көлшіктер, жайылмалар мен қақтар және суар-малы егістік жерлер жатады. Мұндай ірі өзен-көл мен қашқан сулар масалармен шір-кейлердің өте көп мөлшерде көбеюлері, жауын-шашынның мол жылдарына сәйкес келеді. Дегенмен қуаңшылдарға қарамастан Бетбақдаладағы ақбөкеннің тұяғына жи-налған жауынның тамшысына жиналған судың өзінде-ақ Аеdеs vexans деп аталатын маса дернәсілдерінен ересектерін өрбіте алады, ызыңдауы нашар естілетін осы бір кішкентай масалар жабайы аңдарға ілесіп жүріп зиянын тигізеді. Бұл масаның түрлері Африка өңіріне тән болғаны мен олардың құстар арқылы таралуы шекара кедендерімен шектелмейді. Өйткені жаһандану кезеңінде мемлекеттермен қарым-қатынастарын жақсартуда олардың таралуы және құс ауруынан пайда болуы дәлел болады. Масалар мен шіркейлердің, тіпті шыбындардың алыс жерлерге қоныс ау-дарулары адам мен жануарладың әрекеті туралы айтылған зерттеулердің нәтижесін шетелдік /1,2,3/ және отандық ғалымдардың /4,5/ еңбектерінен көруге болады. Мыса-лы, Қазақстан республикасы көлемінде қосқанаттылар ішіндегі қансорғыш масалар-ды акдемик А.М. Дубицкий оның әріптес шәкірттері Н.Г.Левченко, Б.М.Деньгуб, В.Г.Ваккер, О.Г.Саубекова, Н.Д.Дешевых, В.А.Дзержинский, Х.Қ.Торыбаев, Р.Т.Ах-метбекова /4,5/ т.б тереңірек зерттеп, олармен күресудің биологиялық әдістерін қарастырып табиғи орталарындағы санын реттеу жолдарын алғаш рет ұсынған еді.

Жалпы табиғат немесе экосистема тірі ағзалардың күрделі күшті биоэнергетиклық көздеріне жатады, дегенмен оның көбею, даму тізбектерін «үзіп» алуға болатын жерлері көп. Өйткені, жыл сайын қоршаған ортада миллиондаған тонна химиялық заттардың немесе басқада толып жатқан газдар мен қалдық заттардың әсерінен мыңдаған өсімдіктермен жәндіктердің түрлері жоғалып кетуде. Солай болғанның өзінде көптеген насекомдар геометриялық прогрессия жолымен көбею арқылы ұрпағын қалдыруға тырысады. Сондай топтардың бір тобына осы қансорғыш масаларды атауға болады. Мысалы, бір аналық маса 250-300 дейін жұмыртқаларын түйіншік ретінде топтастырып «қайықша» түрінде ылғалды немесе су жағасындағы өсімдікке жапсыруға бейімделеді. Содан соң 1-2 аптаның ішінде, қолайлы жағдайда 1-кезендік кішкентай дернәсілдерін өрбітеді, артынша 3-4-ші аптаның көлемінде олар 2-ші,3-ші,4-ші кезеңдік дернәсілдерін жетілдіреді, 15-16 күндерге дейін жетілген соң, олар қуыршаққа айналады да, артынша ересек масалар (имаго) түрінде ұшып шығады. Біраз уақыт, су бетінде қалқып жүреді де, ұрғашылары қайтадан ұрпақ қалдыру үшін, белокты ыстық қан қабылдау мақсатында жануарлардан қансору әрекетіне көшеді. Жоғарыда айтылған әрекеттерін осылайша бірнеше рет күз айларына дейін ұрпақ шашу әрекеттерін үзбейді. Қысқа қарай көпшілік масалар қамыстардың немесе індерге кіріп ұйқыға кетеді, кейде көпшілігі қырылып қалады. Ал бейімделген Culex pipiens, Aedes stramineus т.б. түрлері үйлердің төменгі қабаттарында және жылы қораларда қыстап, қансору қасиетін тоқтатпай көбеюге бейімделген. Олай болса масалардың осындай «қанішерлік» қасиеті кішкентай балалар тұрмақ, ересектерге де тигізетін зиянды әрекеттері белгілі. Неғұрлым олрадың түрлері елді мекендер маңына шоғырланған сайын, жануарлар мен адамдарға сондай қасиеттерін тоқтатпайды, сондықтан оларды мүлдем жойып жіберу мақсатында емес, пайдалы да жерелерін (басқа жәндіктердің қоректері ретінде) ескеріп, олардың таралу ошақтарын анықтап, шектеу шараларын қолданған жөн. Сондықтан бұлар соңғы 20 жыл ішінде биологиялық әдістер арқылы қолға алынған болатын, дегенмен әлі осы күнге дейін химиялық әдістерді жиі қолданып келеді. Соның салдарынан масаларымен бірге тіршілік ететін пайдалы жәндіктер мен балықтарға нұқсан келеуде. Бір жақсысы Жамбыл облысы көлемінде эпизоотрлық құбылыстар өте аз байқалуы, жауын-шашындардың мөлшері төмен болып, қуаңшылық еңсең алған жылдары олардың саныда азаятыны белгілі.

Дегенмен Сарысу ауданының Үлкен Қамқалы, Кіші қамқалы елді мекендері мен Шу өзенінің етектеріне Anopheles claviger, An.algeriensis, An. hyrcanus, Uranotaenia unguiculata, Aedes vexans, Ae.caspius caspius, Ae.detritus, Culex modestus; Талас ауданының Ойық, Бөлтірік түгіскен ауылдары маңында жоғарыдағы масалардың ішінен Ae.caspius caspius, An.hyrcanus, Cx.modestus түрлері кең тараған.

Мойынқұм ауданының Шу өзені бойларымен құм жоталар арасындағы өзектерге тән Culiseta anulata, Ae.aedes darsalis, Ae. cinereus cinereus, Cx.hortensis, Cx.territans, Mansonia richiardii, Anopheles, maculipennis Sacharovi, Ae. caspius caspius cияқты масалар кең тараған. Балхаш көліне қарай жақын жерлерінде Ae. flavescens, Ae.strameneus сияқты түрлер басым болады. Сонымен бірге Мойынқұм ауданымен тектесіп жатқан Қордай, Меркі, Т.Рысқұлов, Жамбыл, Байзақ аудандарының құмды жерлерінің арасына уақытша немесе тұрақты көлшіктерге тән Aedes behningi, Ae. kasachstanicus, Culiseta anulata, Ae. caspius caspius Ae. aedes dorsalis, Culex modestus, Ae. pipiens, Culex pusillus сияқты түрлер кездеседі.

Қаратау және Боралдай т.б.Жамбыл облысы мен шектесіп жатқан таулардың арасындағы шатқалдарға тән An. algeriensis, An. maculipennis messeae, Culiseta longiareolata, Uranotaenia unguiculate, Aedes detritus, Aedes cinereus cinereus, Cx. pipiens, Ae. flavescens сияқты түрлер аз мөлшерде болғанымен маусым, шілде айларында жиі ұшырсады.

Осы жоғарыда айтылған деректерге сүйенсек Жамбыл облысы көлемінде қансорғыш масалардың негізгі 22 түрі көлдер мен өзендер бойларына немесе су шаруашылықтарына байланысты қашқын сулар мен жайылмаларға тән екендігі көруге болады. Сондықтан олармен күресу үшін, осындай негізгі ошақтарын бақылауға алып, көбейген жылдары олардың санын шектеп отыру керек.
Әдебиет


  1. Андреева Р.В. Некоторые особенности регуляции численности личинок (Diptera, Tabanidae) в природных условиях. В кн: Патология членистоногих и биологические средства борьбы с вредыми организмами. Киев. 1974. с 16-18.

  2. Вейзер Я. Микробиологические методы борьбы с вредными насекомами. М.1972 с.640.

  3. Дубицкий А.М. Биологические методы борьбы с гнусом в СССР . изд. «Наука» АН Каз ССР, 1978 с 3-25.

  4. Дубицкий А.М Кровососущие комары Казахсана. Алма-Ата. 1970 . с 1-222.

  5. Дубицкий А.М и др. К методике изучения естественных эпизоотий комаров.-«Мед. Паразитол. и паразитарн. болезни», 1971, №6. с 701-704.

М.Х.Дулати атындағы Тараз Мемлекеттік университеті, Тараз




ЭКОЛОГО-ГЕОГРАФИЧЕСКИЕ МЕСТО РАСПОЛОЖЕНИЯ

КРОВОСОСУЩИХ КОМАРОВ ЖАМБЫЛСКОЙ ОБЛАСТИ

Канд.биол.наук А.Е.Данебеков

А.А.Касымбекова
В данной статье описаны эколого-географические место расположения кровососущих комаров Жамбылской области.


EKOLOGO-GEOGRAPHICAL PLACE OF THE SPREADING

KROVOSOUSCHIH MIDGE ZHAMBYLSKOY AREA

Cand.biol.sci. A.E.Danebekov



A.A.Kasymbekova
In given article is described ekologo-geographical place of the spreading krovosouschih midge Zhambylskoy area.





Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет