Бґлшек банкинг жїйесін дамыту жолдары


Қазақстандық банктердiң сыртқы экономикалық қызметi



жүктеу 1.51 Mb.
бет4/8
Дата09.09.2017
өлшемі1.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

1.4 Қазақстандық банктердiң сыртқы экономикалық қызметi
Банктердiң сыртқы экономикалық қызметiнде төлемдердi шетел қаржы институттарымен байланысы бар банктер ғана жүргiзе алады. Банк тәжiрибиеде шетел банктерiнiң арасындағы коммерциялық операцияларды жүзеге асыру үшiн банктер – корреспонденттер арасындағы операцияларды бухгалтерлiк есеп жүргiзу түрінде клирингтiк валюталар қолданылады.

Қазақстанда банк қызметi жөнiндегi зақға сәйкес берiлген операция шетел валюталармен операцияларды жүргiзуге ¬Р ғлттың банкiсiнiң лицезиясы бар екiншi деқгейдегi банктер арқылы, iске асырылады. Шетел банктрiмен корреспонденттiк байланыстары болмаса, онда төлемдердi қабылдау және жүргiзу шетел банктерiмен байланысы бар үшiншi банктер арқылы жүргiзiледi.

Төлемнiң қолма қолсыз формасында қазақстандың банктерде валюталық есеп шоттары ашылып, онда ақша соммасы шетел валютасында есепке алынады. Валюталық есеп шотын ашу үшiн зақды тұлғалар бiрқатар құжаттарды келтiру тиiс:


  • құрылтайшы құжаттардың нориалды бекiтiлген көшiрмесi;

  • өтiнiш

  • фирманық тiркелгенi, салық органдарына есепке тұрғаны жөiнде құжаттардың нотариалды бекiтiлген көшiрмесi, т.б.

  • Сыртқы сауда қызметiмен айналасатын фирмаларға банктер кеiлдiктер беруi мүмкiн

  • Аванстың (алдын-ала төленген) төлемдердi қайтару кепiлдiгi

  • Тендерлiк тапсырыстарда Үсыныс жасау кепiлдiгi

  • Жабдыңтау немесе өндiрiс бойынша келiсiмдердi орындау жөнiнде мiндеттемелерiн атқару кепiлдiгi

Коносамент кепiлдiгi, яғни жүкке коносалинттi уақтылы келтiрiлмеген немесе кепiлдiктiң басқа тұрлерi жағдайында болған зиянды өтеу. [19,7 б.].

Төлемдердiң аккредитивтi және инкассалық формаларын пайдалану барысында тауарға төлемеу және жеткiлiксiз мөлшерде жеткiзбеу тәуекелдiгiн төмендетедi.

Төлем формасының келесi түрі банк аударым болып табылады, ол төлем тапсырмасының негiзiнде елдiң iшiнде сауда келiсiмдерi бойынша операциялар сияқты жүргiзiледi. Банк аударым бойынша төлем сатып алушымен тауарды алғаннан кейiн келiсiм-шарттың негiзiнде жүзеге асырылады. Банк тәжiрибиеде сыртқы сауда есеп айырысуларында сонымен бiрге зақды және жеке тұлғалар үшiн төлемнiң чектiк формасы да жиi қолданылады. Кең таралған формалардың бiрi банктiң ордерлiк чегi. Чек бойынша получателдiң чек берушi банктiң корреспондент – банкке құжаттар көрсетiлгеннен және чектi тексергеннен кейiн кассалаың бағам бойынша чекте көрсетiлген сомма шетел немесе Ұлттық валютада берiледi.

Одан басқа банктер сыртқы экономикалық қызметпен айналысатын фирмаларды несиелейдi. Сыртқы сауданы реқаржыландыруда қалыпты несиелерден тыс өнеркәсiптiк клиринг, факторинг, форфейтинг, несиелердi сақтандыру, жабдыңтаушының, сатып алушының несиелерiн сақтандыру, лизинг, кепiлдiктер және басқа да операциялар қолданылады, олардың бiреуiн тақдау нарықтағы жағдайға, елдiң ерекшелiктерiне және бизнес бойынша серiктес-елдердiң банктерiнiң қызмет көрсету ставкiлерiне байланысты.

Жабдыңтаушылар, әдетте, өнеркәсiпттiк клирингттi жиi пайдаланады, оның мәнi еркiн ақшалай қаражаттары бар басқа фирмалардан реқаржыландыру.

Форфеттеудiң мағынасы сатушыға айналымсыз импорттшылармен акцепттелген коммерциялық вексельдердi экспортаушылардан сатып алу формасында жүргiзiледi. Дисконтты несиеден бiр айырмашылығы сатып алушы – форфейтер регресс құқығынан бас тартады, яғни тәуекелдiлiк форфейтерге өтедi.

Тауарлы несие ретiнде сатып алушымен белгiленген мерзiмге дейiн жабдыңтаушыға тауар үшiнтөлемдi кейiнгi қалдыру қолданылады.

Сыртқы экономикалық қатынастарда қатысудың тұрлi әдiстерi мен тәсiлдерiн пайдалану тәуекелдiлiктiң дәрежесiне, серiктестердiң менталитетiне және қатысушы елдердiң банк жүйесiмен үсынылатын қызметтерге байланысты болады.

Екi деңгейлi банк жүйесiнде банкаралық есеп-айырысулардың өздерiне тән ерекшелiктерi бар. Екi деңгейлi банк жүйесiнiң қалыптасуы барысында заң, нормативтi және Үйымдастырушылық негiзiнiң жеткiлiксiз дәрежеде шаруашылық субъектiлерiнiң арасында есеп-айырысуларында қиыншылықтарды тудырған факторларының бiрi. Төлем жүйесiндегi жетiлмеген тетiктерiне, аударымдардың жылдамдығы және сенiмдiлiгi тарапынан, тұрлi аймақтарда орналасқан банктер арасындағы есеп-айырысулар жатады.

Қолма қолсыз есеп – айырысуларды ұйымдастыруды жетiлдiрумен байланысты мәселелер ҚР ұлттық банкiмен қарастырылуда. ұлттық банктiң директорлар Кеңесiмен қабылданған соңғы құжаттардың бiрi Қазақстанда төлем жүйесiн дамыту стратегиясың, Мұнда Қазақстанның ұлттық банкi төлем жүйесiн орта мерзiмде жетiлдiрудiң негiзгi жолдарын анықтап алды. Ол үшiн келесi ғасырдың басына дейiн жаңа заманның автоматтандырылған есеп-айырысу жүйесiн құру көзделiп отыр.

Сәйкес апараттың және бағдарламалық құралдарды қолдана отырып телекоммуникацияның арнайы тармақтарын құруға болады. Ақпаратпен алмасудың арнайы формалары жалпы пайдаланудағы режиммен салыстырғанда тармақты тиiмдiрек пайдалануға мүмкiндiк бередi. Телекоммуникацияның арнайы тармақтарына банкаралық элктронды хабарлаулар мен төлемдер жүйесi, сонымен қатар есеп-айырысу жүйесi жатады.

Бүгiнгi таңда Қазақстандағы телекомуникациялық қызметтердiң тұрлерi төменде көрсетiлген:

- жалпы пайдаланудағы телеграфтың жүйенiң қызметтерi (ТТ)

- жалпы пайдаланудағы телефон жүйесi (ТФ ОП)

- ТМД және халықаралық шеқбердегi абоненттiк телеграф қызметтерi (телетайп – АТ, телекс)

- Факсимильдi байланыс қызметтерi

- Мәлiметтермен алмасу жүйесi.

Коммерциялық банктер филиалдарға қарағанда, ғимарат пен персоналды қажет ететiн, Интернет арқылы транзакция құнымен банк қызметтерiн едәуiр арзан көрсете алады. Бiр транзакцияның өткiзу үшiн шығындар қолданылатын жеткiзу каналына байланысты өзгерiп отырады. Коммерциялық банктерде тиiмдi каналдар бойынша банк өнiмдерi мен қызметтердi жеткiзуге көмектесетiн технологияларды өңдеуге қызығушылықтары мен себептерi бар. Көптеген банкирлер электронды каналдардың үлесiне қайта бөлулер азырақ берiлсе, ақшалай қаражаттарды үнемдеуге болады деп есептейдi.

Интернет – экономика, соңғы уақыттары жай айтылып жүретiн, төлем жүйесiнiң нарығына қатысушылардың санын көп болғанын және тиiмдi болғанын талап етедi. Ең прогрессивтi банктер әлден интернетте жүйеге қосылған өз клиенттерiне (қарапайым азаматтан бастап iрi корпорацияларға дейiн) планетанық кез-келген нүктесiнен нақты уақыт шенберiнде банк шотымен басқаруды Үсына отырып, өз орындарын алды. Осылайша e-banring терминi туындады (пайда болды)


2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА БАНК БАНКИНГІНІҢ ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯЛАРЫН ТАЛДАУ
2.1 Экономиканың қазіргі жағдайындағы банк жүйесінің дамуын

талдау
Қазақстан Республикасының банк жүйесiнiң тұрақтылығы, көбiне екiншi деңгейлi банктердiң тұрақтылығымен байланысты болып келедi. Төлемсiздiк дағдарысы мен банктерге деген сенiмсiздiк көптеген банктердiң қызметiне тосқауыл болып, банктердiң сенiмдiлiгiн қауiп алдына қойды, ал оған төтеп бере алмаған банктер банкроттықа ұшырады. Ел экономикасында бiрлескен және шет ел банктерiнiң, олардың филиалдарының пайда болуы бәсекелестiктi одан әрi күшейтiп жiбердi. Нәтижесiнде, банктердiң несие ресурстарының айналымдылығы төмендеп, мерзiмi ұзартылған несиелердiң көлемi өстi. Жалпы дағдарыс жағдайында коммерциялық банктер тәуекелдiң жоғары деңгейiмен бетпе-бет кездесiп, оған төтеп бере алмаған банктер жабылып қалып жатты.

Қазақстан Республикасының банк жүйесiн реформалау барысында жаңадан ашылған банктердiң басым бөлiгi өз қызметiн осы және басқа да көптеген себептерге байланысты тоқтатуға мәжбұр болды. 1995-2006 ж.ж. аралығында банктердiң сандық өзгерiсiнiң динамикасын кестеден көруге болады (кесте 1).


Кесте 1

Қазақстан Республикасы аумағында екiншi деңгейлi банктердiң сандық өзгерiсiнiң динамикасы






1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

ЕДБ –барлығы

184

130

101

82

71

55

48

44

38

36

35

34

Лицензия алған банктер

13

-

2

6

3

2

1

4

4

1

1

-

Лицензиясынан айрылған банктер

33

54

31

25

14

18

8

8

6

-

1

-

Соғы жылдары қаржы саласының сандық және сапалық көрстекіштерін атруда. Қаржылық ұйымдардың капитал және активтері жоғары қарқынымен өсуде, сонымен қатар ел экономикасының көрсеткіштеріде артта түсуде.

Қаржы қызметтерінің шеңбері кеңейіп, олардың сапасы арттуда және қол жеткізеліктей болуда. Жақын орналасқан қаржы нарықтарының қатынасы белсене түсуде.

Қазақстанның Ұлттық Банкі (ары қарай ҚҰБ), екінші деңгейдегі банктер (ЕДБ), банк жүйесі, кредиттік серіктестіктер, депозиттік ұйымдар (ҚҰБ, ЕДБ және кредиттік серіктестіктерді қамтиды), депозиттік емес ұйымдар (ипотекалык компанияларды және Даму банкін қамтиды) бойынша монетарлық шолулардан және каржы секторы бойынша ішінара шолудан және де ақша агрегаттары мен депозиттік ұйымдардағы депозиттерден тұрады.

Монетарлық шолулар Халықаралық Валюта Қорының ақша-кредит және қаржы статистикасын кұру жөніндегі Басшылығына сәйкес жинақталады. Бұл нұсқада стандартты тұжырымдамалар, анықтамалар, жіктеу нысандары және ақша-кредит мен қаржы статистикасы көрсеткіштерінің үйлесілімділігін қамтамасыз етуде статистиканы ұлттық және халықаралық деңгейде жинау мен ұйымдастырудың жалпы тәсілдерінің жиынтығы берілген.

Монетарлық шолу кестелері сәйкес ұйымдардың баланстары негізінде құрастырылады.

Баланс шоттары резиденттік белгілері бойынша бөлініп, сыртқы және ішкі активтер/ міндеттемелер түрінде топтастырылды ішкі активтер/ міндеттемелер экономиканың секторлары бойынша топтастырылды.

Ұлттық Банк бойынша монетарлық шолу үш бөліктен түрады (Кесте 2) :

1) сыртқы активтер таза (нетто) айқындаманы білдіреді, немесе ҚҰБ-нің басқа елдерге (бұрынгы ТМД елдерін қөса алғанда) қатысты талаптары мен міндеттемелері арасындағы айырмашылықты құрайды. Сырқы активтер мынадай түрде берілген:

- таза халықаралық резервтер (жалпы халықаралық активтер мен ЕАВ-дағы сыртқы міндеттемелердің айырмашылығы);

-Ұлттық Мұнай Қорының активтері;

- басқа таза сыртқы активтер.

Жалпы халықаралық активтерге монетарлық алтын мен SDR, қолма-қол шетел валютасы және шетел валютасындағы депозиттер, кредиттер, бағалы қағаздар (акциядан басқа) кіреді.

Монетарлық алтын мен арнаулы өзара қарыз құқықтары (SDR) елдің орталық (ұлттық) банкі немесе басқа ақша-кредит реттеу органдарында сақталатын резервтік активтердің бір бөлігі болып табылады. Бұл екі құрал да институтционалдык бірліктердің міндеттемелері емес. Монетарлық алтын, орталық (Ұлттық) банктің немесе ақша-кредит реттеу органдарының меншігіндегі, елдің ресми халықаралық резервінің бір бөлігін кұрайтын жоғары сынамалы (995/1000 және жоғары) кұймалар мен металл ақшалардан тұрады.

SDR - ХВҚ кұрған және дуркін - дүркін ХВҚ-ға мүше елдердің арасында әрқайсысының үлесіне сайма-сай бөлініп берілетін халықаралық резерв активі. SDR мемлекет үкіметі немесе халықаралық қаржы үйымдарының шектеулі саныңың иелігінде ғана бола алады және ол тек өсы топ арасында алмаса алады.

Кесте 2
Қазақстан Ұлттық банкінің таза сыртқы активтер бойынша монетарлық шолу



Млн. теңге

Көрсеткіштер

2002

2003

2004

2005

2006

1

2

3

4

5

6

Таза сыртқы активтер

553

-64 011

-72 727

-274 407

-304 459

Таза сыртқы активтер, ЕАВ

-1 201

-63 693

-56 724

-265 938

-307382

Бейрезидекттерге қойыған тапаптар, ЕАВ


49 982

77 939

199 948

287179

278311

Қолма-қол шетел валютасы


10 594

11 962

16 465

19551

18 094

Аудармалы делозитгер


14791

32 615

53 294

32 379

38 284

Басқа депозитгер


18 843

7 960

52 443

58 814

43 445

Бағалы кағаздар, акциядан басқа

3 157

16 648

41 168

99 162

71 146

Кредиттер

2 157

7 110

19 864

73 461

98 305

Қаржы деривативтер

-

-

-

88

187

Акциялар және капиталға катысудьтн баска нысандары

437

459

26

10

10

Алуғаберілетін басқа шоттар

3

1 185

16 688

3713

8 840

Минус: бейрезиденттердің алдындағы міндеттемелер, ЕАВ

51 182

141 632

256 671

553 117

585 694

Аудармалы депозиттер

12 291

7 802

12714

22 137

19331

Басқа депозиттер

11 308

57 983

62 331

251 985

306 776

Кредиттер

27 462

75 160


170 463

276 612


255119


Қаржы деривативтер

-

11


-

148

209

Төлеуге берілетін басқа шоттар

121

676


11 163

2 235

4 258

Басқа таза сыртқы активтер, БВТ

1754

-319

-16 004

-8468

2 92$

Жалпы активтер

5428

55745

5996

8 439

14 593

Минус: міндеттемелер

3675

5892

21999

16 907

11 670

ҚҰБ статистикалық бюллетень,2006
2) Ішкі активтер таза (нетто) айқындаманы немесе Қазақстан Республикасының ішкі экономикасы секторлары бойынша талаптар мен міндеттемелердің арасындағы айырмашылықты білдіреді.

ҚҰБ бойынша монетарлық шолудағы таза сыртқы және таза ішкі активтер сомасының жиынтығы ҚҰБ-нің пассивтеріне тең.

Ішкі активтер құрамы:

- Орталық Үкіметке қойылган таза талаптар;

- банктерге койылған талаптар (ҚҰБ-нің ноттарын қөспағанда);

- банктік емес қаржы ұйымдарына койылған талаптар;

өзге экономикага койылган талаптар (қаржы институтына жатпайтын мемлекеттік / мемлекеттік емес үйымдарға, үй шаруашылықтарына);

- басқа нетто талаптар (басқа міндеттемелер мен банктер капиталын алып тастағандағы басқа қаржы және қаржылық емес активтер)(кесте 3).


Кесте 3

Қазақстан Ұлттық банкінің таза ішкі активтері бойынша монетарлық шолу



Млн.теңге

Көрсеткіштер

2002

2003

2004

2005

2006

1

2

3

4

5

6

Ішкі активтер

310864

533706

739306

1121996

1 210 324

Резервтер

24359

42 343

45 380

75 970

68 682

ҚҰБ-дегі аудармалы және басқа депозиттер

14 452

28 041

29 183

52 607

48 626

Қолма-қол ұлттық валюта

9 907

14 303

16 198

23 363

20 055

ҚҰБ-не қойылатын басқа талаптар

45 291

23 930

25/19

88 772

133 720

Орттық Үкіметке қойылған таза тапаптар

42 270

61 147

89 900

100 337

1/0 242

Жалпы талапттар

59 512

75 847

107593

106217

114 732

Бағалы кағаздар, акциядан баска

58 515

74 522

106 997

105 857

114 424

Кредиттер

882

481

470

304

290

Алуға берілетін басқа шоттар

115

843

125

57

19

Минус: міндеттемлер

17 242

14 699

17 693

5 881

4 490

Аудармалы депозиттер

2 588

1 331

854

530

510

Басқа депозиттер

931

5 668

12 047

910

1

Бағалы кагаздар, акциядан басқа

61

-

-

-

-

Кредиттер

13651

7211

4 791

4 441

3 979

Төлеуге берілетін басқа шоттар

10

490

0

0

-

Аймақтық және жергілікті басқару органдарына қойылатын талаптар

_

5 205

/ 792

2 99$

4 098

Бағалы қағаздар, акциядан басқа

-

3 961

824

2310

3 610

Кредиттер

-

1 164

955

673

486

Алуға берілетін баска шоттар

-

80

12

10

1

Банктік емес қаржы үйымдврына қойылатын талаптар

3 703

16 079

23 019

31 876

35 544

Бағалы кағаздар, акциядан басқа

5

197

692

4 382

6 246

Кредиттер

916

13 092

17 973

19 680

19 777

Қаржы деривативтер

-

-

-

-

-

кциялар және капиталға қатысудың басқа нысандары

2 783

2510

4012

7 265

8 650

Кесте 3 жалғасы

1

2

3

4

5

6

Алуға берілетін басқа шоттар




280

342

549

870

Қаржыы институтына жатпайтын мемлекеттік ұйымдарға қойылатын талаптар

-

14 564

12 795

30109

22 707

Бағалы қағаздар, акциядан басқа

-

2 098

4 706

1551

1 904

Кредиттер

-

12 296

7 993

28 538

20 773

Акциялар және капиталға қатысудың басқа нысандары

-

91

10

10

10

Алуға берілетін басқа шоттар

-

79

86

10

20

ҚҰБ статистикалық бюллетень,2006
3) Пассивтер мынадай:

- резервтік ақша және ЕДБ мен банктік емес қаржы үйымдарының басқа депозиттері мен кредиттері (РЕПО операциялары).

Резервтік ақша (ақша базасы) Ұлттық Банктің кассасындағы ақшаны қөспағандағы (ҚҰБ-тен тыс қолма - қол ақша) Қ¥Б айналысқа шығарған қолма -қол ақшадан, екінші деңгейдегі банктердің аудармалы және басқа депозиттерінен, банктік емес қаржы және қаржылык емес ұйымдардың аудармалы депозиттерінен, мемлекеттік және қаржы институттарына жатпайтын мемлекеттік емес үйымдардың Ұлттық Банктегі теңгедегі ағымдағы шоттарынан құралады. Аудармалы депозиттер - барлық келесі депозиттер, олар:

1) әрқашан айыппұлсыз және шектеусіз атаулы кұнымен ақшаға ауыстырылады;

2) чектің, траттың немесе жиро-кепілдіктің көмегімен

еркін айнапады;

3) төлемдер жүргізуде кең қолданылады. Аудармалы депозиттер қысқа ақша массасының бір бөлігі болып табылады.
Кесте 4
Қазақстан Ұлттық банкінің таза ішкі пассивтері бойынша монетарлық шолу


Көрсеткіштер

2002

2003

2004

2005

2006

Пассивтер

135117

193457

225984

319805

392957

Резервтік ақша

134416

174959

208171

316962

388535

ҚҰБ-нен тыс қолма-қол ақша

116335

145477

177899

262093

303204

Банктердің аудармалы депозиттері

12567

199689

21820

33192

54616

Банктердің басқа депозиттері

1903

8564

7601

19999

16381

Банктікемес каржы ұйымдарының аудармалы депозиттері

212

283

385

743

10085

Қаржы институтына жатпайтын мемлекетік ұйымдардың теңгедегі ағымдағы шоттары

3392

919

449

935

4246

Кесте 4 жалғасы



1

2

3

4

5

6

Қаржы инетитутына жатпайтыи мемлекеттік емес ұйымдардың теңгедсгі ағымдагы шоттары


8

26

16

-

-

Басқа депозиттер


702

1342

138

82

66

Қаржы институтына жатпайтын мемдекеттік ұйымдардың шетел валютасындағы ағымдағы шоттары

74

242

113

78

66

Банктік емес қаржы ұйымдарының басқа депозиттері

17

592

-

-

-

Кредиттер

-

17156

17675

2761

3757

Банктерден

-

17156

17675

2761

3757

ҚҰБ статистикалық бюллетень,2006
Басқа депозиттер - негізінен олар, белгілі уақыт аралығынан кейін ғана алынатындығы немесе әртүрлі шектеулері жай коммерциялық операцияларда біраз қолайсыздық туғызатын және жинак механизміне койылатын талаптарға жоғары дәрежеде сай келетін жинақ және мерзімдік депозиттер. Басқа депозиттер, сонымен қатар, шетел валютасында тұлғаланған басқа салымдар мен депозиттерді де қамтиды.

ЕДБ бойынша монетарлык шолу екінші деңгейдегі банктердің баланстары негізінде жинакталады және оның құрамы таза сыртқы активтерден (ЕАВ-дағы таза ішкі активтер және БВТ-дегі баска таза сырткы активтер), ішкі активтерден (резервтер, ҚҰБ-ке койылған басқа талаптар, Орталық үкіметке койылған таза талаптар, аймақтық және жергілікті басқару органдарына қойылған талаптар, банктік емес қаржы ұйымдарына, мемлекеттік және қаржы институтына жатпайтын мемлекеттік емес ұйымдарға, ҮШҚК БКМ-ге (үй шаруашылықтарына кызмет көрсететін бейкоммерциялық мекемелер), үй шаруашылыктарына қойылған талаптар, басқа таза активтер) және пассивтерден (аудармалы және басқа депозиттер, бағалы кағаздар, кредиттер, төлеуге берілетін баска шоттар) тұрады.

Банк жүйесі бойынша монетарлық шолу ҚҰБ мен ЕДБ-дің монетарлық шолуларын шоғырландыру негізінде топтастырылды. Ол таза сыртқы активтерді, таза ішкі активтерді және пассивті қамтиды. Банк жүйесінің таза сыртқы және таза ішкі активтері пассивпен тең түседі. Банк жүйесінің пассивтері экономика секторлары бойынша егжей тегжейленген айналыстағы қолма-қол ақшаны, аудармалы және басқа депозиттерді қамтиды.

Ақша массасының құрамы айналыстағы қолма-қол ақшадан, аймақтық және жергілікті баскару органдарының, банктік емес қаржы ұйымдарының, мемлекеттік және каржы институтына жатпайтын мемлекеттік емес ұйымдардың, ҮШҚК БКМ-нің, үй шаруашылыктарының аудармалы және басқа депозиттерінен тұрады.

Депозиттік ұйымдардың монетарлық шолуы ҚҰБ, ЕДБ және кредиттік серіктестіктердің баланстары негізінде жинақталады. Кредиттік серіктестіктері, ХВҚ-ның Басшылығына сәйкес, депозиттік ұйымдадың қосымша секторына жатады, себебі олар қаржы делдалдығы болып есептелетін банк операцияларының жекеленген түрлерін жүргізеді және кең ақша массасының ұлттық анықтамасына кіретін міндеттемелер шығарады. Депозиттік ұйымдар шолуының ақша массасының құрамы депозиттІк ұйымдардан тыс айналыстағы қолма-қол ақшадан, аймақтық және жергілікті басқару органдарының, банктік емес каржы үйымдарының, мемлекеттік және қаржы институтына жатпайтын мемлекеттік емес ұйымдардың, ҮШҚК БКМ-нің, үй- шаруашылықтарының аудармалы және басқа депозиттерінен тұрады.

Депозиттік емес қаржы ұйымдарының монетарлық шолуы казіргі кезде ипотекалык компаниялар мен Даму банкінің баланстары негізінде жинақталады. Қызметінің негізгі түрлеріне сәйкес бұл ұйымдар басқа каржы ұйымдарының қосымша секторына жатады. Шолудың пассивтері депозиттік емес қаржы ұйымдарының қаржы кұралдары мен экономика секторлары бойынша егжей-тегжейленген міндеттемелерінен тұрады.

Қаржы секторының ішінара шолуы ҚҰБ, ЕДБ, кредиттік серіктестіктері, ипотекалық компаниялары және Даму банкінің шоттарын қамтиды. Алдағы жоспарда бұл шолуды сактандыру (кайта сақтандыру) компаниялардың, жинақтау зейнетақы қорларының және басқа қаржы ұйымдарының шоттарын қоса толықтырылу негізінде қаржы секторы бойынша толық шолу ұсынылмақ. Бұл шолудың пассивтері ақша массасына кіретін (айналыстағы қолма-қол ақша, экономика секторлары бойынша егжей-тегжейленген аудармалы және баска депозиттер) міндеттемелермен қатар ақша массасына кірмейтін, қаржы кұралдары мен экономика секторлары (міндеттемелері ақша массасының Ұлттық анықтамасына кірмейтін экономика секторлары мен қосымша секторлары) бойынша егжей-тегжейленген міндеттемелерден де түрады.

Қазақстанның ӘСБ-не енуіне орай, Қазақстанның қаржыгерлер ассосациямен ағымды кезеңде қаржы саласында шетелдік капиталдаңы болуына шектеуді кезеңдер алудың, отандық қаржы құқралдарының бәсекелік қабілеті және қаржылық тұрақтылығын арттыруға бағытталған іс- шаралардың ұсыны жасалды. Қазақстанның жалпы экономикасының және қаржы саласының соңғы қызмет нәтижелерін төмендегі кестеден көруге болады (Кесте 5).

2002- 2006 жыл аралығында банктердің жалпы активі 6,6 есеге артып 2 трлн.тегеден асты (17 млрд. АҚШ доллары). Елдің ішкі ІЖӨ активтердің үлесі 16,9% - 47% өсті (кесте 5 ).

Кесте 5


Қазақстан экономикасының банк жүйесінің негізгі көрсеткіштері , %

Көреткіштер

2002

2004

2005

2006

Банк саласы

ІЖӨ активтерінің қатынасы

23,9

30,6

37,7

47,0

ІЖӨ кредиттердің қатынасы

14,9

17,9

22.0

28,0

ІЖӨ өзіндік капиталдың қатынасы

3,7

4,3

5,0

6,5

Қазақстан қаржығерлерінің V1 конгресі, Алматы; 2006.

Кестеден көріп отырғанымыздай тұрақты макроэкономикалық жағдайда Қазақстанның банк саласы бірқалыпты дамуда.



2001 жылмен салыстырғанда несиелік протфель сапасы төмендеген. Бұл несие операцияларының арттуымен түсіндіріледі (Кесте 6).
Кесте 6
1999-2004 жылдар аралығындағы банк активтері мен капиталдары


Банк активтері мен капиталдары (млрд. тенге)

 

2001

2002

2003

2004

2005

01.04.06

01.07.06

01.01.06

1

2

3

4

5

6

7

8

9

ЕДБ активтері

341,10

527,90

784,00

1 144,97

1 677,90

1785,6

2021,7

2252,4

ІЖӨ-ге активтер қатынасы, %

16,9

20,3

23,9

30,6

37,7

41

47

47

ЕБД өзіндік капитал

69,00

97,60

122,20

161,20

223,50

249,0

263,1

311,2

ІЖӨ өзіндік капитал қатынасы, %

3,4

3,8

3,7

4,3

5,0

5,6

6,1

6,5

ЕДБ активтеріне қатынасы, %

20,2

18,5

15,6

14,1

13,3

13,9

13

14

Үмітсіз несиелер үлесі, %

5,5

2,0

2,1

2,0

2,1

2,1

2,2

2,6

Несиелер бойынша жалпы сомасына провизиялар, %

9,5

4,5

4,7

5,5

6,2

6,3

6,1

6,4

Банк жүйесінің өздік капиталы 4,5 есе артып 2006 жылы валютанылық эквиваленте 2 млрд. АҚШ доллары (311,2 млрд.теңге). Оның ІЖӨ -де үлесі 3,4 - 6,5% өсті. Бірақ бұл көрсеткіштің өсу қарқыны өзіндік капиталдың өсу қарқыныңан алып отыр 20,2% - 14% төмендеген.

Соңғы төрт жылда ЕДБ –дің берген неселерінің жалпы көлемі 9 есе артқан. 2004 жылы 1 328,9 млрд. теңгені құраған ( 10 млрд. АҚШ доллары). ЖІӨ -де несиелердің үлесі 7,4% - 28% өсті.

Ұзақ мерзімді несиелердің үлесі несие протфелінде 49% - 66% өсті. Шағын бизнес субъектілернің несие көлемі 2001 жылдың басынан 7 есеге өсті.

Қарстырылып отырған кезеңде несиелеудің орташа ставкасы 20,7% - 12,6% төменеді, оның ішінде жеке тұлғаларға 24,4% - 17,5% төмендеді, заңды тұлғаларға 20,5 - 11,7% төмендеді (Кесте 7).

Кесте 7
Экономикаға берілген несиелер




 

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Экономикаға берілген несиелер, оның ішінде

148,8

276,2

489,8

672,4

978,10

1 328,9

Қысқа мерзімді несиелер

75,4

143,2

241,10

288,5

369,7

454,1

Ұзақ мерзімді несиелер

73,4

133,0

248,70

383,9

608,4

874,8

ЖІӨ-гі несиелер, %

7,4

10,6

14,9

17,9

22,0

28

Несиелердің депозиттерге қатынасы, %

86

94

110

110

132

132

Шағын бизнеске несиелер

39,90

74,20

122,00

146,50

196,20

276,60

Сыйақы ставкасының орташа мөлшері, %

20,7

18,2

16,1

14,4

13,7

12,6

Жеке тұлғаларға, оның ішінде

24,4

23,8

22,5

20,5

19,4

17,5

Шетел валютасындағы несиелер

22,8

21,1

20,1

18,1

17,2

15,0

Теңгемен несиелеу

26,0

27,2

25,5

24,3

21,8

20,4

Заңды тұлғалардың несиелері оның ішінде

20,5

17,9

15,7

14,0

13,1

11,7

Шетел валютасындағы несиелер

18,8

16,9

14,6

13,0

11,0

9,6

теңгемен несиелеу

22,3

19,1

17,4

15,6

15,5

14,4

Қазақстан қаржығерлерінің V1 конгресі, Алматы; 2006.
Суреттен көріп отырғанымыздай 2000 жылы тартылған салымдар екінші деңгейлі банктерде 6 есе өскен, 2004ж. 1 трлн.теңге немесе 7,5 млрд. АҚШ доллары. Мұнда тұрғын халықтың депозиттері жалпы сомасында 32 - 40% өсті.

Шетел валютасындағы депозиттердің үлесінің төмендеуі соңғы екі жылдағы теңгенің тұрақтануымен және сыйақы ставкаларының бұл депозит категорияларына төмендігімен түсіндіріледі. Соған қарамастан шетел валютасындағы және теңгелік депозиттердің қатынасы сақталынып қалуда.

2004 жылы тартылған депозиттердің үлесі ЖІӨ 21% өсті (Кесте 8).

Кесте 8


Банктердің тартылған қаражаттарының көрсеткіштері

Банктердің тартылған қаражаттары (млрд.теңге)

 

1999

2000

2001

2002

2003

04.04

07.04

2004

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Тартылған депозиттер

172,40

294,00

446,00

610,00

739,00

815,5

925,2

1007,8

Кесе 8 жалғасы



1

2

3

4

5

6

7

8

9

Шетел валютасындағы үлесі, %

47%

50%

64%

39%

48%

46%

47%

45%

Жеке тұлғалардың депозиттерінің үлесі, %

32%

31%

42%

43%

46%

44%

42%

40%

ЖІӨ -де депозиттер, %

8,6%

11,3%

13,6%

16,3%

16,6%

18%

21%

21%

Шетел валютасындағы депозиттер

8,5

8,6

7,3

6,9

5,9

5,8

6,0

5,8

Депозиттер тенгелік

13,5

15,6

12,8

11,0

10,9

9,4

9,6

9,8

Қазақстан қаржығерлерінің IV конгресі, Алматы; 2004.
2006 жылы банк жүйесінің таза табысы 34,9 млрд. теңге құраған (Кесте 9).
Кесте 9
Банк жүйесінің табыстылық көрсеткіштері


Банк жүйесінің табыстылық көрсеткіштері (млрд.теңге)

 

2001

2002

2003

2004

2005

04.06

07.06

10.06

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Таза табыс

9,5

7,1

7,4

20,6

30,1

9,3

24,2

34,9

ROA,%

2,8

1,3

0,9

1,8

1,8

2,1

2,4

2,1

ROE, %

13,8

7,3

6,1

12,8

13,5

14,9

18,4

14,9

Қазақстан қаржығерлерінің V1 конгресі, Алматы; 2006.
Жүйедегі банктердің қызметінің қаржылық нәтижесі бұл таза табыс, соңғы 4 жылда оның үлесі 3,2 есе артып, 2006 жылы 30,1 млрд. теңге немесе 210 млн. АҚШ доллары.

2005 жылғы бойынша ЕДБ – тер табыс салығын төлегеннен кейін 30,1 млрд. жиынтық таза табысқа қол жеткізді.

Табыстардың жиынтық көлемі 233,8 млрд. теңге құрады (2005 жылдың 1 қаңтардағы жағдайы бойынша 227,1 млрд. теңге), шығыстардың жиынтық көлемі 203,7 млрд. теңгені құрады.

Кесте 10
Банк секторының табыстылығы,млрд. теңге




Көрсеткіштер

01.01.05.

01.01.06.

өзгеріс

(+;-)%-мен



Сыйақы алумен байланысты табыстар

103,7

139,8




Сыйақы төлеумен байланысты шығыстар

43,2

60,6

56,2

Сыйақы алумен байланысты таза табыстар

60,5

79,2

30,9

Сыйақы алумен байланысты емес табыстар

144,0

90,5

-37,2

Сыйақы төлеумен байланысты емес шығыстар

183,4

138,4

-13,2

Сыйақы төлеумен байланысты емес шығындар

-39,4

-47,9

21,57

Қарастырылмаған баптар

1,3

2,7

107,7

Табыс салығын төлегенге дейінгі таза табыс

22,4

34,1

52,23

Табыс салығын төлеумен байланысты шығыстар

1,8

4,0

122,2

Табыс салығын төлегеннен кейінгі таза табыс.

20,6

30,1

46,12

Пайыздық табыстар құрылымында негізгі үлесті қызмет көрушілерге берілген зайымдардан сый ақы алумен байланысты табыстар құрайды (83,9 немесе 117,4 млрд. теңге),ал пайыздық шығыстар құрылымында қызмет көрушілердің талаптары бойынша сый ақы төлеумен байланысты шығыстар (70,4 немесе 42,7 млрд. теңге) құрап отыр.

Тағы мынаны да айта кеткен жөн,таза пайыздық емес табыстар құрылымында таза комиссиялық табыс 32,18 % - ға ұлғайып, 2004 жылдың 1 қаңтардағы жағдай бойынша 23,0 млрд. теңге құрады (01.01.03 ж. жағдай бойынша 6,6 млрд. теңге).

Дилингтік операциялар бойынша таза табыс 9,2 млрд. теңге құрады (2005 жылғы жағдай бойынша 6,6 млрд. теңге).

Банк секторының былтырғы жылға табыстылық кофиценті ұлғайды.Табыс салығын төлегенге дейінгі таза табыстың жиынтық активтерге (RОА) қатынасы 2,03% құрады (01.01.03ж. жағдайы бойынша – 1,96%), табыс салығын төлегенге дейінгі таза табыстың өзіндік капиталға (RОЕ) қатынасы – 14,6% құрады (01.01.03ж. жағдайы бойынша – 13,8%).
Кесте 11
Банк жүйесінің табыстарын көрсететін жиынтық көрсеткіштер


Көрсеткіштер

01.01.05.

01.01.06.

Табыс салығын төлегенге дейінгі таза табыстың жиынтық активтерге (RОА) қатынасы

1,96

2,03

Табыс салығын төлегенге дейінгі таза табыстың өзіндік капиталға (RОЕ) қатынасы

13,8

14,6

Сый ақы алумен байланысты табыс- тардың жиынтық активтерге қатынасы

9,05

8,33

Несиелер бойынша сый ақы алумен байланысты табыстардың жиынтық портфельге қатынасы

14,5

12,87

Дилингтік операциялар бойынша таза табыстың табыс салығын төлегенге дейінгі таза табысқа қатынасы

29,8

26,88

Сый ақы төлеумен байланысты шығыс- тардың жиынтық міндеттемелерге қатынасы

4,28

4,06

Резерв құруға шығыстардың жиынтық активтерге қатынасы

3,49

2,8

2006 жылдың 1 кварталында банктік сектордың жийынтық пайдасы шамамен Т 6,3 млрд. құрады.Былтырғы жылдың 1 кварталына қарағанда,ол кезде несиелік портфельдің табыстылығы 15-16% деңгейінде тұрған,ал биылғы жылғы қысқа мерзімді валюталық несиенің табысын төмендету есебінен ол 14% - дан 12% - ға дейін кезектеп төмендеуді жалғастырды.Компенсация қандай да бір көлемде жеке тұлғаларды қымбат несиелендіру есебінен жүріп отырды.

Барлық банктерге тұтынушылық несиелендіру көлемін ұлғайту жеңілге соғып жатқан жоқ.Бірақ Халық Банкінің жоғарыды аталған көрсеткіші 2004 жылыдың наұрыз айымен салыстырғанда әжептеуір өсті,ол 2,5 еседен жоғары болып (Т1107 млрд.) Т 19,0 млрд. жетті.

Сонымен бірге, табыстарды көтеру үшін, банктің жиынтық активтері қалыпты өсумен бірге (наурыз айында ол Т1,2 трлн. немесе Т 7,9 млрд.) бірті бірте теңгеге аударылуда.

Мұндай тенденция 2005 жылдан бері жалғасып келеді, ол кезде активтер үлесі 67,5 % - дан 67,1% - ға төмендеді. Түсінікті,өзгеріс үлкен емес, бірақ та банктер шетелден көп қарыз алды, ал депозитке келетін болсақ, тұрғындардың долларлық депозиттерден теңгелік депозиттерге ауысуға онша құлқы болмады. Қаңтар айында депозиттер көлемін қысқартқан соң, банктерде өсу басталды.

Кесте 12
Таза табыс көлемі бойынша алдыңғы қатарлы банктердің ондығы

(“А” категориясы, КАSЕ), мың теңге








01.01.2006.

2005 жыл қорытындысы

1

Казкоммерцбанк

1 935 913

6 011 279

2

Халық банк

1 142 069

2 561 133

3

Тұран Әлем

674 930

3 028 719

4

АТФ банк

390 604

1 085 902

5

Нұрбанк

279 718

858 154

6

Банк Каспийский

176 108

678 360

7

Банк Центр – Кредит

158 159

715 111

8

Альянс банк

91 366

49 486

Ақпан айында резиденттердің депозиттерінің жалпы көлемі 6,3% - ға ұлғайды, ал наұрызда 2,4% - ға, сәүір айының басында ол шамамен 4,2 млрд. АҚШ долларын құрады.Теңгеге деноминация жасалған, тартылған салымдар сырттан келген валюталарды жапты.


Кесте 13
Капитал көлемі бойынша Қазақстанның алдыңғы қатарлы банктерінің ондығы. (“А” категориясы,КАSЕ), мың теңге





Көрсеткіштер

01.04.2006.

01.01.2006

1

Казкоммерцбанк

286 037 161

278 616 880

2

Тұран Әлем

228 675 131

228 741 894

3

Халық банк

219 107 485

196 498 464

4

АТФ банк

68 002 928

58 275 109

5

Банк Центр – Кредит

59 664 259

50 968 764

6

Нұрбанк

46 951 613

35 804 226

7

Банк Каспийский

32 288 530

29 021 967

8

Альянс банк

31 299 854

21 994 818

9

Темірбанк

24 223 488

22 979 818

10

Валют –Транзит банк

18 198 410

16 751 627

Сәүір айының басында теңгелік депозиттердің үлес салмағы 44,7% - ға дейін өсті.Бұл банктердің несиелік саясатында көрініс табуда.

Дәл солай, депозиттер секілді, ұлттық валютадағы несиелердің өсуі жалғасуда.Нәтижесінде наұрыз айында ақпан айымен салыстырғанда теңгелік несиелердің үлес салмағы 1,1% - ға өсіп, Т 696,7 млрд. құрады (шамамен $ 4,6 млрд.).

Банк капиталы өсе бастады, бұл өз кезегінде несиелендіру мен табыстың көлеміне оң әсер беруі тиіс.(кесте 14)


Кесте 14
Капитал көлемі бойынша Қазақстанның алдыңғы қатарлы банктерінің ондығы. (“А” категориясы,КАSЕ), мың теңге








01.04.2005.

01.04.2006.

1

Казкоммерцбанк

27 304 126

25 730 006

2

Тұран Әлем

17 989 110

22 485 789

3

Халық банк

5 979 913

16 422 173

4

Нұрбанк

5 875 117

5 706 126

5

АТФ банк

5 145 836

5 494 671

6

Банк Центр – Кредит

5 145 836

4 381 986

7

Темірбанк

3 883 860

3 086 374

8

Валют –Транзит банк

3 601 833

3 203 644

9

Банк Каспийский

3 122 189

2 956 194

10

Альянс банк

2 285 758

2 104 043

Сондықтан жиынтық өзіндік капитал 4,7% - ға өсті, Е 168,9 млрд.($ 1,1 млрд.) дейін.Егер де жағдай осылай сақталатын болса, онда банктер бір қарыз алушыға белгіленген лимиттерді ұлғайтып, өздерінің қызмет көрушілерінен қорықпай несиелендіре алады.





    1. Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
      2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
      2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №21 хаттама
      2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №2 хаттама
      2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №6 хаттама
      2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
      2013 -> Тақырыптың өзектілігі
      2013 -> «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңызд


      Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет