«Геоэкожүйедегі топырақтардың сулы – тұзды алмасуларды қалыптастыруының математикалық модельдерін негіздеу». С. Ж. Салыбаев Ж. А. Кеулимжаева «Геоэкожүйедегі топырақтардың сулы – тұзды алмасуларды қалыптастыруының математикалық модельдерін



жүктеу 164.95 Kb.
Дата16.04.2019
өлшемі164.95 Kb.

ОӘЖ 577.4:51-7(574)
«Геоэкожүйедегі топырақтардың сулы – тұзды алмасуларды қалыптастыруының математикалық модельдерін негіздеу».
С.Ж.Салыбаев

Ж.А.Кеулимжаева


«Геоэкожүйедегі топырақтардың сулы – тұзды алмасуларды қалыптастыруының математикалық модельдерін негіздеу» тақырыбындағы ғылыми мақалада геоэкожүйедегі сұрғылтты тұзданған топырақтардың сулы – физикалық, химиялық қасиеттеріне сүйеніп, қанықпаған-қаныққан күйіндегі ылғал және тұз тасымалдануының экологиялық тиімді математикалық – модельдерін құрастырудың технологиялық шешу әдістемесі бойынша есептеулер жүргізіп, кестесімен суреттер алды.

Геоэкожүйедегі топырақтардың сулы - тұзды алмасуларының қалыптасуы бірнеше жағдайлардың жиынтығымен анықталады. Бұл жағдайларды ауаландыру аймағының топырақтарының қатысына қарай ішкі және сыртқы деп бөлуге болады. Зерттеу алқабындағы геоэкожүйелік ақпараттарға – экожүйемен геоэкожүйенің жоғарғы тізбекті деңгейлері, яғни тоғай, дала, жергілікті алқап сілемінен бастап биосфералық қабат толық кіреді.

Ішкі жағдайлардың ішінен негізгілерін бөліп көрсетейік: топырақтың қасиеттері, оның құрылымы минералдық, химиялық, гранулометриялық және органикалық құрамдары және басқалар; ылғалдың болуы (көлемдік ылғалдық); ылғалдық қысымы; температура; иондардың концентрациясы мен кеуекті ерітіндінің химиялық құрамы; топырақ пішінінің (құрылымның) өзгеруі, ісінуі, кемуі, суффозиямен байланысты реологиялық қасиеттер; кеуекті ерітіндідегі ерітілетін ауа; топырақ пен кеуекті ерітіндінің арасындаы физикалық – химиялық әрекеттестік – кеуекті ерітіндінің иондарының топырақтың ауыспалы жиынтығымен ауысатын реакциялары; топырақтың қатты фазасы мен кеуекті ерітіндінің иондарының арасындағы химиялық реакциялар; биологиялық әрекеттестік – микрофауна мен микрофлораның әсері.

Сыртқы жағдайлар зат пен энергияның сырттан келуін анықтайды. Оларға мыналарды жатқызады: атмосфералық шөгінділер, атмосфералық қысым, атмосфералық ауада ылғалдылық жеткіліксіздігі, суаратын және суарылатын мөлшерлер, беттік ағу, минералдану, температура мен атмосфералық және суармалы сулардың химиялық құрамы; Жердің гравитациялық өрісі, кәріздің әсері, жерасты суларының ағып келуі мен кетуі, т.б.

Топырақтың сулы теңемесінің қалыптасуы келесі құбылыстардың жиынтығымен анықталады: кеуекті ерітіндінің конвективті тасымалы, кеуекті ерітіндідегі сұйық судың диффузиялық тасымалымен, буланған ылғалдың тасымалы жатады.

Кеуекті ерітіндінің конвективті тасымалы сыртқы массалық күштердің, яғни Жердің гравитациялық күшінің әсерінің нәтижесінде туындайды. Бұл кезде, сондай-ақ ішкі массалық күштер де, яғни сұйықтың жеке қабаттарының арасындағы және топырақтың бөлшектері мен сұйықтың қабаттарының арасындағы ішкі үйкеліс күштері пайда болады. Жалпы жағдайда, ауаландыру аймағының топырағының ылғалдылығы ауысқан кезде, кеуекті ерітіндінің тасымалдану құбылысы арынға және арынның градинетіне тәуелді болады. Кеуекті ерітіндінің конвективті тасымалы тұтқырлықтың әсерімен кеуекті кеңістіктің пішін үйлесімімен, сонымен қатар, температурамен, минералдану және топырақтың қаңқасының тұрақтылығымен анықталады.

Топырақтардың сулы – тұзды алмасуларының қалыптасу құбылысына әсер ететін кейбір қарастырылған жағдайлардың жалпы сипаттамасын берейік.

Топырақтар – бұл көп фазалық кеуекті орталар және олар үшін әр түрлі құрылымдық модельдер жасалған. Кеуекті орталарда заттардың тасымалдануы кеуекті кеңістік арқылы жүзеге асады, оған қоса тасымалданатын субстанция мен қатты фаза арасында физикалық және физика – химиялық өзара әрекеттесу жүреді. Әдетте, кеуекті материалдар күрделі жүйесіз стохастикалық құрылымды болып табылады. Кеуекті материалдардың әрбір нүктесі үшін, қарастырылатын ортаның және онда өтетін құбылыстардың жергілікті немесе микроскопиялық сипаттамасы байқалады.

Механикалық құрамы, құрылымы және текструасы кеуекті кеңістіктің геометриясын, ылғал тасымалдау жолының ұзаруын, үйкеліс күшін анықтайды. Минералдық және химиялық құрамдарды ісінуге, кемуге және басқа да реологиялық құбылыстарға әсер ететін, кеуекті ерітінді мен топырақтың арасындағы химиялық және физика – химиялық өзара әрекеттесудің жағдайлары ретінде қарастыру қажеттілігі туындайды.

Топырақтардың көлемдік ылғалдылығы – бұл мөлшерлі көрсеткіш, ол табиғат жадайларында бірнеше пайыздан толық ылғал сыйымдылығына дейін өзгереді. (45%-50%). Көлемдік ылғалдылық кеуекті ерітіндінің қысымына тәуелді, оған қоса бұл функция Р<0 болған кезде, яғни ылғал кері қысымды болғанда сызықсыз болады. Қысылған ауа болмаған кезде, сулы қабаттың қаныққан топырағының көлемдік ылғалдылығы қысым өзгерген сайын тұрақты болып қалады.

Топырақтың су өткізгіштігіне әсер ететін физика – химиялық құбылыстар топырақтың өзгеру жиынтығындағы натрий мен магний катиондарының құрамының ауысуымен түсіндіріледі. Кеуекті ерітіндегі катиондардың концентрациясын арттырған кезде ауысудың изотермасына сәйкес олардың топырақтың өзгеру жиынтығындаы үлесі де артады. Өзгеру жиынтықта натрий мен магнийдің құрамы белгілі болған кезде, топырақтың максималды су өткізгіштігі белгіленеді және ол кеуекті ерітіндіде олардың құрамының азаюы және көбеюі нәтижесінде төмендейді.

Топырақтың су өткізгіштігіне әсер ететін биологиялық құбылыстар аз зерттелгендер қатарына жатқызылады. Олардың әсерін сапалық тәуелділіктер анықталған жоқ. Биологиялық құбылыстар мына кезде байқалады, яғни микроағзалар химиялық қосылыстардың қатарынан оттекті ала отырып, тотықтандырылатын – қалпына келтірілетін потенциалдың азаюына және топрыақтарда қалпына келтірілетін құбылыстардың дамуына мұмкіндік туғызады. Осы кезде өтетін көптеген реакциялардың ішінде нитраттарды, сульфаттарды және темірдің қосылыстарын қалпына келтіретін раекциялар жақсы зерттелген. Топырақтағы реакциялармен сәйкес нитраттарды, сульфаттарды қалпына келтірген кезде, көмірқышқыл газы пайда болады, оның суда ерігіштігі ауамен салыстырғанда 60 рет үлкен. Бұл қысылған ауаның қарқынды еруіне мұмкіндік туғызады, олай болса топырақтың су өткізгіштігін жоғарылатады. Сульфаттарды қалпына келтіру кезінде пайда болған сілтілі жерлердің сульфиттері мен сілтілері көмірқышқыл газымен өзара әсерлесу құбылысында нашар еритін құбылысы жиі байқалады. Топырақтарда катиондардың едәуір шамада тасымалдану олардың ауыспалы сыйымдылығымен анықталады. Топыраққа келетін катиондар ауыспалы жиынтыққа орналасқан катиондармен үздіксіз ауысып отырады.



Тұз алмасу. Топырақтардағы тұз алмасу құбылысы әр түрлі болуы мүмкін – бұл кристалдық күйдегі қиын және орташа еритін тұздардың еріуі мен бөлінуі, сіңіруі кеуекті ерітіндімен ауыспалы жиынтық арасындағы иондық алмасу сонымен қатар кеуекті ерітіндінің қозғалатын және нашар жылжитын немесе жылжымайтын бөліктерінің арасындағы әрекеттестік (физикалық және химиялық).

Тұз алмасудың барлық көрсетілген механизмдері, жоғарыда аталған жағдайлардан басқа (топырақтардың қасиеттері – кеуектілік құрылымы, олардың ылғалдықтары, темперетурасы иондардың консентрациясы), реакция аймағына еріткіштің тасымалдану қарқымдылығын анықтайтын ылғал тасымалының жылдамдығына тәуелді болады.

Тұз алмасудың барлық аталған құбылыстардың физикалық мағынасы мен кинетикасы әр түрлі.

Топырақтағы заттарды бөліп алу құбылысы еру құбылысына қарағанда анағұрлым баяу өтеді. Бұл мынаған байланысты, яғни бөліп алу кезінде топырақтың қуыстарындағы (топырақ бөлшктерінің айналасында) кеуекті ерітінді көп қозғалды. Оның құрамындағы ерітілетін зат уақыт өткен сайын біртіндеп өсіп отырады, соның салдарынан бөліп алу кезінде шекаралық қабаттың қосымша кедергісі туады.

Оңай еритін тұздардың бөлінуі мен еруі мына тәуелділікпен сипатталуы мүмкін

мұндағы – топырақтың физика –механикалық қасиеттері мен ылғал тасымалының жылдамдығыmimmmна тәуелді еру жылдамдығының коэффициенті; - тұздану коэффициенті; беттік тұздану кезінде - диспресті тұзданған кезде - кеуекті ерітіндінің і- ші ионмен шекті қанығу коэффициенті; - қарастырылатын период; - топырақтың физика – механикалық қасиеттеріне тәуелді коэффициент.

Көптеген зерттеушілердің тәжірибелік берілгендері кейбір жағдайларда ерітіндіден адсорбциялану Ленгмюрдің сызықсыз изотермасына


немесе Генридің сызықты изотермасына бағынатынын көрсетеді.

Ауаландыру аймағында масса алмасу тепе – теңдік күйде немесе айнымалы күйде болу мүмкін және оған топырақтан тұздардың жылжуының әртүрлі шығыс қисықтар тән. Масса алмасулардың тепе-теңдік күйі топырақтың иондарымен қозғалатын кеуекті ерітіндінің арасындағы тепе – теңдіктің бірден орнатылуымен сипатталады. Айнымалы масса алмасу қайтымды және қайтымсыз болады; қайтымсыз кезде зат не бөлінеді, не топырақпен жұтылады, ал қайтымсыз кезде жұтылуы да бөлінуі де мүмкін емес.

Ауаландыру аймағында қанықпаған топырақтағы тұз алмасу кинетикасы қаныққа топырақтармен салыстырған күрделі. Оның үстіне, тұз алмасудың осы немесе басқа механизмдерінің әсерлері бөліп көрсетуге болатын критерилері де жоқ. Сондықтан кейбір жағдайларда тұз алмасудың барлық құбылыстар эксперименталды жолмен анықталатын.


функциясы түрінде қарастыру орынды.
Топырақтың ауысатын иондары – бұл оның қатты фазасымен байланысты иондардың бөлігі. Олар ыдырамай немесе қатты фазаның қалған бөлігінің шамалы ыдырауы кезінде кеуекті ерітіндінің иондарымен ауысуға қабілетті. Ерітіндінің иондарының ауыспалы формадағы иондарымен өзара алмасуының физика – химиялық құбылысын иондық алмасудеп атаймыз. Коллоидтардың зарядтарына байланысты алмасулар катионды (егер топырақта кері коллиодтар катиондары сіңірсе) және анионды (егер топырақта оң коллиодтар аниондары сіңірсе) болып бөлінеді. Топырақтарда қатты және сұйық фазалар өзара әрекеттескен кезде катионды алмасулар маңызды орын атқарады. Сондықтан онымен тереңірек танысу керек.

Ауыспалы катиондар термині мынаны тұспалдайды, яғни катиондардың бір бөлігі топырақтарда ауыспайтын күйде болады және кеуекті ерітіндінің катиондарымен алмаспайды. Ауыспайтын катиондар топырақтарда ауыспалы катиондармен еритін тұздардың қосымша көзін құрайды. Оған қоса, аналық интенсивтілігі өскен сайын артады. Үгілу ұзақтығы ауыспайтын катиондардың қорын тауысады, соның салдарынан олардың босату жылдамдығы төмендейді. Бұған, сондай – ақ топырақтың қышқыл реакциясы да жағдай жасайды.

Қалыпты жағдайларда топырақта катиондары ауыспалы күйде орналасады. Олардың физика – химиялық параметрлері, адсорбенттер мен ерітінділердің қасиеттері, сонымен қатар ішкі шарттар (мысалы, гидрометеорологиялық жағдайлар) ауыспалы құбылыстың сипатын анықтайды.

Тұзданған топырақтың кейбір түрлерінің механикалық құрамы химиялық және минералдық құрамының ерекшеліктерімен бірге олардың су өткізгіштігінің өте кіші екенін ескертеді. Бұл геоэкожүйелерді жақсартуды жүргізуді, сонымен қатар топырақтан артық тұздарды жоюды және ауыспалы жиынтықтың құрамын өзгертуді қиындатады.

Топырақтың осы жағымсыз қасиетін жоюдың негізгі тәсілі – оның құрылымдануы және топырақтың ылғалына күштік әсерлері. Топырақтың құрылымының жақсаруы химиялық және физика- химиялық құралдар арқылы (ғаныштау, карбонаттарды енгізу, құмдау, темірді қышқыл мен тұзбен өңдеу), сонымен қатар агробиологиялық тәсілдер көмегімен және механикалық өңдеу жолымен жүргізілуі мүмкін. Топырақта ылғалға күштік әсердің күшеюі кәріздің параметрлерінің өзгеруімен, кәріздерге су арынының көбеюімен, электрлік өрісті қондырумен және капиллярлы күштерді қолданумен қамтамасыз етіледі. Тұзсыздандыру құбылысын қарқындату үшін суды магнитті өңдеу де қолданылады. Топырақтың және олардың экологиялық жақсарту тәсілдерінің көптігі нақты егістік тәжірибелердің шектелген мәліметтеріне негізделген дербес шешімдерден сипаты, масштабы және жақсарту шараларын өткізу мерзімдері туралы қолайлы шешім қабылдайтын жалпы әдістемеге ауысу мүмкіншілігіне себепші болады. Бұл әдістеме лабораториялық және егістік зерттеулердің нәтижелерін жалпылау, осы базада сулы – тұзды ауысу құбылысының теориясын қалыптастыру және ЭЕМ-де жүзеге асырылған математикалық моделді құру жолдарымен жасалуы мүмкін.

Топырақта масса тасымалдау құбылысын, әсіресе ауыр, теориялық тұрғыдан сипаттау өте қиын болып табылады. Бұл олардың химиялық және фазалық құрамының қиындығымен, олардың бытыаңқылығымен және біртекті еместігімен, сондай-ақ кеуекті кеңістіктің біртекті еместігімен түсіндіріледі. Топырақты тізбекті құрылымдар мен айқын бағынышты деңгейлер жүйесі ретінде қарастыру орынды. Осындай деңгейлердің бірнешеуін бөліп көрсетейік: макродеңгей ол су өткізбейтін қабаттың орналасу тереңдігін анықтайды; шығырлар мен кесектер деңгейі; агрегатарлық деңгей, яғни жіңішке агрегатішілік кеуектердің деңгейі және қарапайым кинетикалық молекулярлы құбылыстар өтетін молекулярлық деңгей. Осы деңгейлердің әрқайсысына құбылыстың аяқталу уақыты оны тепе – тең және стационарлы күйге келтіретін релаксация уақыты тән. Тұзданған топырақта өтетін сулы – тұзды алмасудың негізгі құбылыстарын тереңірек қарастырайық.

Жер асты сулары жақын орналасқандағы гидрохимиялық алмасуларды реттеуде: су – тұз теңгермесі бойынша оларды тиімді мелиоративтік жолмен таңдау арқылы жер асты суларының деңгейін ескеріп, ондағы топырақтың ылғалдылығын анықтайды, сонымен қатар ыза суы деңгейінің көтерілуі мен олардағы булану процестерін есептейді.

Гидроморфты топырақта жер асты сулары шамамен 1,5 м тереңдікте жатқан кезде уақытша кәріздер осы жердегі маусымдық жинақталған тұзды тұрақты төмендетуді қамтамасыз етеді. Суғару суының шығыны гектарына 8 мың м3 – тен 10 мың м3 дейін өзгереді. Осы жерде тәжірибе танабында жер асты суы деңгейі 2,2-2,5 м. Ал, кәріздің тереңдетілуі 2,8 метр және кәріздердің арақашықтығы 150-200 м болған кезде су пайдаланудың жиынтығы гектарына 5-6 мың м3 дейін төмендейді.

Мысалы, С.Ф.Аверьянов топырақ кеуектерінде қысылған ауаның сүзіліп өту коэффициентіне әсері жөніндегі көрсеткіштерді зерттеп мынандай теңдеуді шешеміз. (1 – кестеде келтірілген):

мұндағы: - Ньютондық сұйық үшін толық қанығу кезіндегі сүзіліп өту коэффициенті; - байланыстағы ылғал; - кеуектілігі.




Сүзілу коэффициенті

Кс, м/тәу



Тығыздығы, γ , т/м2

Қатты фазасының тығыздығы, d

Кеуектілігі ,

% П


Өтімді кеуектілік,

% По


Толық ылғал сыйымдылығы %

Ең төменгі ылғал сыйымдылығы, % WЕТЫС

Гигроскопиялық ылғал, % W2

Қысылған ауа, % Wқ.а.

Капиллярлық ылғал өткізгіштігі, Wқ.ы, м/тәу

I

1,8-2,0

1,45

2,66

45

39,7

31,0

24

2,5

2,8

1,15

II

1,3-1,8

1,43

2,68

47

41,1

32,86

25

3,0

2,9

0,945

III

0,8-1,3

1,141

2,70

48

41,9

34,0

27

3,5

2,6

0,66

IV

0,4-0,8

1,42

2,71

47,6

42,2

33,5

27

3,6

1,8

0,44

V

0,1-0,4

1,44

2,72

47

41,4

32,6

26,7

4,0

1,6

0,188

Топырақтың сулы физикалық қасиеттеріне байланысты, әсіресе, жер асты сулары жақын орналасқан жағдайда гидроморфты топырақтардың гидрохимиялық алмасуын зерттеу ең негізгі мәселелердің бірі. Топырақтың су өткізгіштік қабілеттілігін көрсететін мәліметтер 1 – суретте келітірілген.




Сурет 1 – Топырақтың су өткізгіштік қабілеттілігін анықтау.

Топырақтың ылғалдануыныңы потенциалына тәуелді болып, 3 ретті шектік шарты ағынды білдіреді. Мысалы, аралық суғару мерзімінде кеңістіктен булану мына А.И.Будаговский формуласымен беріледі:



мұндағы булану Н.Н.Иванов формуласымен есептеледі.

мұндағы - булану, м;



- тамырлы қабаттағы орташа ылғалдылық, %;

- капилляр айырымының ылғалдылығы, %;

- солу ылғалдылығы, %;

Т – температура, град, С 0;

А – ауаның салыстырмалы ылғалдылығы;
Булану биоклиматтық әдіспен есептеледі:

мұндағы биоклиматтық коэффициент;



- ауаның ылғалының жетіспеушілігі, мб.
Ылғал тасымалдануының болжамының берілген мәліметтері. Келтірілген математикалық моделдің теңдеулер жүйесі минимальді ақпаратты және келесі берілген ақпараттың тапсырмаларын талап етеді.

Агрометрологиялық: температура, ылғал, салыстырмалы ылғалдық, олар метеостанцияның бөлігіндегі жақын модельдер арқылы алынады.

Гидрогеологиялық: қуат және қабаттың шөгінді қабат жамылығысындағы фильтрация коэффициенті.

Топырақты: тығыздық, көлемді ылғал, толық ылғалдық сыйымдылығы, капилляр көтерудің максимальді биіктігі.

Мелиоративті: себу айналымның құрамына енетін себудің барлық түрлері үшін суландыру режимі, яғни суару мөлшері және суару мерзімі.

Қанықпаған аймақтағы ылғал тасымалдау заңының негізіне мына болжам дұрыс болады. Оның мәні мынада: ылғалдың көлемдік бірлік шығыны қысымның градиетіне пропорционал болады:


мұндағы К – қаныққан зонадағы фильтрация коэффициентіне сәйкес болатын ылғал өткізгіштік коэффициенті.



Н – салыстыру жазықтығындағы нүктенің биіктігімен және сорылатын

қысымның шамасымен анықталатын қысым




ескере отырып, фильтрация жылдамдығының жалпы түрі мынандай болады:


Ауаландыру аймағындағы топырақтың ылғал тасымалдау процестері Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Абай және Дихан ауылдарының тәжірибе танаптарында (2005-2009 ж.ж.) зерттелді. Осыдан, топырақтың сулы – физикалық қасиеттері мен ылғал потенциалдары ауаландыру танабының барлық тереңдіктері бойынша оқылып зерттелді.

Топырақтың литологиялық айырымдары сипаттамасымен анықталған ылғалдың потенциалдар режимі тензометрмен өлшенді. Ол сулық – физикалық қасиеттермен ерекшеленген. Олар: топырақ құрамы, кеуектілігі, топырақтың беттің үлесі және көлемдік салмағы.

Тензорметрдің көрсеткіші мына тереңдіктерде құрылды: 0,4 м; 0,65 м; 1,1 м; 1,95 м; 2,35 м; 2,7 м; 2,8 м және 2,9 м. Осы тереңдіктерде күнделікті сорылған қысымдар өлшеулері жүргізілді және топырақтың ылғалдылығы термостаттық – салмақтық түрінде өлшенді. Топырақты судың динамикасын бақылау бұрғылаудың екі бұрғысы бойынша жүргізілді. Олар бір – біріне перпендикуляр орналасқан.

Суғарудан кейін сорылатыны қысымның оң мәндері ЫСД жылжуымен ескерілді, осыдан тензометр көрсеткіштері қаныққан аймаққа келіп түседі. Жоғарыда келтірілгендерден байқағандай 0,65-1,1 м тереңдікке дейінгі ауаландыру аймағындағы тірліктің жоғары бөлігі едәуір динамикалық танап болып табылады және осы жағдайда ылғалдың потенциалдарының тиімді өзгерулері болады. Осыған байланысты тереңдік ұлғайған сайын, ол уақыт өтуімен, кешігу жағына қарай ығысады.

Әр қабаттағы жұмсалған ылғалдың мөлшерін, жер асты суларының мөлшерінің көрсеткішін, әрбір уақыт мезетіндегі жер асты суларының сіңіріліп қоректенуінің сандық түрде сипатталуы үшін, параметрдің жағдайларын және топырақтағы ылғал тасымалдануын анықтау қажет.

Ылғал тасымалданудың параметрлері тәжірибе танабындағы бақылаулар бойынша анықталады.

Ылғалға байланысты (θ) сорылатын қысымның тәуелділігі ауаландырудың барлық қалыңдығындағы әр литологиялық айырымы үшін анықталды.


Әдебиет


  1. Сейітқазиев Ә.С., Бәкірбаев Б., Салыбаев С.Ж., Топырақ қабатындағы жылу мен ылғал тасымалының шамасын анықтау әдістері // «Білім беру саласындағы және жаратылыстану – техникалық ғылымдары бойынша мамандар дайындаудағы инновациялық технологиялар» Халықаралық ғылыми – практ.конф.материал, 30 – 31 наурыз, 2007 жыл, ІІ том. М.Х.Дулати атындағы ТарМУ, Тараз, 2007, Б. 131-134

  2. Сейітқазиев Ә.С., Салыбаев С.Ж., Өмірзақова Қ.А., Геоэкожүйелердегі ыза суының булануының жылу мен ылғал тасымалдауға байланыстылығы // «Білім беру саласындағы және жаратылыстану – техникалық ғылымдары бойынша мамандар дайындаудағы инновациялық технологиялар» Халықаралық ғылыми – практ.конф.материал. 30-31 наурыз, 2007, Б. 134-136.

  3. Сейітқазиев Ә.С., Салыбаев С.Ж., Жігітова С.З., Топырақтағы ауа, ылғал мен қорек аралық алмасулардың экологиялық өзара байланысы // «Ұлттық ғылыми білім потенциалы және еліміздің бәсекеге қабілеттілігі» Халықаралық ғылыми – практ. конф. материал. Тараз, 31 қазан – 1 қараша 2008, Б. 545-547.

  4. Салыбаев С.Ж. Воостановление параметров уравнения гидрофизики из решения обратной задачи // Вестник ТарГУ, «Природопользование и прорблемы антрофосферы» №3, Тараз, 2009. С. 95 -103.

  5. Сейтказиев А.С., Салыбае С.Ж., Обоснование физическое моделирования влаги и переноса солей в расчетном слое почвогрунта // Вестник ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, №4 (71), Астана, 2009, С. 170-174.

  6. Сейітқазиев Ә.С., Салыбаев С.Ж. Ауаландыру аймағындағы кеуектілік ерітіндісінің болжамды минералдылығын анықтау // М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті хабаршысы, №3, 2008, Б.26-33.

  7. Сейітқазиев Ә.С., Салыбаев С.Ж., т.б. Геоэкожүйедегі ландшафтың ластануын бағалау; Аналитикалық шолу, Тараз, 2009 , 32 б.

  8. Салыбаев С.Ж. Ауаландыру аймағындағы қанықпаған – қаныққан ылғал тасымалдау құбылысын анықтау тәсілдері // ТарМУ хабаршысы, 2009 №4, Б.57-62.

  9. Сейітқазиев Ә.С., Салыбае С.Ж. Геоэкожүйедегі ылғал мен жылу тасымалдауды анықтаудың математикалық модельдерін негіздеу // ТарМУ хабаршысы, 2009, №4, Б. 63-68

  10. Сейітқазиев Ә.С., Салыбаев С.Ж. // Ландшафтағы тұзданған жерлерді жақсартудағы экологиялық тұрғыда негіздеу // Оңтүстік Қазақстан ғылымы және білімі, Серия – Экология 2009, №3, Б 105-109

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті



Обоснование построения математической – модели солено – влагопереносной земли в геоэкосистеме
С.Ж.Салыбаев

Ж.А.Кеулимжаева


В данной статье «Обоснование построения математической – модели солено – влагопереносной земли в геоэкосистеме» обосновывается актуальность данной темы, его цель, практическое прилагается. В соответствии с влагоемкостью засоленной почвы насыщенном и не насыщенном состоянии в геоэкосистеме была разработана технологическая методика с использованием эколого-математических, физических моделей влаго и тепло проводимости, а также определена обратная методика решения задач при разработке гидрофизических показателей уравнения. Определены гидротермические коэффициенты с учетом изменением местного климата.

The description of mathematic models of forming of watter - salty land in geo-ecosystem
S.Zh. Salibayev

Zh.A. Keulimzhayeva


According to moisture capacity of salty ground the sated and not sated condition in geoecosistem the technological technique with use of ecology-mathematical, physical models moisture and warmly of conductivity was developed, and also the return technique of the decision of tasks is determined by development of hydrophysical.

Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет