Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн къырымтатар тилинден беянлар джыйынтыгъы



жүктеу 1.92 Mb.
бет1/8
Дата04.03.2018
өлшемі1.92 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

Девлет нетиджелев

аттестациясы ичюн

къырымтатар тилинден

беянлар джыйынтыгъы

11-инджи сыныф

Украина илим ве тасиль назирлиги

тарафындан тевсие этильди

2-нджи кенишлетильген ве толдурылгъан нешир

Къырымдевокъувпеднешир

2014

Рекомендовано Міністерством освіти і науки України

(наказ від 27.12.2013 № 1844)

Збiрник переказiв для державної пiдсумкової атестацiї з кримськотатарської мови для загальноосвітніх навчальних закладів з навчанням кримськотатарською мовою. 11 клас / Укладачі: Яяєва А.М., Вєлішаєва Х., Яяєва Н.М., Нафєєва Л.Б. — 2-е видання, виправлене і доповнене. — Сімферополь: КРП «Видавництво «Кримнавчпеддержвидав», 2013 . — Кримськотатарською мовою.
КИРИШ СЁЗ
«Девлет нетиджелев аттестациясы ичюн беянлар джыйынтыгъы» Къырым Мухтар Джумхуриети умумтасиль окъув юртларынынъ 11-инджи сыныфларында къырымтатар тилинден девлет нетиджелев аттестациясыны кечирмек ичюн азырланды.

Джыйынтыкъкъа кирсетильген метинлер къырымтатар классик эдиплернинъ ве земаневий языджыларнынъ эсерлеринден алынгъан парчалардыр. Оларнынъ мевзулары 11-инджи сыныф талебелерининъ яшына ляйыкъ, анълайышлы ве земаневий къырымтатар эдебий тилининъ къаиделерине келишиклидир.

Метинлерге берильген вазифелер (меселя: метинни кенишлетмек; метинге айры бир предметнинъ тасвирини кирсетмек; метинде тариф этильген вакъиагъа я да къараманларнынъ иш-арекетине къыймет кесмек ве иляхре) талебелернинъ метин узеринде ишлеп онынъ мундериджесини мантыкълы ве тюзгюн суретте беян эте билювлерини, мустакъиль фикир юрьсетебилювлерини, керекли хулясалар ве нетиджелер чыкъарып олгъанларыны тешкермеге имкян берелер.

Мезкюр джыйынтыкъны мевзу ве семестр боюнджа незарет ишлерини кечиргенде де файдаланмакъ мумкюн.

Беянлар тешкерювинде ашыгъыда берильген къыймет кесюв шартлары козьге алына.

Беянларны баалагъанда, мундеридже ве имля ичюн къоюлгъан бааларнынъ джемиси экиге болюнир ве бир баа къоюлыр.



Беянларгъа къыймет кесюв шартлары

Окъув


енъишлерининъ

севиеси

Баа-

лар



Беян ве иншалар мундериджесининъ хусусиетлери

Янълышлар




Башлангъыч севие (Беянларны язгъанда буюк хаталар япылгъан)


1

Талебе бири-биринен багълы олмагъан айры джумлелер тизе; лексикасы гъает зайыф

19–20 ве зияде /8 – 9/5




2

Талебе беяннынъ тек айры къысымларыны тизе биле; лексикасы ве нуткъунынъ грамматик тизими зайыф

17–18 /8–

9/5


3

Колем джеэттен иш ярымдан аз къысымны тешкиль эте; метин там мундериджени ташымай, изченликнен тарифленмей; лексика ве грамматика джеэттен зайыф


15–16 /8/5



4

Язма ишнинъ колеми ярысындан зияде олып, бир дередже там мундериджели олмалы. Метиннинъ мундериджеси толу, багълы, лякин башкъа талапларгъа коре, эксикликлер меджуттыр: мевзу толу ачылмай; изченликнен беян этильмей; эсас ве ярымджы малюматлар бири-биринден айырылмай; сёзлер теркибинде эксикликлер расткеле

13–14/6–7/4



Орта севие (Колеминдже орта севиели метин)

5


Колем джеэттен иш талапларгъа джевап бере, умумий алгъанда, иш биткен, мевзу ачылгъан, лякин бир сыра шартлар боюнджа эксикликлер бар: мевзу темелли суретте ачылмагъан, услюбий хаталар бар ве иляхре

11–12/6 – 7/4

6


Ишнинъ колеми етерли дереджеде, мевзу ачылгъан нутукъ багълы изчен, лякин етишмемезликлер бар: беян этильген фикирлер мустакъиль исбатлайыджы шекильде изаланмай, базы сёзлер янълыш маналарда къулланылгъан, мевзу терен ачылмагъан ве иляхре

9–10/6/4

Етерли севие (Эксерий шартлар боюнджа метин догъру тизильген лякин базы бир меселелер боюнджа янълышлар расткеле)

7


Талебе мустакъиль шекильде текмиль ве толу метин тизе, лексик васталарны догъру къуллана (беянында тасвирий васталарны, ифадели нутукъны ерине коре ишлете), лякин ишинде базы бир янълышлар япа, меселя: мевзудан четке чыкъа, беяныны изченликнен тарифлемей, эсас гъаени исбатламай ве иляхре


7–8/4–5/3



8


Талебе мустакъиль шекильде толу, терен тюшюнип ифаделенген беян тизе, лякин базы эксикликлерге ёл бере

5–6/4–5/3





9


Талебе мустакъиль шекильде изчен, толу, мантыкъий суретте беян этильген метин тизе – мевзуны ача, эсас гъаени ифаделей; лексик, тасвирий васталарны догъру, ерине коре къуллана; лякин экиге къадар янълыш я да эксикликке ёл бере: шахсий фикирни догъру беян этип оламай я да бу фикирни исбатлап оламай

3–4 /4/ 3





Юксек севие

(Шекиль ве мундеридже джеэттен метин догъру тизильген, фикирлер исбатлайыджы шекильде ифаде этильген; чешит тюрлю фикирлер тасдыкълай; нутукъта мергин сёзлер къуллана, лексикасы зенгин, лякин бир де бир шарт боюнджа янълыш япа) тенъештирильген; белли бир нутукъ вазиетке уйгъунлаштырылгъан шахсий фикирлер беян этильген)


10


Талебе мустакъиль шекильде изчен, толу метин тизе; шахсий фикирлерини башкъа фикирлернен тенъештирип, къыяслап беян эте; музакере этильген меселени шахсий омюр теджрибесинен багълап изалай биле; беян эткен фикрини исбатларнен тасдыкълай; нутукъта мергин сёзлер къуллана, лексикасы зенгин, лякин бир де бир шарт боюнджа янълыш япа

1/3/2




11


Талебе мустакъиль шекильде изчен, толу метин тизе; шахсий фикирлерини башкъа фикирлернен тенъештирип, къыяслап беян эте; музакере этильген меселени шахсий омюр теджрибесинен багълап изалай биле; беян эткен фикрини исбатларнен тасдыкълай; нутукъта мергин сёзлер къуллана, лексикасы зенгин, саваты юксек

1(къаба дегиль) /2 /2



12


Талебе мустакъиль шекильде нутукъ вазиетине уйгъун кельген фикирни меракълы ве юксек севиеде беян эте; бир предметке багъышланып, ифаделенген тюрлю фикирлерни озьара тенъештирип, талиль эте, омюрде расткельген меселелерни чезмек ичюн чешит тюрлю малюматны къулланмакъ ёлларыны тевсие эте; лексика ве саваты джеэтинден иш юксек севиеде

1/1/1













Орта севие (Колеминдже орта севиели метин)

4

Язма ишнинъ колеми ярысындан зияде олып, бир дередже там мундериджели олмалы. Метиннинъ мундериджеси толу, багълы, лякин башкъа талапларгъа коре, эксикликлер меджутты: мевзу толу ачылмай; изченликнен беян этильмей; эсас ве ярымджы малюматлар бири-биринден айырылмай; сёзлер теркибинде эксикликлер расткеле

13–14 /6–

7/ 4


5


Колем джеэттен иш талапларгъа джевап бере, умумий алгъанда, иш биткен, мевзу ачылгъан, лякин бир сыра шартлар боюнджа эксикликлер бар: мевзу темелли суретте ачылмагъан, услюбий хаталар бар ве иляхре

11–12 /6 – 7/ 4

6


Ишнинъ колеми етерли дереджеде, мевзу ачылгъан нутукъ багълы изчен, лякин етишмемезликлер бар: беян этильген фикирлер мустакъиль исбатлайыджы шекильде изаланмай, базы сёзлер янълыш маналарда къулланылгъан, мевзу терен ачылмагъан ве иляхре

9 – 10 / 6/4




Етерли севие (Эксерий шартлар боюнджа метин догъру тизильген лякин базы бир меселелер боюнджа янълышлар расткеле)



7


Талебе мустакъиль шекильде текмиль ве толу метин тизе, лексик васталарны догъру къуллана (беянында тасвирий васталарны, ифадели нутукъны ерине коре ишлете), лякин ишинде базы бир янълышлар япа, меселя: мевзудан четке чыкъа, беяныны изченликнен тарифлемей, эсас гъаени исбатламай ве иляхре

7–8 /4–5 /3

8


Талебе мустакъиль шекильде толу, терен тюшюнип ифаделенген беян тизе, лякин базы эксикликлерге ёл бере

5–6/4–5/3




9


Талебе мустакъиль шекильде изчен, толу, мантыкъий сурете беян этильген метин тизе – мевзуны ача, эсас гъаени ифаделей; лексик, тасвирий васталарны догъру, ерине коре къулана; лякин экиге къадар янълыш я да эксикликке ёл бере: шахсий фикирни догъру беян этип оламай я да бу фикирни исбатлап оламай

3–4 /4/ 3

Юксек севие (Шекиль ве мундеридже джеэттен метин догъру тизильген, фикирлер исбатлайыджы шекильде ифаде этильген; чешит тюрлю фикирлер озьара тенъештирильген; белли бир нутукъ вазиетке уйгъунлаштырылгъан шахсий фикирлер беян этильген)


10

Талебе мустакъиль шекильде изчен, толу метин тизе; шахсий фикирлерини башкъа фикирлернен тенъештирип, къыяслап беян эте; музакере этильген меселени шахсий омюр теджрибесинен багълап изалай биле; беян эткен фикирини исбатларнен тасдыкълай; нутукъта мергин сёзлер къуллана, лексикасы зенгин, лякин бир де бир шарт боюнджа янълыш япа

1/3/2

11


Талебе мустакъиль шекильде изчен, толу метин тизе; шахсий фикирлерини башкъа фикирлернен тенъештирип, къыяслап беян эте; музакере этильген меселени шахсий омюр теджрибесинен багълап изалай биле; беян эткен фикирини исбатларнен тасдыкълай; нутукъта мергин сёзлер къулана, лексикасы зенгин, саваты юксек

1(къаба дегиль) /2 /2


12


Талебе мустакъиль шекильде нутукъ вазиетине уйгъун кельген фикирни меракълы ве юксек севиеде беян эте; бир предметке багъышланып, ифаделенген тюрлю фикирлерни озьара тенъештирип, талиль эте, омюрде расткельген меселелерни чезмек ичюн чешит тюрлю малюматны къулланмакъ ёлларыны тевсие эте; лексика ве саваты джиэтинден иш юксек севиеде

1/1/1


Язма ишлерни баалагъанда ашагъыдаки ихтарларгъа дикъкъат этмели:

имля ве пунктуация хаталары бир тюрлю баалана;

япылгъан хата бир къач кере текрарланса, бир хата оларакъ эсаплана;

бир къаидеге чешит сёзлерде япылгъан хаталарнынъ эр бириси эсапкъа алыныр;

бир сёзде япылгъан бир къач хата бир янълыш сайылыр;

эки тарафлама къоюлгъан токътав ишаретлерден бирининъ къоюлмамасы бир хата сайылыр (меселя: джумле ортасында кельген хитапларда, кириш сёзлерде, джумленинъ айырылмаз азаларында ве иляхре);

даа огренильмеген къаиделер боюнджа япылгъан имля ве пунктуация хаталары тюзетилир, лякин эсапланмаз;

къаба ве къаба олмагъан хаталар фаркъланыр; къаба олмагъан эки хата бир хата, деп сайылыр;

имлясы даа темелли ишленильмеген сёзлер чешит вариантта языла билир. Меселя,

къапы — къапу, савры — сагъры, бахыт — бахт, санаат — санат — санъат сёзлернинъ язылув вариантлары.
Къаба олмагъан хаталар:

– къаиделерден истисналар;

– хас исимлерде буюк ариф ерине уфакъ арифнинъ язылмасы, ве аксине, джаныс исимлернинъ буюк арифнен язылмасы;

– бир сёзде арифлернинъ ерлери авуштырылмасы;

– шиве тесиринден пейда олгъан хаталар;

– эки тарафлама къолгъан токътав ишаретлерден бирининъ къоюлмамасы;

– токътав ишаретлернинъ тертиби бозулмасы (меселя: кочюрильме ве къыя лафлы джумлелерде).

1. ТЕМЕННА ЭТЕМ
Эр адамы тек учь алда тиз чёке: чокъракътан сув ичкенде, севимлиси ичюн чечек къопарып алгъанда ве анагъа теменна эткенде.

Мен де Сизлерге теменна этем, чюнки Сизлер – къадынларсынъыз. Сизлернинъ азапларынъыз алемге янъы омюрлер догъура. Сизлернинъ юкъусыз геджелеринъиз аджиз къычыравукълардан гъайретли къызчыкълар ве къоркъу бильмез огъланчыкъларны етиштире. Сизлернинъ буюк сабырынъыз, эллеринъиз ве юрегинъиз огъланчыкълардан ве къызчыкълардан аджайип къызлар ве алидженап йигитлер япалар. Ве Сизлернинъ къайгъырувларынъыз, эмегинъиз ве севгинъиз оларны ер юзюндеки аят шерефи ичюн къараманий арекетлерге рухландыра.

Девирлер зынджыры къартана, ана ве къызлар юреклеринден орюльгендир, ве бу сонъсуз инсаниет орювни къырып ташлайыджы къылыч дюньяда ёкътыр. (91 сёз)

Борис Васильев

2. * * *
Къыш куньлеринден бири эди. Поезд токъталгъан станциягъа балалар эвининъ хызметчилиринен берабер койнинъ яры джемааты да чапыштылар. Эр ким, алына коре балачыкъларгъа пите, къайсы къурусы, сыджакъ урбалар алып кельдилер. Вагондаки балачыкълар исе ёрулгъанларындан эр шейден кечкенлер, сувукътан ушюп бири-бирине таянгъан, эписининъ сачлары къыркъылгъан, козьчиклери оюлгъан, аджыныкълы бир алда къалгъанлар. Вагонгъа Мавлюда биринджи чыкъып:

– Хош кельдьнъиз, балалар! – деп багъырды, сонъ бираз озюне кельген сонъ, онъа бакъып тургъан балаларгъа:

– Сизинъ ана-бабаларынъыз душманны енъген сонъ, о якълардан къайтып келеджеклер, олар кельгенге къадар, сиз мында, бизим балалар эвинде, яшамакъ керексиз. Биз эпимиз сизлерни алмагъа кельдик, – деген сонъ, балалар бирер-бирер ерлеринден къалкъып, вагондан тюше башладылар. Меджалсызланып, юрип оламагъанларыны къучакъларына алып, эписи ёлгъа чыкътылар. Балалар эвине якъынлашкъанда, мусафирлерни догъру ашханеге алып кирдилер. О ерде оларны ягъ, пишкен къартоп къокъусы севиндирди. (130 сёз)

Дж. Аметовдан


3. БИНЪБАШ КЪОРАЙ
Уджсуз-буджакъсыз, та уфукъкъа синъип кеткен кийик чёллерде даире шеклинде оськен бир от расткеле. Русча онынъ ады «перекати-поле», латиндже «лимониум татарикум», татарджа исе «бинъбаш къорай».

Бинъбаш къорай «генчлик» чангъында ешиль ренкте, гурь ве сагълам мучели ола, «къырджыманлыгъында» куль тюсте тикенли ве япышкъакъ ола, «къартлыгъында» исе бир обачыкъ чёпни анъдыра…

Кемалына етер-етмез, артына-огюне бакъмай, тувгъан мекяныны терк этип, къайдадыр ашыкъа… Сонъсуз чёллерде оны тапсанъ ал! Къаар-къасеветсиз, топ киби шенъ-шерамет тыгъыра бере. Ель къайда уфюрсе, о тарафкъа тыгъыра… Онынъ артындан бакъып айретте къаласынъ: не къадар раатлыкъ бильмеген, темельсиз, серсерий осюмлик!

Лякин омюрининъ сонъунда о энди баштаки киби ель етмез чабикликнен тыгъырып оламай. Бир янындан дигер янына акъырын-акъырын чевириле, зар-зорнен арекет эте. Кет-кете о якъкъа-бу якъкъа урула-урула, бутюн вуджуды эзиле, тыгъырмагъа биле алы къалмай. Ниает, урлугъыны анда-мында тёкип-сачып, ёл кенарындаки эндекке я да огюнде расткельген чукъургъа юваланып, ятып къала. Серт кузь рузьгярлары онынъ устюни тоз-топракънен, чёплюклернен комип ташлай. Гъарип, янъгъыз, пусюрлик астында сонъки дакъкъасыны беклеп ята…

Ёкъ, бинъбаш къорайнынъ такъдири сукъланыладжакъ киби дегиль! (161 сёз).

Т. Халиловдан


4. БИЗИМ АНТЕЙЛЕР
Къадим юнанларда бир эфсане бар. Антей душманларнен чокъ куреше. Ич енъильмей. Бунынъ сырыны кимсе бильмей. Сыры исе пек саде – Антей бар кучюни ана-топракътан ала экен. Шунынъ ичюн де йыкъылмай. Буны анълагъан ийлекяр душман оны ерден котерип алып, эп сыкъа бере. Антейнинъ кучю кете, алсызлана. Бир къач дакъкъадан енъиледжек. Лякин шу заман аягъы ерге тие ве янъыдан къуветлене ве душманны алып ерге ура.

Поэтик шекильдеки бу эфсане Ватанны къорчалагъан киши онынъ топрагъындан кучь-къувет алыр, ич бир вакъыт енъильмез, дей.

1941 сенеси фашистлер Германиясы СССР-ге уджюм этти. Советлер мемлекетининъ бутюн халкълары элине силя алдылар. Оларнынъ бирден-бир истеги – ана-топракъны къорчаламакъ эди. Ана-топракъ озь Антейлерине кучь ве къувет берди.

«Бизге дженкте енъмеге, буюк къыйынлыкъларны басып кечмеге насыл тылсымлы кучь ярдым этти?» – деп сорасалар, мен: «Эмек» – дер эдим. Эмектен къаткъан насырлы эллер, эмектен челик киби къавийлешкен мускуллар. Эмекте пейда олгъан сабыр, такъат, умют ве истек халкъымызны буюк имтианлардан алып кечтилер. Дженк йылларында да, эмек тарлаларында да къараманларны эмек догъура. (161 сёз). Э. Умеровдан


5. ОЗЬ ВИДЖДАНЫНЕН
Къырым ичинде душмангъа къаршы курешмек ичюн 1941 сенеси октябрьде гизли тешкилятларнынъ меркези мейдангъа кетирильген эди. Онынъ фаалиети ноябрьнинъ орталарында, яни фашистлер кельгенинен башлап, Керчь шеэри ве этрафындаки районнен сынъырланаракъ, башкъа шеэрлер ве койлернен багъы ёкъ эди. Шимдики вакъытта, совет аскерлери Керчьни азат эткен сонъ, меркез ашкярлы ишлемеге башлады. Демек, онынъ азалары кимлер олгъанларыны, эр кес бильди.

Акъикъатен, 1942 сенеси майыста фашистлер Керчьни забт эткен сонъ, гизли тешкилятларнынъ меркези озь фаалиетини токътатмагъа меджбур олды. Шеэрлер ве койлерде гизлиден чалышмакъ ичюн къалдырылгъанларгъа етекчилик ичюн ич бир тешкилят ёкъ эди. Шай олса да, ватанперерверлер къол къавуштырып отурмадылар. Базылары озьбашына, базылары исе этрафына ишанчлы адамларны топлап, душмангъа къаршы куреше эдилер.

Мамут юкъламагъа яткъан сонъ, элинде олгъан алтмыштан зияде беяннамени къайдаларда ве насыл дагъытаджагъы акъкъында тюшюнди. Бу пек месюлиетли ве хавфлы вазифени онъа кимсе авале этмеди, о бу ишни озь виджданынен эда этеджек эди. Ким биле, эгер идаре этильген тешкилятлардан бирининъ теркибине кирген олса, даа муим вазифелер эда эте билир эди (162 сёз).

Р. Муэдинден


6. «КЪАЙТАРМА» АНСАМБЛИ
Эр йигит озь адынен анъылыр, дегенлер. Онынъ киби, эр бир миллетнинъ де санатында ойле бир музыка я оюн, яхут йыр бар ки, онынъ ады айтылгъанда, насыл миллетке месюп экенлигини бильмек мумкюн. Меселя, «молдованеску» сёзюни эшиткенде, я да шу ава чалынгъанда, ич бир янълышсыз бу молдованларнынъ энъ мешур оюны экенлигини анълайсынъыз. Онъы акъикъатен молдован санатынынъ эмблемасы, демек мумкюн. Бунынъ киби мисаллер чокъ: кавказлыларнынъ «лезгинка»сы, украинлернинъ «гопак»ы, русларнынъ «барыня»си ве иляхре. «Къайтарма»ны да бизим оюн ве музыка санатымызнынъ эмблемасы, деп эсап этмек мумкюн. Шунынъ ичюн 1957 сенеси мейдангъа кетирильген татар халкъ оюн ве йыр ансамблине сонъундан «Къайтарма» намы берильди. О, чокъ йыллар девамында санатымызнынъ инкишафына буюк хызметлер этип, халкъымызнынъ ифтихары олды.

Ташкент шеэринде тешкиль этильген ансамбльнинъ теркибине эсасен санатымызнынъ ветеранлары кирдилер ве оларнынъ этрафына топлангъан яшлыкъ иле ансамбль аля халкъкъа хызмет этмекте. Бу ансамбль намлы композиторымыз Ильяс Бахшыш ёлбашчылыгъында тешкиль этильди ве он беш йыл девамында онынъ талантлы реберлиги алтында осьти, гурьленди ве токъталып къалгъан санатымызгъа янъыдан кучьлю сильтем берди (169 сёз)



С. Эреджеповадан


7. БАГЪЫШЛА МЕНИ, АНАЙЫМ
Агъыр йыллар эди. Ачлыкъ. Отьмек граммларнен бериле. Анам кене де геджелерини куньдюз этип чапкъалай, бизлерни ач олюмден къуртармагъа тырыша, тазеликлер джыйып напа-япа да къазан къайната.

Бир кунь мен дагъдан одун юкленип кельдим. Анама: «Мен пек ачыкътым», – дедим.

– Мына шимди емегинъни къыздырып беририм, – деди о. Мен софра башына кечип сабырым биткенини бильдирир киби, мырылдана башладым. Анам къыджыткъан шорбасынен бир парчачыкъ арпа питесини огюме къойгъан эди, мен оларны шу ань ялмап-юттым да анама айланып:

– Тоймадым, даа бир шейлер ёкъмы? – дедим.

Анам гъарип пенджере огюне барып, яваштан:

– Башкъа бир шейимимз ёкъ, балам, – деди.

Мен еримден къалкътым да, ачувнен къапуны урып кеттим.

Не къадар видждансызлыкъ?! Озь эвлядыны ачлыкътан къуртармакъ ичюн джан чекишкен ана ичюн баласындан элем эшитмектен де агъыр азап ола билирми?!

Озю ач отурып, тапкъаны-туткъаныны баласына берген анагъа элем этмек, къапуны урып кетмек не къадар буюк гуна! Ана ичюн чекильмез эзиет. Амма балалыгъынъда буны анъламай экенсинъ.

Лякин йыллар кечкен сонъ, япкъан масхаралыгъынъ, акъсызлыгъынъ чекильмез агъры олып, сени келип тапа экен, эм кеткен сайын ич де яхшы олмагъан яра киби къыйнай, чекиштире.

Ойле вакъытларда чыдаялмай, багъышла мени, аначыгъым, деп ялварасынъ, амма джевап ёкъ. (180 сёз)

Дж. Аметовдан


8. СЕВИНЧ
Йыллар ве ёллар… Йыллар, дередеки сув киби, тез акъып кете, лякин инсаннынъ омюрде кечке узун ёлу киби, хатирде къалалар. Аятта нелер-нелер олмай! Амма вакъиалар ичинде энъ дешетлиси – дженк. Онынъ барот къокъусы, тозу-думаны къарт джебэджынынъ хатиринде тура, о, геджелери дженкни тюшюнде коре.

1980-инджи сене. Майыс айынынъ биринджи куньлери. Улу Ватан дженки иштиракчиси, истифадаки подполковник, алякъаджы инженер Вели Темуршаев Самаркъанддаки къыз къардашы Айшенинъ эвине мусафирликке кельди. Догъмушларнынъ корюшюви …табиий шей. Лякин иш шунда ки, бу эки догъмушнынъ дженктен сонъ ильк корюшюви эди. Вели севимли къыз къардашыны бир чокъ себеплерден отрю дженктен сонъ тапып оламагъан.

Самаркъандда тапышлтылар. Айше аптенинъ эви мусафирлернен толды. Севинч козьяшлары, шакъалар… Бу бахтлы куньде Вели агъа озюни гъайрыдан дюньягъа кельген киби ис этти.

О, Айшенен берабер кечирген балалыкъ йылларыны хатырларды. Не гузель куньлер эди! Сонъ мектеп, осьмюрлик йыллары кельди. Амма о йыллар, бутюн халкъта олгъаны киби, Велиге ве онынъ къорантасына къайгъы-къасевет кетирди. О куньлер акъкъында Вели Темуршаев шойле дей:

— Дженк! О, нидже адамларнынъ татлы хаялларыны, ниетлерини ёкъ этти, ниджесини оксюз къалдырды.

Айше къыркъ йылдан сонъ Вели агъасыны корьгенде, онынъ бойнуна сарылгъанда нелер ис этти, нелер тюшюнди… буны анълатмакъ гъает кучь. Биз ялынъыз козьлердеки яшларны корьдик – севинч козьяшларны (193 сёз).



В. Исмаиловдан
9. ТРУБА ДАВЕТ ЭТЕ
Куньлернинъ биринде саба танъда Рапкъан коюнинъ эалисини труба давушы уянтты. Башта тантаналы, даветкяр аэнк, сонъ йымшыкъ ве созукъ давушнен труба адамларгъа недир демек истеди. Бунынъ не экенини бильмек ичюн бизлер мектеп бетке чаптыкъ. Чюнки труба давушы о тарафтан кельмекте эди…

Бир къач куньден сонъ анълагъанымызгъа коре, янъы оджа, Эмин Аширович Къаишев, мектепте балаларнынъ дерске къатнавы фена алда олгъаныны анълагъан сонъ, педсоветте труба чалып балаларны мектепке чагъырмакъны теклиф эткен. О, ордуда арбий оркестрде трубаджы экен. Трубасы озюнен берабер олгъан сонъ, онынънен саат ерине файдалынмакъны теклиф эткен. Оджалар коллективи разы олгъан. Бу акъта махсус къарар да къабул этильген …

Саба бизлер труба садалары алтында тура ве мектепке чапамыз. Уйледе айны шу музыка чалынгъанда эвге къайтамыз. Акъшам исе шу нагъме алтында юкламагъа ятамыз. Бойледже, Къаишевнинъ музыкасы бизим куньледик аятымызнынъ бир къысымы олып къалды…

Трубанынъ сеси бизим ичюн давет, эмир киби янъгъырай ве биз оны эшикенимизнен, энъ якъын ёлнен мектепке чапамыз. Бизлер озьлеримизни дженкте иштирак эткен бабаларымызгъа ве агъаларымызгъа бенъзетемиз. Бизим аман-аман эр биримиз дженкте якъын адамларымызны гъайып эттик ве шимди, дерсинъ, шеитлернинъ хатиреси бизлерни сафкъа чагъырмакъта. Труба сеси янъгъырагъан сонъ, он беш дакъкъа ичинде эр биримиз, бу анъде къаерде булунгъанымыздан къатий назар, мектеп огюнде сафкъа тизилип турмакъ керекмиз (194 сёз).

Э. Арифов, А. Османдан
10. * * *
Сейтабла агъа пенджере кенарына къойгъан бир топ газеталарны алды, къонагъа къойды.

– Янъы газеталар, бакъ, Селямет, – деди. – Мен аяткъа чыкъып бир сигарчыкъ якъайым. Э, керчек, сен тютетмейсинъми? Санъа теклиф этмедим.

– Ёкъ, сагъ олунъыз, тютетмейим.

– Пек гузель япасынъ. Аферин. Огренген – ольгенден бетер, огренмегенинъ яхшы. Биз, иште, фронт дедик, дженк дедик – шу белягъа къапындыкъ. Энди оны ташламакътан зор шей ёкъ манъа.

…Мен газеталарны къарыштырдым. «Ленин байрагъы»нынъ тазе номерини ачтым, окъуйджакъ олдым, ничюндир башыма бир шей кирмей. Тааджип.

– А Селямет, «Байракъ»ны окъуйсынъмы? – ичери кирип кельди Сеитабла агъа. – Гузель, гузель.

– Окъуйджакъ олам ама, къолумдан кельмей, – догърусыны айта къойдым мен.

Бильмемек айып дегиль, огренмемек айыптыр. Бу газета сизлер киби яшлар ичюн чыкъа. Анъламагъанынъ не я? Пек яхшы анъларсынъ. Окъувсыз бильги ёкъ, бильгисиз кунюнъ ёкъ. Я «Байракъ»ны алмайсызмы ёкъса?

– Ёкъ, язылгъанымыз ёкъ. Мен кимерде сатувда расткетирсем алам…

– Э, балам, мына бу ишинъизни макътап оламайым. – Сеитабла агъа газетанынъ дёртюнджи саифесини ачты. – «Ана тилинде чыкъкъан газетамызгъа абуне олмагъан бир къырымтатар къорантасы къалмасын!» – Сеитабла агъа джебинден бир топ «Абуне кягъыты» чыкъарды, бирини манъа узатты. Сонъра пармакъ саллап кулюмсиреди: – Бакъ язылдынъмы, ёкъмы тешкеририм! Мен районымызда «Байракъ»къа джемаатчылыкъ эсасында абуне яптырам.

– Язылырмыз, Сеитабла агъа, мытлакъ язылырмыз. Биз бунъа эмиет бермегенмиз. Албу исе, керекли шей. Сиз догъру айттынъыз. (195 сёз)

У. Эдемовадан


11. МЕРАМЕТЛИ ВЕ ТАЛАПКЯР ОДЖА
О йылларны эпимиз хатырлаймыз, эбет, эр джеэттен агъыр эди. Бизлер, балалар, башкъа тюрлю яшайышны корьмегенимизден ве бильмегенимизден, адамлар эр вакъыт бойле яшагъандырлар беллей ве озь такъдиримизге шикяетленмей эдик. О йылларда бизлер бир кольмекни ве штанны йылларнен кие эдик. Сувны арыкътан ичемиз, сабун къыт, якъарлыкъ пек аз, дейджегим, урбамыз, устюмиз кир-кифоз эди. Бу пек джиддий ве къолайлыкънен кечильмейджек маниа эди. Оджалар педсоветинде бу акъта чокъ кере лакъырдылар олгъан ве бу вазифе кой яшларынынъ севимли етекчиси Эмин Ашировичке авале этильген.

Къаишев эр саба адет олып къалгъан киби, мешгъулиетлер башланмаздан эвель, балаларны сафкъа тизе, бир де бир арбий музыканы чала, кимерде эпимиз йырлаймыз, кимерде исе о бизлерни янъылыкъларнен таныш эте ве бундан сонъ, сыра-сыра олып, серт адымларнен сыныфларымызгъа киремиз. Бойле саба линейкалары вакъытында Эмин агъа балаларны бирер-бирер козьден кечире эди. Урбамыз, къолларымыз, аякъларымыз, сачларымыз – эписи тешкерювден кечириле. О, арбийдже къыскъа этип: кольмекни ювмакъ керек, бу йыртыкъны тикмек керек, бу ерде тюйме олмакъ керек, сачны къыркътырмакъ керек киби тенбиелерни айта.

Онынъ бутюн косьтеришлери къыскъа вакъытта эда олуна. Эмин агъа кимге насыл тенбиелер бергенини акъылында тута ве экинджи куню дюнь айткъанларынынъ эдасыны ашыкъмайып тешкере эди. Айтылгъанларны япып кельген балаларны макътай, япып етиштиралмагъанларгъа исе, къашларыны чатып: «Аскер бойле олмай» – деп ташлай. О даима къыскъа лакъырды эте, сесини юксельтмей эди (202 сёз).

Э. Арифов, А. Османдан





Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет