Диплом жұмысының қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданында ауыспалы егісте шитті мақта өндіру технологиясын жетілдіру бойынша ғылыми жұмыс жүргізілді


Жаңа және келешегі бар отандық мақта сортының морфологиялық белгілеріне сипаттама



жүктеу 0.99 Mb.
бет3/6
Дата26.06.2018
өлшемі0.99 Mb.
түріДиплом
1   2   3   4   5   6

2.4. Жаңа және келешегі бар отандық мақта сортының морфологиялық белгілеріне сипаттама.

Селекцияны мейлінше қарапайым тәсілі өсімдіктерді іріктеп алу мен баптап өсіруде, аудандастырылған сорттардың шаруашылық тараптарынан мейлінше сәйкес келетіндігіне және ескі сорттарды ішара жақсарту мен жетілдірілген жаңа сорттарды жасап шығуға деген қажеттілік болып табылады.

Тез пісіп жетілетін мақта талшықтарынан технологиялық сапасын жақсарта түсетін түрлі ауруларға төзімді, өнімді мол беретін жаңа сортты жасап шығару үшін гибридтеу тәсілі қолданылады. Бұл ретте олардың тектік түрлері ретінде алғашқы материалдар кеңінен пайдаланылады.

Гибридтеу дегеніміз - өсімдіктің әр түрлі сорттарын жыныстық тәсілмен (аталық және аналық тозаңдандыруды өзгерту тәсілімен) сондай – ақ бір сортты екінші сортқа ұластыратын вегетативті тәсілмен будандастыру арқылы өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару болып табылады.

А. Егембердиев мынандай жағдайды атап көрсетеді: Түркістан селекция стансасы (қазіргі Г. С. Зайцев атындағы селекция және тұқым шаруашылығы ғылыми зерттеу институты) құрылғанға дейін қоза өсімдігінің селекциямен Әндіжан және Мырзашөл тәжірибе стансалары айналыса бастаған еді және олар «Навроцский», «Триумф Навроцеского», «069 - Дехкан», «182 – АқДжура», «508 - Батыр» сияқты отандық сорттарды алғаш рет шығарған болатын.

Қоза – Мақтаның сорттары.

С 4727 сорты. Бұл сорт Союз кезіндегі Мемлекеттік агроөнеркәсіп комитетіне қарасты Г. С. Зайцев атындағы селекция және тұқым шаруашылығы ғылыми зерттеу институтында Б. П. Сраумал, А. И. Тишщин, А. Я. Кузнецовалар 137 – ф сорты мен С – 1470 будандасчтырып алынған дүрегей (гибрид) нәсілінен шығарылған.

Солтүстік және таулы аудандарда Вильт ауруымен ауырмайтын егістерде егіледі.

С – 4727 сортының өнімі «Ташкент – 1» сортынан 4 – 6 күн алдын, яғни 126 күнде піседі. Түбі бітік ұстам тәрізді бойы 90 – 110 см. Симподиялық бұтақтары 1 – 1,55 типке тиісті. Бірінші, симподиялық бұталарың 4 – 6 буыннан шығады.

Жапырақтары орташа ірі, жапырақтануы жоғары. Орта сабағы және жапырақтары орташа түктелген.

Гүлі орташа ірілікті, гүл тәжі жапырақтары және шағын ашық сары реңді болады.

Көсектері ірілеу, домалақ шар тәрізді, негізі кең, тұмсықшалы және жұлдызшамалы болады. бір көсегінің салмағы 6,2 – 6,4 г дейін жетеді. Шиті түкті, аш күрең мамықты, 1000 данасының салмағы 120 – 130 г.

Аудандастырылған зонада вилтпен 30 пайызға дейін ауырады. Талшығы ақ, штапель ұзындығы 33 – 34 мм, үзілу күші 4.4 – 4.5 г.к. сызықты тығыздығы 160 – 176 м. текс (метрик нөмері 5600 – 5750) еселі үзілу күші 26,0 г.к/ текс. Сорттың талшығын жеңіл кәсіпорындары толығымен пайдаланылады. Талшық 35,9 пайыз.

«Мақтаарал – 3044», «Мақтаарал – 3031» сорттары 1998 – 1999 жылдары Мақтаарал тәжірибе стансасында жарылапды. Шығарылған «Мақтаарал – 3044» сорты топырақтың сорлауына шыдамдық танытуы, тамырлары тереңге кетеді, шөлге төзімді келеді.

Жаңа сорттарды С – 4727 сортымен салыстырған вегетациялық өсіп жетілу кезеңі одан 2 – 3 күн кем. қозаның шағын бөлшектерде өсірілген сорттарынан алынған өнім бұрынғы стандарт С – 4727 сортымен салыстырғанда гектарына 6,2 – 9,1 ц. артық болып шықты. Жаңа сорттардың әр кезегінің салмағы 5,8 – 6,5 г дейін жетті.

Талшықтың түсімі 36 – 36,7 пайыз, ал талшықтың ұзындығы 31,7 – 32,0 мм болды. Қозаның жаңа сорттарының вилт ауруына ұшырауы едәуір төмен ставка.

Мақтаарал тәжірибе станциясындағы селекциялық деректер бойынша сорттардың әр гектар талшыққа шаққандағы есептелген экономикалық тиімділігі «Мақтаарал – 3044» сорты бойынша – 22,7 мың теңге, «Мақтаарал – 3031» сорты бойынша – 15,5 мың теңге болды. мұның өзі 1 тонна шитті мақта өсіру құны 1999 жылы 25 мың теңге болғандағы көрсеткішпен салыстырылып отыр. (6).
2.4. Жаңа және келешегі бар отандық мақта сортының марфологиялық және шаруашылық белгілеріне сипаттама.

«Мақтаарал – 3031» сорты.

ҚР Аграрлық зерттеу Ұлттық Академиялық орталығын (НАЦАН) Мақтаарал тәжірибе станциясында бұл сері 1984 жылы ПА – 2040 және С – 3585 сорттарын будандастыру жолымен шығарылған.

1928 жылы будандастырылған; 1986 – 1989 жылдары кіші станциялық сынаудан өткізілді; 1990 – 1992 жылдары конкурстық сынақтан өткізілген. 1999 жылы авторлық куәлігі алынған.

Сорт авторлары: Салиметов Х., Маханбетов А., Нугманов Р., Бигараев О.

Қоза өсімдігінің бойы 110 – 120 см, конус тәрізді, өнім бұтақшалары 1,5 – 2,0 мың, 1 – 2 өсу бұтақшалары (мотопоцил) болады. бірінші симподиялы бұтақша 5 – 6 бөлікшеден пайда болады.

Жапырақ көлемі орташа, бестармақты, бұтақша бойынша және үш тармақты симпдия бойынша, реңі тоң жасыл, орташа жалпақтығы үшбұрышты.

Гүлі орташа мөлшерде, аш – крем реңінде, дағы жоқ. Тозаңдағышы сары, гүл түбегі орташа көлемде, созыңқы, 10 – 12 тісті.

Көсегі ірі, төрінішектеу кішілеу ұрышты, бесжарақты, реңі жасыл шанағы жақсы ашылады, сырты тегіс.

Тұқымы орташа, жұмыртқа тәрізді, түптілігі орташа, қабығы сұрлау.

1000 дана тұқымның салмағы 128 – 129 грамм.

Бір көсектің шикі – мақта салмағы 6,5 грамм.

Стандартты С – 4727 сортынан 3 – 5 күн алдын ерте піседі.

Пісу темпісі жоғары болады. солма ауруға малдығуы сатандарттан қарағанда 40 – 50% кемдеу.

Шикі – мақта өнімі орташа 39 – 41 ц/га құрайды.

ЦННХБН мәліметі бойынша осы сорттың талшығы жоғары физика – механикалық қасиеті орта пісер қозаға жақын: штапельді ұзындығы 32,1 мм, жүктемелік үзілісі 5,0 г.с., минронейр – 4,7, метрикті номері 5228, үзіліс ұзындығы 26,1 км, талшық шығыны – 36,5 – 37%.



II Негізгі бөлім.

3. Зерттеу нәтижелері.

3.1. Жүргізілген тәжірибе кестелері, зерттеу, есептеу және күзету әдістері.

Дала тәжірибеге таңдалған ғылыми зерттеу жұмысы 2006 – 2007 жылдары егілген 3 жылдық жоңышқаны 2005 жылы күзде жоңышқа өсімдігін орып жинап жерді 2 ярусты плуг ПЯ – 3 – 35 маркалы соқамен айдап тереңдігі 30 – 35 см етіп айдалғаннан соң екінші жылы егілген мақта «Батыр – Ата» ӨК төрағасы Жақыпбеков Дүйсеннің 51 гектарлы жерді біздің тәжірибеде зерттелетін 2 – ші вариант деп үш қайтарым жасалды деп таңдап алынды.

Зерттеудегі 2 – ші вариантты бір – бірімен салыстыру үшін тәжірибені 1 – ші вариант етіп оны көрші «Берек – 5» ӨК төрағасы Есенбай Әлібек 13 гектарлы әр жылы 9 – 10 жыл бойы тек қоза мақта өсімдігі егілген ескі суармалы (старапашка) жерінде дала тәжірибе жұмыстары жүргізілді.

Біздің тәжірибе N2 – ші танапты жүргізілген зерттеу жұмысы 3:1:4 (3 жыл жоңышқа, 1 – жыл жүгері, 4 – жыл мақта). Сегіз танапты ауыспалы егін жүйесі бойынша 2005, 2006, 2007 жылдары қоза егіліп, одан өнім алынды. Жүргізілген дала тәжірибе жұмыстары Ордабасы ауданының «Батыр – Ата» және «Береке – 5» өндірістік кооперативтерінде жүргізілді.

Жер асты грунт суының тереңдігі 5 м–ден төменде, топырағы сорланбаған, егілген қоза қатар аралығы 90х10х1,2 кең қатарлы схемада себілді.

Жүргізілген зерттеу тәжірибелердің Ордабасы ауданында география – топографиялық картасы Батыр ата және Берген елді мекендері аумағын қамтиды.


Карта








Ғылыми тәжірибе кеңес кезіндегі Бүкіл одақтық мақташылық ғылыми зерттеу институты (Союз НИХИ) Ташкент қаласы маңында жайғасқан сол интстуттың әдістемелігі негізінде жүргізілді.

Зерттелінетін аудан топырағының агрохимиялық көрсеткіштерінің және тәжірибе кестесі 4 кестеде келтірілген.
4кесте. Топырақтың агрохимиялық көрсеткіштерінің және зерттелген тәжірибе кестесі.


Тәжірибе N вариант

Ауыспалы егісте қоза егілген жылдар

Горизонт (см)

Қарашірінді, %

Нитраттар, (мг,кг)

Фосфаттар (мг/кг)

Тұздардың жиынтық мөлшері %

Соның ішінде хлор иондары (%)

Тәжірибе N1 Вариант

7-8 жылдан бері мақта

0-30

30-60


0-60

0,818

0,591


0,654

7,4

6,3


6,8

20,9

13,1


16,5

0,420

0,310


0,365

0,014

0,011


0,012

Тәжірибе N2 Вариант

3 жыл жоңышқа+4 мақта+1 жүгеріден кейін 3 жылы

0-30

30-60


0-60

0,878

0,698


0,788

9,3

7,4


8,4

20,9

14,8


17,5

0.406

0,316


0,356

0,013

0,010


0,012

Өткізілген тәжірибе далаларында қозаның өсіп – жетілу дәуірінде су режимі топырақ ылғалдылығы 70 – 65 пайыз ППВ (предельно полевая влагоемкость) әлде ЫС (ылғал сіңімділігі) режимі ұсталып тұрды. Соған қарай суару мөлшгері мерзімі бойынша өткізілді. Суару әдісі жүйектер (атыздар) арқылы суарылды. Қалған барлық агротехникалық технологияларды сол жергілікті шаруалардың егіншілік әдістерімен жүргізілді.



Қоза өсімдігі.

Егілген мақтаның өніп шыққан қоза түп санын анықтау үшін өтткізілген жегенеден кейінгі және қозаның вегетациясы таусылғаннан кейінгі есебі: қозаның бойын 100 өсімдіктен 3 қайта 1 – ші маусым, 1 – шілде, 1 – тамыз айларында өлшеу.

Қозаның алғашқы шын жапырағын санын есептеу 1 маусым:

Қозаның алғашқы шын жапырағын санын есептеу 1 маусым:

Қозаның симподиялды бұтағы 100 өсімдік 3 – қайта белгіленген жерден есептеу 1 – шілде, 1 – тамыз.

Қозаның бір түптегі орташа көсек санын анықтау (100 өсімдік 3 қайта) 1 – тамыз, 1 – қыркүйек.

Қозханың гүлдеу және пісу мерзімін анықтауды 50 пайыз гүлденген және піскен кезінде есептеу.

Қозаны әр гектардан алынған шитті мақтаның терім бойынша және жалпы өнімін анықтау.

Тәжірибе өткізілген мақта танаптары топырқтарының агрофизикалық, агрохимиялық анализдерінің мәліметтері дайындалды.

3.2. Мақта өсімдігін жетілдіру технологиясы және жүргізілген агротехнологиялық шаралар.

Жүргізілген тәжірибе талаптарындағы 2006 – 2007 өнім жылдары мақта жетілдіруде жүргізілген әр түрлі агротехнологиялық жұмыстары төмендегі №5 кестеде жетілдірілген өнім өндіруде жүргізілген жұмыс шаралар атқарылды.


5 Кесте Қоза – мақта өсімдігі тәжірибелерінде жүргізілген агротехнологиялық әдістермен атқарылған жұмыс шаралары.



Орындалатын жұмыстар

Таңдалған обьектілердің аттары, фермер (А.Т. Ж.) жер көлемі (га)

Жүргізілетін мерзімдер

Қаза танабына жүргізілген технологиялық шаралардың параметрлері.

Агрегаттар

Трактор

Машина

1

2

3

4

5

6

Қозапаяны майдалап, жерге көң себу және Р2О5 К2О ендіріледі.

1-варинат

«Береке»-5 ө-к Есенбай Ә.А. Жер көлемі 13га



-

-

-

-

2-варинат

«Батыр –Ата» ө.к.

Жақыпбек Д.

Жер көлемі -51га



10.11

Қазапаяны майдалап, 10-12 т/га көң себу және Р2О5 -70% К2О -100%

МТЗ -80

КИР-1,5

ПТР-16


РУМ-15

1

2

3

4

5

6

Жерді күзде айдау

1-варинат


28.11.

жердің 25-30 см тереңдігін аударды.

ДТ-75

ПП-4-30

2-варинат



18.11

Жерді 2 ярусты сохамен 35 -40см тереңдікте аударады.

«Қазақстан» ДТ

ПЯ-3-35

Тегістеу

1-варинат


20.12

Жердің бетін қарапайым тәсілмен тегістейді.

ДТ-75

темір релшьс



2-варинат



28.11.

Жердің 10-12 см тереңдікте өңделеді.

«Қазақстан» ДТ

П-5



1

2

3

4

5

6

Көктемгі тырмалау

1-варинат


23.03

Жер бетінің 2-4 см тереңдігін өңдейді

ДТ-75

Зиг-3аг

2-варинат

13.03

Жер бетінің 2-4см тереңдігін өңдейміз.

«Қазақстан «ДТ




Үйзельбеу

1-варинат

20.04

14-16 см тереңдікте ұзынынан және көлденең

Дт-75

КРУ-3,6

2-варинат



8.04

14-16см тереңдікте ұзынынан және көлденең + борона+валин

«Қазақстан»

КРУ -3,6

1

2

3

4

5

6

Тұқым дайындау

1-варинат


сәуір

мақта заводанда дәріленген шит. Сорты –С2747

-

-

2-варинат



Сәуір

мақта завобында дәріленген шит «Мақтаарал 3031» сорты

-

-

Шит себу

1-варинат


13.05

Түкті шит

30-35 кг/га 4-5 см тереңдікте 90 см



Т-40

СХН -3,6

2-варинат



5.05

Түксіз шит 20-25 кг/га 3-4 см 6-7 кг см тереңдікте 90см –қатар аралығы

МТЗ-8

СХН -3,6

1

2

3

4

5

6

Жегенелеу

1-варинат




-

-

-

2-варинат

25.05

90х10х1,2

-

Қол күшімен

Бірінші культивация

1 варинат

27.05

7-8 см тереңдікте өсімдіктен 7-8 см алыста.

Т-40

КРУ -3,6

1

2

3

4

5

6

Арыс тарту мен қоса тыңайтқыш беру

1 варинат

05,06

10-15 см тереңдікте қатар аралықта 30-35% N1P2 O5

Т-40

КРУ-3,6

2-варинат

30.05

30-35% N1P2O5 қатар аралықта 10-15 см тереңдікте

МТЗ-80

КХУ-3,6

1

2

3

4

5

6

«Бірінші су»

1- варинат

11.06

600-700 М3 /га

-

қол күшімен

2-варинат

4.06

700-800 М3 /га

-

қол күшімн

1

2

3

4

5

6

Судан кейінгі

1-варинат

23.06

10-14 см тереңдікте

Т-40

КРУ-3,6

2-варинат

16.06

10-14 см тереңдікте

МТХ-80

КРУ -3,6

1-

2

3

4

5

6

Шабық

1-вариант

25,06

Арам –шөптерге қарсы күрес

-

қол күшімен




2-варинат

18.06

Арам- шөптерге қарсы күрес

-

қол күшімен

1

2

3

4

5

6

Зиянкес жендіктермен қарсы күрес шаралары

1-вариат

28,06

Каратэ 5 % э.к.

0,5 л/га мақта битіне



Т-40

ОВХ-28

2-варинат

12.06

Каратэ, 5% э.к. 0-5 м/га Мақта битіне

МТЗ-70

ОВХ-28

1

2

3

4

5

6

Арық тарту және тыңайтқыштар ендіру

1-вариант

25.06

10-15 см тереңдікте арық аламыз. 30-35% N,P ендіреміз

Т-40

КРУ -3,6

2-вариант

23.06

10-15 см тереңдікте арық алу. 30-35 % N, P2O5 ендіру культивациямен

МТЗ-80

КРУ -3,6

Екінші су

1-вариант

28.06

600-700м3 /га

-

қол күшімен

2-варинат

24.06.

750-800 м3 /га

-

қол күшімен

1

2

3

4

5

6

судан кеінгі культивация

1-варинат

7.07

10-14 см тереңдікте топ өңдеу

Т-40

КРУ -3,6

2-вариант

1.07

14-16 см тереңдікте топты өңдеу

МТЗ-80

КРУ -3,6

1

2

3

4

5

6

Шабық

1-варинат

14.07

қаза арам –шөптерін өлтіру

-

қол күшімен

2-варинат

07.07

қаза арам- шөптерін өлтіру

-

қол күшімен

1

2

3

4

5

6

Зиянкес жәндіктерге қарсы күресс шаралары

1- варинат

-

-

-

-

2-варинат

18.07

Көсек құртына қарсы

Толстар, 10% э.к. 0,6 л/га



МТЗ-80

ОВХ-28

Арық тарту және минарлды тыңайтқыштар ендіру

1-варинат

28.07

30% N, ендіреміз 14-16 см тереңдікте

Т-40

КРУ 3,6

2-варинат

19.07

30% N, ендіреміз 16-18 см тереңдікте

МТЗ -80

КРУ -3,6

1

2

3

4

5

6

Үшінші су

1-варинат

29.07

700-800 М3 /га

-

қол күшімен

2- варинат

20.07

900-1000 м3 / га

-

қол күшімен

1

2

3

4

5

6

қазанның шөбін орын ұшын шырлу

1-варинат

14.08

Шөбін орын қазанның өсу бұтасын шырпиды.

-

қол күшімен

2-варинат

5.08

механикалық жолмен қазанның өсуң бұтасының өсуін тоқтатады.

МТЗ -820

ЧХ 3,6

1

2

3

4

5

6

Судан кейінгі культивация

1-варинат

24.08

15-18 см тереңдікте қолсытылғаны жөн.

Т-401

КРУ -3,6

2-вариант

10.08

18-20 см тереңдікте қолсытығаны жөн

МТЗ -80

КРУ -3,6

Арық тарту

1-варинат

-

-

-

-

2-варинат

18.08

18-20 см тереңдікте қатар аралықта

МТЗ –80

КРУ -3,6

1

2

3

4

5

6

Төртінші су

1-варинат




-

-

-

2-варинат

20.08

650-700 М3 /га

-

қол күшімен

1

2

3

4

5

6

Қаза жапырасын түсіру (дефолояция)

1-варинат

-

-

-

-

2-варинат

07.09

механикалық жолмен бүрку арқылы үулта 0,6-0,8 га 200 л суға ерітін

МТЗ -80

ОВХ -28




Қоза танабын мақта терімге дайынжау

1-варинат




-

-

-

2-варинат

22.09

танаптың айналасындағы тегістеп, машина термімше дайындау

МТЗ -80

Греидер

Бірінші терім

1-варинат

30.09

-

-

қол күшімен

2-варинат

27.09

Механикалық терімге комбайындар қолданалады.

МТЗ-80

ХНП-1,8

Екінші терім

1- варинат

23.10

-

Т-40

қол күшімен

2- варинат

10.10

Механикалық терімге комбайындар қолданылады.

МТЗ -80

ХНП-1,8


Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №21 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №2 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №6 хаттама
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Тақырыптың өзектілігі
2013 -> «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңызд


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет