Дәүләкән ынйылары



жүктеу 3.67 Mb.
бет18/18
Дата07.05.2019
өлшемі3.67 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18

Ҡыҙрас ауылы

  1. Алтынғужина Хәҙисә Ғәфүр ҡыҙы, 1913 йылғы, ил ҡаймағы нәҫеле

  2. Гәрәева Сәлиха Мөхәмәтрәфиҡ ҡыҙы, 1911 йылғы, тауыҡ нәҫеленән

  3. Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы, 1930 йылғы


Сапай ауылы

  1. Абдрахманов Солтан Абдрахман улы, 1891 йылғы

  2. Хәбиәхмәтов Миңлеәхмәт Хәжиәхмәт улы, 1922 йылғы

  3. Хәбиәхмәтова Менәүәрә Вәлиәхмәт ҡыҙы, 1930 йылғы

  4. Әминева Гәүһәр Мөхитдин ҡыҙы, 1933 йылғы


ТАШЛЫ АУЫЛЫ

  1. Баймурзина Асия Тәминдәр ҡыҙы, 1953 йылғы


БОранғол ауылы

  1. Ҡорбанғәлиева Заһира Хажиәхмәт ҡыҙы, 1934 йылғы

  2. Ҡотлогилдина Ғәйшә Минимөхәмәт ҡыҙы, 1928 йылғы

  3. Ҡотлогилдина Гөлъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы, 1886 йылғы

  4. Мөхәмәтйәнова Талиә Абдулла ҡыҙы, 1933 йылғы

  5. Шафиҡова Фәүзиә, 1931 йылғы


Алға ауылы

  1. Арыҫланов Яҡуп Аҫылгәрәй улы, 1926 йылғы

  2. Мөхәмәткирәйева Тимербикә, 1916 йылғы

  3. Мөхәррәмов Зыяйетдин Мөхәррәм улы, 1885 йылғы

  4. Сәлихова Фәрхиямал Вафиҡ ҡыҙы, 1910 йылғы

  5. Фәйзуллина Сәлимә Фәйзулла ҡыҙы, 1912 йылғы


Яңы Тормош ауылы

  1. Ҡасимов Солтан Ҡасим улы, 1896

  2. Әхмәрова Мөнәфирә Муллагәрәй ҡыҙы, 1924 йылғы


ЯҢЫ АҠҠОЛАЙ АУЫЛЫ

  1. Бикбулатов Рәхимйән Бикбулат улы, 1895 йылғы

  2. Садиҡов Мөхәмәҙи Садиҡ улы, 1897 йылғы


ИҪКЕ ЯБАЛАҠЛЫ АУЫЛЫ

  1. Уйылданов Йәғәфәр Уйылдан улы, 1893 йылғы


Ҡоръятмаҫ ауылы

  1. Арыҫланова Йәмилә Тимербай ҡыҙы, 1923 йылғы

  2. Арыҫланова Хәбирә Мәғәлим ҡыҙы, 1897 йылғы

  3. Вәлиуллина Хәҙисә Зиязитдин ҡыҙы, 1924 йылғы

  4. Лоҡманова Гөлйыһан Абдулла ҡыҙы, 1926 йылғы

  5. Мәжитова Хөсниямал Әхмәҙи ҡыҙы, 1924 йылғы

  6. Мәҙийәров Миңлеғәли Минийәр улы, 1916 йылғы

  7. Мәҙийәрова Рәшиҙә Ғирфан ҡыҙы, 1915 йылғы

  8. Низаметдинова Сара Ноғман ҡыҙы, 1923 йылғы

  9. Нурғәлиева Шәмсинур Шәмсетдин ҡыҙы, 1896 йылғы

  10. Сәғитова Тәхиә Шакир ҡыҙы, 1932 йылғы

  11. Сәфиуллин Шакир Сәфиулла улы, 1898 йылғы

  12. Хәлилова Минзәлә Васил ҡыҙы, 1963 йылғы, бөрйән ырыуы, мәскәй араһы

  13. Шафиҡова Әлифә Миңлеғәли ҡыҙы, 1937 йылғы


Фәриҙун ауылы

  1. Төхвәтуллина Фәриҙә Төхвәт ҡыҙы, 1926 йылғы

  2. Ғәлиәхмәтова Рабиға Ямалетдин ҡыҙы, 1929 йылғы

  3. Әхмәтғәлина Шәмсинур Исламғәли ҡыҙы, 1921 йылғы, сыуаш нәҫеленән

  4. Әхмәтғәлин Миниғәли Әхмәтғәли улы, 1888 йылғы


Дәүләкән ҡалаһы

  1. Минибаева Сибәргөл Солтанбәк ҡыҙы, 1904 йылғы. Яппар-Йәнбәк ауылында тыуған

  2. Минийәрова Аҫылбикә Ҡотлобулат ҡыҙы, 1902 йылғы

  3. Миниғолов Хәмзә Муса улы, 1929 йылғы.

  4. Мөхәмәтғәлина Тәржимә Йәһүд ҡыҙы, 1949 йылғы

  5. Тугашева Зөләрәм Рәүеф ҡыҙы, 1952 йылғы

  6. Хәйретдинов Ғәләүетдин Хәйретдин улы, 1889. Иҫке Ябалаҡлы ауылында тыуған. Иҫкесә уҡый-яҙа белә

  7. Хәйретдинова Нәйлә Закуан ҡыҙы, уҡытыусы-методист булып эшләй

  8. Хөсәйенова Мәрйәм Сәйетгәрәй ҡыҙы, 1924 йылғы

  9. Хузиев Мөлкәмән Хоҙайәхмәт улы, 1905 йылғы. Ҡаңлы Төркәй ауылында тыуған.

  10. Шәйхетдинова Вәсилә Миңлебулат ҡыҙы, 1952 йылғы


ТАШТҮБӘ АУЫЛЫ

314.Миниғолова Миникамал Ҡорбанғәле ҡыҙы, 1914 йылғы.


ЙӨКМӘТКЕ

Редакторҙан……………………………………………...

3

Төҙөүселәрҙән …………………………………………..

4

Инеш һүҙ…………………………………………………..

6

Йолалар …………..………………………………………

8

Йола поэзияһы …………………………………………

28

Ғөрөф-ғәҙәт, ышаныуҙар, тыйыуҙар ………………

48

Хөрәфәттәр …………………………………………….

62

Им-том …………………………………………………...

63

Риүәйәттәр ……………………………………..………..

67

Ер-һыу атамалары, ырыу, нәҫел, ауылдар тарихы

74

Әкиәттәр ………………………………………………..

100

Йырҙар …………………………………………………..

108

Таҡмаҡтар ………………………………………………

159

Уйындар …………………………………………………

177

Мөнәжәттәр …………………………………………….

188

Бәйеттәр ………………………………………………...

204

Ҡобайырҙар …………………………………………….

256

Хәтирәләр ………………………………………………

263

Дини мәғлүмәттәр ……………………………………..

304

Төрлөһөнән ……………………………………………..

307

Информанттар исемлеге …………………………...

315

Научное издание

Жемчужины земли давлекановской
На башкирском языке
Составители: А.М.Хакимьянова, Р.Г.Мухаметгалин

Технический редактор: А.М.Хакимьянова

Компьютерный набор и верстка: А.М.Хакимьянова

Разработка и дизайн обложки: Т.К.Сурина

Подписано к печати 11.11. 08.

Формат 60/84. Бумага офсетная. Усл. печ. л. 20

Тираж 300 экз.


Отпечатано на ризографе с готового оригинал-макета.
ООО «Деловая династия»

Уфа, пр. Октября, 71, тел. (347) 235-60-50




* Фәзлиәхмәтов Миңлегәрәй олатай иҫкесә төрки китаптарын яҡшы уҡый, яҙа белә, Ҡөръән сүрәләрен яттан белә ине, күп йылдар ауылда мулла вазифаһын башҡарҙы. Уның бик яҡшы бер ғәҙәте бар ине, эсеп, тәртипһеҙ ҡыланып, йәки үҙ-үҙенә ҡул һалып үлгән мәйеттәрҙе оҙатырға бармаҫ ине, саҡырһалар ҙа хәйлә ҡоропмо, бәлки, выжданы ҡушмағанмы, бындай кешеләргә бармаҫ ине.

* Дим һөйләшендә көсөмкөс/күсемкүс – ҡамҡа, рус. божья коровка.

* Исмәғил ауылында киң билдәле теләк.

* Шәжәрә В. Вельяминованың “Записки империи Академии наук” (1864. Т. 4., кн. 2. Приложение 6.) китабында баҫылған.

* Ҡаҙанғол ауылынан Аҙнағолов Минеғәле Аҙнағол улы әйтеүе буйынса, батырҙың исеме – Ҫөләймән.

* Бәйет – бында шиғыр мәғәнәһендә. – ред.

* Рәшит Шәкүр ауылдың атамаһына ҡағылып, түбәндәгесә фараз ҡыла: “Хәҙерге Ҡоръятмаҫ өс яҡтан ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған уйһыу ерҙә ултыра. Урамдары әле лә аҙ ғына ямғыр яуғанда ла ҡоро ятмай. Ҡоро ятмау, һыулы, дымлы булыу ҙа исем ҡушыуға нигеҙ бирергә ихтимал”.

Ул был ауылдар тирәһендә 100-ҙән артыҡ ер-һыу исемдәре яҙып алған. Һәр береһе тарихҡа ҡағылышлы.



Ҡыҙылағас күле, Төнҡамыш ҡойоҫо (ҡойо тиҙәр шишмәне), Ябалаҡ ҡойоҫо, Алабейә ҡойоҫо, Йылалыкүл, Оҫонҡонноуяҙ, Йүкәле сағылы, Сукерек, Айыу убаҫы, Ҡарағас тауы, Сәнселмә, Ташҡурғы, Оло Үрҡар, Ҫикәлтәле Үрҡар, Бәләкәй Үрҡар, Ташлытау, Арҡылы бүләк (ҡыблаға арҡылы урманлыҡ), Ташлыҡ, Ҡушанай, Аҡтау, Ҡашҡатау, Тәрәнуй, Ташморон, Яман Өйҙөрәк, Ербаҡан. – Рәүеф Мөхәмәтғәлин. Артабан: Р.М.

* Ошондай уҡ текст Дәүләкән районының Дүртөйлө ауылында Закуан Әхмәҙиевтан яҙып алынған//Нәҙершина Ф.А. Рухи хазиналар. – Өфө, 1992. 41-42-се бб. Был йыр Әлшәй районының Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында ла киң билдәле.

* Сәрмәсән йылғаһы Дәүләкән районының көнбайыш өлөшөндә аға.

* Ҡыҙылбаш нәҫелдәре – ниндәйҙер ихтилалда ҡатнашып, баштарына гел ҡыҙыл таҫмалы суҡ ҡуйғандар, гел уңышлыҡ, еңеү алып килгән ошо суҡ. Шуға был абруйлы нәҫелде “ҡыҙылбаштар” тип атағандар. Был нәҫелдән күп юлбашсы булған.


* Был йырҙы әсәйем Мөслимәнән ишеттем – Р.М.

* Сипкәнәй – гөлйемештең бер төрө, башҡорт розаһы.

* Ярыштау – Дәүләкән районында иң бейек тау.

* Ҡәнзәфәр хандың улы Дәҫтән элек, ҡарт ата-бабайҙар йәшәгән саҡта, Ҡырҡөйлө мең ырыуына ҡараған ауылдарҙың баш ҡәрйәһе Суҡраҡлы ауылы булған тип һөйләйҙәр ине.

* Ҡыҙыл – Дим йылғаһының һул ҡушылдығы, Әлшәй, Дәүләкән райондары аша аҡҡан йылға.

* “Ашҡаҙар” йырының саҡ ҡына үҙгәртелгән варианты. – Ред.

* Күгиҙел– Дим йылғаһының боронғо исеме. – Ред.

* Ҡырҡөйлө мең ырыуы башҡорттарының бер нәҫеле. Ауырлыҡ килгәндә бер-береһенә терәк булып, ярҙам итеп йәшәр булғандар. Туғандар өсөн йән бирергә лә әҙер булғаны өсөн “Терәк, терәкәй” нәҫелдәре тип атағандар. – Ғәлиуллина Хәҙиә Харис ҡыҙы .

* Ҡәрйә – ауыл. – Ред.

1 Сөләймән – Ҡырҡөйлө ырыуы Бәһелеүән ҡарттың улы. Дим буйының батыры, ниндәйҙер ихтилалда ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарының юлбашсыһы. Ҡарттарҙың һөйләүе буйынса, Ярыштауҙа ерләнгән.

** Ҡашҡаһы – бында: батыры тигән мәғәнәлә. – Ред.

* Биләнтау –Ҡыҙыл тормош ауылы янындағы матур еләкле тау.

* Дәрхән – Дәүләкән ҡалаһынан йыраҡ түгел, элекке Дәүләтхан ерҙәрендә урынлашҡан күл. Дәүләтхан – Дәүләкәнгә нигеҙ һалыусы. Дәрхән/дархан – тархан һүҙенән.

* Ошо уҡ йыр 1965 йылда Ҡаҙанғол ауылында йәшәүсе Сафина Сәрбиямал әбейҙән (1901 йылғы) яҙып алынған, әлеге ваҡытта Ҡаҙанғол мәктәп музейында һаҡлана.

* Ғариф иман – белемле, иманлы.

** Әҙәп-тәғлим – тормош, йәшәү ҡағиҙәһе.

* Асылыкүл, Ҡупшы яр – хәҙерге Купояр ауылына саҡлы.

* Был текста бәйеттәге мифологик мотив – әсә ҡарғышы һөҙөмтәһендә балаларҙың ҡошҡа әүерелеү мотивы – төшөп ҡалған – Ред.

* Үҙ ваҡытында уның тарафынан Сыртланов Мөхөтдин (1892 йылғы), Сыртланов Хәйретдин (1888 йылғы) олатайҙарҙан яҙып алынған.

** Салауат – был осраҡта исем түгел, ә доға мәғәнәһендә. – Ред.

* Ологүл – хәҙерге Шишмә районы Иҫке Ябалаҡлы ауылындағы күл.

* Дәрхән күле – – хәҙерге Дәүләкән ҡалаһы эргәһендәге күл.

** Ҡыҙҙар тауы – хәҙерге Шишмә районы Ҡараяҡуп ауылы эргәһендәге тау.

* Ҡыпсаҡ тауҙары – Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы эргәһендәге теҙмә тауҙар, Әлшәй районына инә.

* Ялҡынлы уттары – иҫерткес эсемлектәре.

** Илтифат (ғәр.) – иғтибар, диҡҡәт. – Ред.

* Был юлы “бәйет” һүҙе шиғыр мәғәнәһендә бирелә. – Ред.

* Сафуан – Сафуан Яҡшығолов (1871-1931), Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенә ҡараған (хәҙерге Миәкә районы Илсеғол ауылында) тыуған шағир-мәғрифәтсе. Мәҙрәсәне тамамлағас Яппар ауылына мулла итеп тәғәйенләнә.

* Урын атамаһының килеп сығышын аңлатҡанда, бында фольклорҙа осрай торған анахронизм күренеше сағыла, Алпамышалар, Алпамыша ҡәберҙәре (таштары…) хаҡындағы борондан килгән легендаларҙы ҡарағыҙ: Башҡорт халыҡ ижады. II том: Риүәйәттәр-легендалар. – Өфө, 1997; Нәҙершина Ф.А. Халыҡ хәтере. – Өфө, 1986. 115-117-се бб. Атама дәү кәүҙәле батырҙың ҡушаматынан ғына алынһа, ваҡыт арауығының тар булыуы ла ихтимал. Зарипов Әбелфазылдан (№69) яҙып алынған текстағы “Алпамыша кеүек батыр ирҙәр” тигән фраза шундай уйға ла юлыҡтырып ҡуя. – Ред.

* Мәҙхиә/мәдхиә –1) маҡтау, данлау шиғыры; 2) ҡатын-ҡыҙ исеме. – Ред.

* Балҡантау – Аслыкүлдән 25 саҡрым Мәкәш ауылы янындағы тау, ошо тауҙың башында Заятүләк менән Һыуһылыу ҡәберҙәре бар, тиҙәр.


* В.И.Даль (1801-1872) Ырымбурҙа 1833-1841 йылдарҙа йәшәй. Ошо дәүер эсендә Ырымбур губернаһындағы ауылдарҙа тел, халыҡ ижады материалдарын йыя. Асылыкүл, Дим төбәгендә лә булып, ер-һыу атамалары, “Заятүләк менән Һыуһылыу” эпосы хаҡында мәғлүмәт туплай. Эпос нигеҙендә “Башкирская русалка” тигән яҙмаһын 1843 йылда “Москвитянин” журналында баҫтырып сығара. – Ред.

1 Әҙәп-тәғлим – әҙәп белем.

2 Яҡут – яҡут ташы, алмаз.

3 Муәҡҡәт – сикләнмәгән ваҡыт.

4 Ғариф – белеүсе, уҡымышлы.

5 Нәфсе әмарә – нәфсе ғәләмәте.

6 Улғыл сарыф – ҡуллан, файҙалан.

7 Иҡтизай заман – заман талабы.

8 Инсаниәт шәжәрәһенән алып әҫәр – кешелек донъяһы тарихынан тәъҫир алып

9 Мөкәммәлә – тулыһынса.

* 1941 йылдың 25 декабрендә яҙылған.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет