Глоссарий абстракция



жүктеу 176.54 Kb.
Дата23.04.2019
өлшемі176.54 Kb.

ГЛОССАРИЙ


Абстракция – талдаудан кездейсоқ екіншілік құбылыстарды алып тастап, зерттелетін объектен мәнді тұрақты құбылыстарды іздеп табуды көздейтін ғылыми зертеудің әдісі.

Автаркия – ұлттың өзін-өзі экономикалық жағынан қамтамасыз етуіне және елдің экономикасы басқа елдердің экономикасынан дербес болуға бағытталған саясат.

Авторлық құқық - әдеби, ғылыми, және көркем туынды авторларын заңмен қорғайтын құқықтар жиынтығы.

Аграрлық өнеркәсіптік кешен (АӨК) – ауыл шаруашылық шикізаттарынан азық-түлік және тауарлар өндіретін сала, АӨК үшін еңбек құралдарын өндіретін және оның инфрақұрылымдық салаларының жиынтығын құрайтын экономиканың ерекше сферасы.

Айқын (бухгалтерлік) шығындар – кәсіпорынның қолданылатын ресурстарға төлемі (шикізат, материал, отын, энергия алуға, еңбекақы төлеуге, өтелімге жұмсалатын шығын, көлік, сақтандыру және басқа да кәсіпорын ақшалай формада төлейтін шығыстары); нарық бағасымен алынған өндіріс факторларының нақты шығындары.

Айқын емес шығындар - өндірісте кәсіпорын иесіне тиесілі (жер, орын, жеке еңбегі және т.б.) ресурсатарды пайдаланудағы көрсетілген шығындар, кәсіпорын бұл шығындарды төлеу міндетін алады, бірақ анық ақшалай формада емес.

Айналым капиталы (айналым қаражаты) – кәсіпорынның қосымша қор құру үшін және бір жыл ішінде немесе бір өендірістік кезеңде айналым жасайтын өндіріс процесінің және өнім өткізу шығындарын авансылау үшін қолданылатын ресурстары.

Актив - фирманың ақшаға шағып есептелген меншігі.

Акциз – тауардың бағасына жатқызылатын тұтыну заттары мен қызметтерге салынатын жанама салықтың формасы.

Акционерлік қоғам (АҚ)- акциялар шығарып орналастыру негізінде келетін акционерлік капитал арқылы құрылатын, корпоративтік бірлестіктің формасы.

Акция – иесіне дивиденд алуға және оған компанияны басқаруға құқық беретін, мерзімсіз бағалы қағаз. Акциялар атаулы, ұсынушыға, қарапайым, артықшылықты болып бөлінеді.

Ақша – тауарлар мен қызметтер үшін төлем ретінде алынатындардың барлығы.

Ақша массасы – елде айналыста жүрген ақшаның көлемі.

Алдын-ала таңдау тауарлары – тұтынушы таңдар немесе сатып алар кезде, әрине, олардың жарамдылығын, сапасын, бағасы мен сыртқы безендіру көрсеткіштерін өзара салыстырады. Мысалы; жиһаз, киім, көлік т.б.

Алтын стандарты - әр ел өзінің валютасының құнын алтынның белгілі шамасымен көрсететін, валюта қатынастарының жүйесі. Бұл өзінің алтын қоры мен айналыстағы ақша массасының арасындағы қатынастардың тұрақтылығын қолдайды.

Амортизация – капиталдың тозу көлемін бағалау, негізгі капиталдың ауысқан құны, шығарылатын өнімге негізгі өндірістік қор құнының бірте-бірте ауысуы.

Ассортимент – (фр. asssortiement) – саудада тұрған немесе өндірісте дайындалған, қызмет, тауар, өнімнің көп түрі, әртүрлі құрамы.

Ассоциациялар – шаруашылық есеп, өзін-өзі қаржыландыру және өзін-өзі басқару негізінде жұмыс істейтін кәсіпорындардың, мекемелердің бірыңғай экономикалық, әлеуметтік, мәдени мүдделер негізінде ерікті түрде заңды ұйым ретінде бірігуі.

Ассоциацияның негізгі түрлері: концерн, консорциум, мемлекеттік бірлестік



Аудит – кәсіпорындардың, фирмалардың, ұйымдардың қызметіне клиенттің тілегі бойынша жүргізілетін бухгалтерлік есепке тәуелсіз тексеру түріндегі қаржы бақылауының ерекше түрі. Сонымен бірге аудиторлар менеджмент пен салық салу мәселелері бойынша клиенттерге ақыл кеңес береді. Қызметтер коммерциялық негізде жүргізіледі.

Аукцион – бір тауардың сатып алушылар арасындағы бәсеке негізінде сатылуы. Аукциондар тұрақты немесе алдын-ала келісілген орындарда, белгіленген немесе алдын ала келісілген уақыттарда өткізіледі.

Аукцион – сатылатын мүлікке саудаласу барысында ең жоғарғы баға ұсынған сатып алушыға меншік құқы берілетін, ашық сауда-саттық.

Әлемдік даму банкі – 1945 жылы құрылыған халықаралық мекеме, дамып келе жатқан елдердің экономикалық дамуын қаржыландырады, үлгілеріне экспертиза жүргізеді, ал экономикалық мәселелері бойынша консультация береді.

Әлеуметтік реттеу – қоғамның дамуына, экологияға, еңбек пен өмір қауіпсіздігіне және т.б. тауар мен қызметтер өндірісінің әсер етуінің талдауына негізделген мемлекеттік реттеудің түрі.

Баға – ақшаға шағылған тауардың құны.

Баға индексі – нарықтық қоржынның бағасының өзгерістерінің динамикасын көрсететін индекс.

Бағалы қағаз – белгіленген тәртіп бойынша мүліктік құқықты куәландыратын құжат, оны орындау немесе тапсыру, соны ұсынғанда мүмкін болады.

Бағасыз бәсеке – сұранысқа қарай әр түрлі нысандарындағы ықпалдар: өнім сапасын жақсарту, ішкі безендірулер, жарнама т.б.

Баланс – иелену құралдары (активтер), міндеттемелер (пассивтер) және меншікті капитал көрсетлетін, есеп беру формасы.

Банк – ақша ресурстарын тартумен және оларды орналастырумен айналысатын экономикалық институт.

Банк операциясы – банкке рұқсат етілген жұмыс түрлері: 1) ақшаны салу және оны орналастыру; 2) несие алуға және беруге; 3) вексель есебі, чек және басқа ақша міндеттемелері; 4) бағалы қағаздар сату және сатып беру; 5) кепілдеме беру және кепілдік жасау т.б.

Банкроттық – борышқордың сот таныған төлем қабілетсіздігі.

Бартер – ақшаның көмегінсіз тауардың бір-біріне айырбасталуы.

Басқару процесі - өндіріс барысында пайда болған үйлесімділік бағыттарды реттеу.

Бәсеке - өнім өндіру мен оны сатудың ең қолайлы, экономикалық жағынан неғұрлым тиімді жағдайлары үшін тауар өндірушілер арасындағы бәсекелестік.

Бизнес-жоспар - нарықтық экономика жағдайында субъектілердің пайда табуға бағытталған экономикалық қызметін бизнес дейтін болсақ, субъектілердің (кәсіпорындардың) өндіріс немесе қызмет көрсетулер бойынша мақсаттары мен табысқа жету жолдарын айқындау.

Биржа – көтерме сауда нарығының тұрақты қызмет ету формасы. Тауар, қор, еңбек т.б. биржасы болып бөлінеді.

Бюджеттік артықшылық – бюджеттің кірістерінің оның шығыстарынан артық болуы.

Бюджеттік тапшылық – бюджет шығыстарының оның кірістерінен артып кетуі.

Валюта - 1) елдің ақша бірлігі - оның ақша жүйсенің элементтерінің біреуі; 2) шетел мемлекеттерінің ақша белгісі және олардың несиелік пен төлемдік құралдары; 3) халықаралық төлем – есеп айырысу айналасындағы ұлттық ақшаларды пайдаланудың ерекше әдісі.

Валюталық бағам – басқа валютаның ақша бірліктерінің бағасымен есептелген бір валютаның ақша бірлігінің бағасы.

Вексель – жазбаша борышқорлық міндеттемесінің ерекше түрі, ол оның иесіне белгілі уақыт мерзімі өткеннен соң, осында көрсетілген соманың төленуін талап етуге құқық береді.

Девиденд – (латынша бөлуге жататын) мүлік иесінің алатын таза кірісі.

Деноминация – (латынша қайта ат қою) – тауарлар мен көрсетілетін қызметтер бағасы, тарифтер, жалақы, зейнетақы, банк есепшоттарындағы қаражат қалдықтары, кәсіпорындар мен мекемелердің баланстары нақ сондай арақатынаста қайта есептеледі.

Дисконттау коэффициенті – инвестордың инвестиция жасамай-ақ жетуі мүмкін деп есептейтін табыстылық деңгейі.

Дотация – (латынша тарту) ұйымдарға, кәсіпорындарға шығындарды жабу үшін немесе басқа мақсаттарға беретін жәрдем, үстеме төлеу, материалдық көмек.

Еңбекақы – еңбектің көлеміне, сапасына және күрделілігіне сәйкес төленетін сыйақы (кіріс), жұмыс күшінің бағасы.

Еңбекті мөлшерлеу – дұрыс негізделген еңбек шығыны мен оның нәтижелерін (қызметкерлердің жалпы нәтижеге қосқан жеке үлесін есептеуге болмайтын уақыт, сан, қызмет көрсету, өндірім, мөлшерленген тапсырма нормалары) белгілеу.

Ерекше сұраным тауарлары – жеке маркалы тауарлар немесе айрықша сипатты, тұтынушылар аса қызыға қоймайтын тауарлар. Мысалы, үлгілі автокөліктер, музыкалық орталықтар, фотожабдықтар т.б.

Еркін бәсеке – нарықта көптеген белгілі бір тауарларды тұтынушылар мен өндірушілер әрекет еткенде ғана орын алады. Бәсекелестердің біреуі нарықта жүзеге асатын қызмет көрсетулерге әсер ете алмайды, сондықтан тұтынушылар арасында сатушыларды таңдау кеңінен жүреді.

Жалпы өнім – белгілі бір мерзім ішінде өндірілген өнімнің ақшалай құнымен есептелетін жалпы көлем.

Жалпы шығын - өндірістің әрбір нақты деңгейіндегі тұрақты және өзгермелі шығындар жиынтық суммасын айтады.

Жанама шығындар - өнімнің бірнеше түрін дайындаумен немесе оны өңдеудің түрлі кезеңдерімен байланысты болғандықтан жекелеген бұйымдарды тікелей тиісті белгісіне қарай есептеуге болмайтын шығындар.

Жаппай өндіріс түрі – ірі көлемде шектелген номенклатура бойынша көп мөлшерде шығарылатын өнімді сипаттайды. Жаппай өндірістегі кәсіпорынды басқа түрлерімен салыстырғанда онда еңбек өнімділігінің жоғары деңгейі, ең төменгі өзіндік құн және өндіріс циклының қысқа мерзімі, өндіріс жетістігі сияқты тиімді көрсеткіштерге қол жетеді.

Жарғылық капитал – құрылтайшылар үлесінің негізінде құрылған кәсіпорынның мүлкі.

Жергілікті қаржылар – жергілікті бюджетке түсетін қаржылар

Жұмыс күшінің бағасы – сұраныс пен ұсыныс ара қатынасының еңбек нарығында қалыптасқа есебімен жұмыс күшіне өндірісіне жұмсалатын қажетті шығынның сараланған деңгейін көрсететін оның құнының ақшалай көрінісі.

Жұмыс уақыты – еңбек заттарына тікелей әсер ететін, сонымен қатар жұмысшылардың аппараттық және автоматты тетіктердің жұмысын бақылауға жұмсайтын уақыты.

Инвентарь – шаруашылық тұрмыста қолданылатын және өндіріске арналған бұйымдар жиынтығы. Кәсіпорындарда осындай бұйымдарды қаттауда аталуымен шаруашылық қаттауды жасайды. Шаруашылық бұйымдар реті бойынша белгіленіп, әрбір осындай бұйымдарға карточка толтырылады.

Инвестиция – лизинг келісімшарты жасалған сәттен бастап лизинг затын қосқанда мүліктің барлық түрі, сондай-ақ заңды тұлғаның жарғылық капиталына инвестор салған сол тауарлар құқығы немесе кәсіпкерлік қызметке пайдаланылатын тіркелген активтерді арттыру.

Инвестициялық саясат – халық шаруашылығын дамыту мақсатында қабылданған бағдарламалардың орындалуын қамтамасыз ететін экономика өрістерінде капитал салымдарын пайдаланудың негізгі бағыттарын сипаттайтын ұстаным.

Инвестициялық шығынның өтелуі – бұл салынған қаржыны қайтару мерзімі

Инфляция- ақшалай тауарға қатысы бойыншақұны жоғалған, соның салдарынан тауар құнының артуы, елдегі қағаз ақша көлемінің шамадан тыс көбейіп кетуі.

Калькуляциялау – шығын түрлерін тікелей сол шығын жеткізушілеріне жатқызу процесі; ал калькуляция – нақты бір өнім түрін өндіруге және өткізуге жұмсалатын шығындарды есептеу.

Картель – біртектес өнім өндіретін тәуелсіз өнеркәсіп орындарын белгілі бір нарыққа үстемдік орнату мақсатында ұйымдастырылған бірлестік, ассоциация.

Кәсіпкерлік – меншікке негізделген, несиеге алынған және басқа да мүліктерді пайдалану арқылы қолданылып жүрген заңдарға сәйкес жүзеге асырылатын бастамалық, шаруашылықтық және басқа да қызмет.

Кәсіпорын – белгілі бір өнім өндіретін немесе халыққа қызмет көрсететін заңды тұлға.

Кәсіпорын құрылымы- кәсіпорынның құрамын бөлу өнімдерді дайындау процесінде және жұмысшылардың қызмет етуін ұйымдастырудағы өзара байланыстар жұмысшыларды еңбекпен қамту саны, өндірістік алаң мен құрал жабдықтар және оларды аумақтар бойынша орналастыру.

Кәсіпорын мүлкі – материалдық қаражаттың және затсыз активтер жиынтығы.

Кәсіпорын экономикасы - өндірістік және өндірістен тыс қатынастардың жиынтығы: айналым қоры, дайын өнім, кәсіпорынның банктегі есеп шоттары, ақша қаражаты, бағалы қағаздары, меншіктің материалдық емес қорлары (патенттер, лицензиялар), өнімді өткізуден түскен түсім, қызмет көрсетулерден түскен түсім.

Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігі – дегеніміз кәсіпорынның экономикалық, техникалық, ұйымдастыру мүмкіндіктері және оның өз бәсекелестері алдындағы артықшылықтары.

Кәсіпорынның коммерциялық құпиясы – мемлекет құпиясынан басқа, кәсіпорындардың өндіріспен байланысты, технологиялық бағдарлама, басқару, қаражат және басқадай ішкі кәсіпорындардың істерін хабарлау, айтудан кәсіпорын көптеген зиян шегуі мүмкін. Коммерциялық құпияның құрамы мен көлемін, оның соншалықты құпиялылығын үкімет анықтайды. Құпияның сыртқа шығып кетуіне, коммерциялық құпияның кәсіпорынға келтірген зиянын, құпияны таратқаны жөнінде жауапты адамнан талап ететін жүйе республика заңына сәйкес белгіленеді.

Кәсіпорынның маркетингтік ортасы – маркетинг қызметінің басшыларына өз клиенттерімен сәтті байланыс жасауларына тиімді ықпал ететін және кәсіпорыннан тыс іс атқаратын субъектілер жиынтығы.

Кеңес беру кәсіпкерлігі – жалпы басқару, әкімшілік басқару, қаржылық қолдау, маркетинг, ақпаратты технология, арнайы қызметтер, яғни халыққа ақылы немесе ақысыз түрде кеңестер беріліп, қызметтер көрсетіледі.

Кесімді еңбекақы – еңбек өлшемі шығарылған өнім (орындалған жұмыс көлемі) және еңбекақы кесімді баға қоюдан шығарылатын өнімнің саны мен сапасына байланысты болады.

Клиент – үнемі келуші адам, тапсырыс берушы, сатып алушы; өнеркәсіп мекемесі немесе несие сауда жөнінде іс жұмысын жүргізетін адам; бір іс жүргізуде тапсырмаларды орындайтын адам.

Коммерциялық кәсіпкерлік – тауар ақша қатынастары мен сауда-айырбас операцияларынан тұрады.Шын мәнінде, тауар мен қызмет көрсетуді қайта сататын орын. Оның өндірістік кәсіпкерліктен айырмашылығы – мұнда өнім өндіруді өндірістік қорлармен қамтамасыз ету қажет болмайды.

Консорциум – капиталистік монополиялар нысанының бірі, қарыздарды бірлестіре орналастыру, үлкен көлемде қаржы немесе күрделі коммерциялық операциялар жүргізу, іріленген өнеркәсіп құрылысын жүзеге асыру, белгілі өнім түрін өндіруді мейлінше ұлғайту мақсатында бірнеше банк немесе өнрекәсіп субъектілері арасында жасалып, қабылданатын уақытша келісім.

Концерн – қатысу жүйесі, мүдде ортақтығы туралы шарттар, қатысу үлесі, патенттік-лицензиялық келісімдер, қаржыландыруға, өндірістік ынтымақтастық негізінде өзара тығыз байланысқан дербес кәсіпорындар бірлестігі.

Конъюктура – белгілі бір мезгілдегі экономикалық жағдайды сипаттайтын жиынтық белгі: бағаның қозғалуы, пайыз, құнды қағаз құны, еңбек ақы, дивидендтер, өнімнің көлемі т.б.

Кооператив – бұл пайда табу мақсатында емес, мүшелеріне көмек көрсету, қызметкерлеріне тиісті ықпал жасау үшін құрылатын қауымдастық. Алайда, біздегі кооперативтер ең алдымен өндірістік қызмет көрсету және сауда-делдалдық салада дамып отыр.

Көмекші процесс – кәсіпорынның ішкі жүйесінде пайдаланылатын өнімді дайындау мен қызметтер көрсету процесі (аспаптарды дайындау, қосалқы бөлшектер, бумен жабдықтау, сығылған ауа, электр энергиясы, құрал-жабдықтард ретке келтіружіне оны жөндеу т.б.).

Көрсеткіш – белгілі бір міндеттердің орындалу деңгейін, қызметтер мен құбылыстардың сандық және сапалық жағын сипаттайды.

Күнделікті сұраным тауарлары – тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеу мақсатында күнделікті ойланбастан жиі сатып алатын тауарлары. Мысалы; азық-түлік, газет-журналдар, темекі т.б.

Күрделі қаржы жұмсалымы – негізгі капиталдың ұдайы өндірісіне (қолданыстағы негізгі қорларды қайта құруға, кеңейтуге және техникалық жарақтандыруға, жаңадан құруға) бағытталған инвестиция.

Кіші бизнес – капитал мөлшерімен, жұмыскерлердің санымен, салалық бағыты сияқты айырықша ерекшеліктерімен анықталады. Кіші бизнестің жүзеге асырылуына мемлекеттік демеу жүйесі көмек көрсетіп отырады.

Қамсыздандыру қоры - өндірісті үнемі жабдықтау және тұтыну, қаралған деңгейден төмендемеуін және үнемі жеткізіп тұру жөніндегі қамсыздандыру қорын айтады.

Қаржы – ақша қорларын ауыспалы айналым процесінде қалыптастыру мен оларды пайдалану кезіндегі ақша қатынастарының жиынтығы.

Қаржы механизмі – бұл қаржы ресурстарын ұйымдастыру, жоспарлау және тиімді пайдалануды көздейтін өзара тығыз байланысты мына төмендегі бес элементтің жиынтығы: қаржы әдістері, қаржы тетіктері, құқықтық қамтамасыз ету, ақпараттық қамтамасыз ету.

Қаржы орнықтылығы – кәсіпорын активтерін қаржыландыруға жұмсалатын қарыз және өз қаражаты құрылымдарын қалыптастыру тәсіліне байланысты туындайтын қатер деңгейін анықтау.

Қаржы ресурстары – кәсіпорынның өз қарамағындағы ақша қаражаттары, ағымдағы шығындар мен өндірісті кеңейтуге жұмсалған шығындарды өтеу, қаржыға қатысты міндеттерді және еңбеккерлерді экономикалық жағынан ынталандыру ісін жүзеге асыру мақсатында құрылады.

Қаржы тетігі - қаржы әдістерін кәсіпорынның іс-әрекетінде қолдана білу.

Қаржылық кәсіпкерлік – сату-сатып алудың ерекше тауарлары: ақшаны, валютаны, құнды қағазды (акция, облигация, вексель) яғни ақшаны тікелей және қосымша нысанда сату жатады.Оларға: коммерциялық банктер, қор биржалары, кәсіпкерлер мен жеке тұлғалар.

Құн заңы – тауар өндірушілер арасындағы байланысты реттейтін, мөлшері қоғамдық қажетті еңбек шығынымен өлшейтін, тауарды өндіру мен айырбастау оның құны негізінде сәйкес жүзеге асырылатын тауар өндіру жағдайындағы қоғамдық еңбекті бөлудің және ынталандырудың объективті экономикалық заңы.

Қызмет көрсету – жұмыс нәтижесі ретінде белгілі бір өнім шығармайтын процесс, оған қатысатындар: тасымалдау, қоймалық операциялар, технологиялық бақылау.

Лизинг – техника күштерін ұзақ мерзімге жалға берудің нысаны (3-5 жылға және одан да ұзақ)

ЛИФО әдісі – («соңынан келді – алдымен қызмет көрсетілді») – бұл әдіс бойынша өндіріске қорлардың келіп түсу уақыты бойынша соңғы сатып алғандардың өзіндік құны бойынша бағаланады, ал кезең соңында қордың өзіндік құны ерте сатып алынғандардың өзіндік құнымен анықталады.

Материал сыйымдылығы – материалдық шығындардың құнынынң барлық өнімдер құнына қатынасын айтады.

Материалдық емес активтер – табысқа жету үшін ұзақ мерзімді кезең ішінде (бір жылдан аса) қолданылатын материалдық емес объектілер.

Мемлекеттік қаржылар – республикалық бюджет, халықты әлеуметтік сақтандыру қоры және бюджеттін тыс қорлар: зейнетақы қоры, халықты жұмыспен қамту қоры.

Мерзімдік еңбекақы – еңбек өлшемі жұмыс істеген уақытқа байланысты болғандағы еңбекақы. Ол тарифтік мөлшерлемеге (иеленген разрядына тарифтік байланысты) сәйкес немесе нақты жұмыс істеген уақытына айлықпен есептеледі.

Монополия – жалғыз, бірыңғай: мемлекеттің, ұйымдардың, кәсіпорындардың қызметтерінің кез-келген саласындағы қарсыласына өз бас пайдасы үшін монополист болуға ерекше қарым-қатынас жағдайын тудырудағы жай құқылығы.

Нарық сегменті - өндірістік өнім өткізу саясатының бағдар нұсқасын таңдау мақсатымен нарықтағы мейлінше қолайлы жағдайды анықтау процесі.

Негізгі капитал (негізгі қаражат) - өнім өндәһіруге толығымен және бірнеше рет қатысатын өндірістік капиталдың бір бөлігі, өз құнының материалдық-заттай формасын өзгертпей бірнеше кезең ішінде өнімге ауыстырады.

Негізгі қордың сапалық тозуы – қор түрлерінің конструкциясы, өнімділігі, үнемділігі, сапалы өнімдер шығаруы жағынан жаңа үлгіден кейін қалуы.

Негізгі қордың табиғи тозуы – олардың өндірістік тұтыну барысында және табиғат күшінің әсерінен тұтыну құныны бірте-бірте жоюы. Табиғи тозған негізгі қорларды біртіндеп жөндеу, қайта құру немесе жаңалау жұмыстары арқылы бұрынғы қалпына келтіруге болады.

Негізгі құрал-жабдықтардың ағымдағы құны – негізгі қаражаттың белгіленген күнге қолданыстағы нарық бағасы бойынша құны.

Негізгі құрал-жабдықтардың баланстық құны – бұл жинақталған өтелу сомасын шегергендегі олардың бастапқы немесе ағымдағы құны.

Негізгі құрал-жабдықтардың бастапқы құны – бұл негізгі құрал-жабдықтарды арттыруға немесе алуға жұмсалған нақты шығындар құны.

Негізгі құрал-жабдықтардың өтелуі – олардың тозу құнын пайдалы және қалыпты мерзімінің ішінде өндірілетін өнім құнына біртіндеп ауыстыру жолымен ақша түрінде өтелуі.

Негізгі құрал-жабдықтардың өткізу құны – бұл сатушы мен сатып алушы арасындағы негізгі құрал-жабдықтармен айырбас жасау құны.

Негізгі шығындар - өнімді дайындаудың технологиялық процестерімен тікелей байланысты шығындар.

Олигополиялық бәсеке – нарықтың белгілі бір бөлігінде бақылау жасайтын, бірнеше ірі кәсіпорындар мен бірлестіктердің арасындағы бәсеке.

Өзгермелі шығындар - өнімдерді өндіру процесінде оның көлеміне байланысты өзгеріп отыратын шығындар.

Өзіндік құнды есептеп шығару - өнімдерді өндіруге және өткізуге, сонымен қатар жұмыстар мен қызметтерге жұмсалған шығындардың ақшалай құнын есептеп шығару. Өзіндік құныды есептеп шығару тәртібі халық шаруашылығының салалары бойынша өнімдер мен жұмыс және қызметтерді жоспарлау, есеп жүргізу және өзіндік құнын есептеп шығару негізгі ережелерінде көрсетілген.

Өзіндік құнның калькуляциясы - өнімді өндіру мен оны өткізуге, жұмыс пен қызметке жұмсалған шығынның ақшалай мөлшерін анықтау.

Өндіріс қорлары – айналым қорының белгілі өндіріс шеңберінде болуы. Өндірістің процесіне әлі қатыспаған, еңбек заттарына жататын: шикізат, материалдар, жанар-жағар май, отын, тұқым, жем-шөп, қосалқы бөлшектер.

Өндіріс процесі – шикізатты өңдеп, тұтынуға, дайын өнім өндіруге бағытталған іс-қимылдар.

Өндіріс шығындары - өнім өндіруге жұмсалған жанды және затқа айналған еңбектің жиынтығы. Өндіріс шығындары қоғамның өнімдерін өндіруде, жұмсалатын шығындарды және кәсіпорындардың тауар өндіруге жұмсалған ақшалай шығындары болып бөлінеді.

Өндірісті модернизациялау – жаңа прогрессивті технологияны қолданып, өндірісті мүлде жетілдіру, өнімділігі жоғары техниканы, өндірісті ұйымдастыруды жақсарту, жоспарды басқару, қазіргі уақыттағы жоғарғы мәдениетті компьютерлік жүйені қолдануды жолға қоя отырып мол түсім алу.

Өндірісті шоғырландыру – кәсіпорындардағы өндірісті қолайлы, экономикалық тиімді көлемде жинақтау процесі. Қоғам өндірісінің өсу заңдылығы жалпы өндірістің шоғырлануын көрсетеді.

Өндірістік кәсіпкерлік - өнім өндіруге бағытталған жұмыстар мен қызмет көрсетуді анықтау.

Өндірістік қуат – технологиялық жабдықтар мен өндірістік алаңдар толық жұмысқа қосылғандар

Өндірістік қызметтің тиімділігі – кәсіпорынның табыстылығын және оның активтерді пайдалану қабілетін сипаттайтын тиімділік.

Өндірістік цикл - өнім өндіруге жұмсалған уақыттың ұзақтылығымен және оның құрылымымен сипатталады.

Өндірістік цикл ұзақтығы - өндірістік процесте белгілі бір бұйымды өндіруді бастау мен аяқтау арасындағы күнтізбелік уақыт аралығы.

Өндірістің жеке дара түрі - өнімдердің алуан түрін және тұрақты емес номенклатуралы өнімдерді арнаулы жекелеп шығарумен сипатталатын өндіріс үлгісі.

Өндірістің сериялық түрінде – кезең-кезеңімен қайталанатын партия бұйымын дайындауды сипаттайды немесе кең номенклатуралы, біртектес өнімдерді бір уақытта сериямен шығаруды көздейді.

Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі – тауарлардың тұтынушы қажеттілігін жоғары деңгейде қанағаттандыруын және осының арқасында нарықта өз орнын табуын білдіретін ұғым.

Өтімділік – кәсіпорынның қысқа мерзімді міндеттемелерді орындауы, айналым қаражатын басқару мүмкіндігі.

Пассивті сұраным тауарлары – тұтынушылардың білетін немесе біле бермейтін тауарлары. Былайша айтқанда бұлар сатып алуда ойланбайтын бұйымдар, жаңа түрлері бойынша жарнама жасалып, қолданысқа енбейінше көбінесе белгісіздеу болады. Мәселен, өмірді сақтандыру, коллекция т.б.

Рентабельділік – «пайдалы», «кірісті» деген ұғымды білдіреді. Кәсіпорын жұмысы тиімділігінің көрсеткіші.

Санация – бұл әлемнің көптеген елдерінде кең тараған кәсіпорындардың, фирмалардың және басқа да өндіріс орындарының банкротқа ұшырамауын болдырмау мақсатында ірі банктердің немесе мемлекеттің өзінің көмегімен жүзеге асырылатын қаржылық тұрақтандыру шараларының жүйесі.

Сауда таңбасы – сауда кәсіпорындары өздері өткізетін, өздерінің тапсырыстары бойынша дайындалған бұйымдарға жапсыру құқығы берілген, бірегей безендірілген және ерекшелендірілген белгі, цифрлардың, әріптердің немесе сөздердің графикалық белгісі, бірігей атауы, ерекше ұйымдастырылуы.

Синдикат - өндірушілердің өнімді біртұтас сауда кеңсесі арқылы бірігіп сату жолымен бәсекені болдырмау және монополиялық пайда алу мақсатымен монополиялық бірігу нысаны. Синдикатқа қатысушылар коммерциялық дербестігін сақтамаса да, өндірістік дербестігін жоғалтпайды.

Смета – болжалды нәтижеге жету үшін қажетті жұмсайтын түрі мен орны бойынша шығындар мөлшерін анықтайтын ақша өлшеуішімен көрінетін жоспар.

Сұранысты зерттеу – тауардың статистикалық әдістерін қолдана отырып, басқалардан артық нақты тауарға дәлелді талдау жасау, тұтынушылар талабының нашар жағын анықтау, тұтынушылар топтарының талап құрамдарын, олардың талғамын, потенциалды тұтынушыларды зерттеу, рынокте өнімді өткізуді бірінші кезеңде реттеу.

Тарифтік жүйе – жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақысын біліктілігіне, еңбек сипаты мен жағдайына, өндіріс түріне, экономика және аймақ саласына байланысты реттеуге және саралауға мүмкіндік береді нормативті материалдар жиынтығы.

Тарифтік коэффициент - әрбір берілген разрядтың тарифтік мөлшерлемесі бірінші разрядтың тарифтік мөлшерлемесінен қанша рет жоғары болатынын анықтайтын көрсеткіш.

Тарифтік тор - біліктілік разрядының белгілі мөлшерінен және олардың әрқайсысына сәйкес тарифтік мөлшерлеме мен тарифтік коэффициенттен тұратын тарифтік жүйе элементі.

Тауар – қажеттілік пен тұтынуды қанағаттандыратын зат.

Тауар саясаты – кәсіпорынның маркетинг қызметінің бір саласы, жаңа тауарлар жасап шығару және олардың түр-түрін көбейту, тұтынушы сұранымын қанағаттандыру мақсатында тауардың өндірістік бағдарламасын даярлаудағы негізгі бағыт.

Тауарды орналастыру – жаңа тауарға, бұрынғылардың қатарынан орын белгілеу процесі. Бәсекелесуші топтардың тауарларын тұтынушылардың қабылдауы, сызба нұсқасын жасау.

Тауардың өмірлік циклы - өндірілген тауардың өтімділігін және сатушының мақсатына жетуін қамтамасыз ететін белгілі бір мерзім немесе белгілі бір тауарды жасап шығарудан бастап, оны тұтыну саласынан шығып қалғанға дейінгі кезеңі.

Трест – кәсіпкерлер бірлестігі, ол өзіне кіретін кәсіпорындардың өндірістік, коммерциялық және заттық дербестігін жойып, бірыңғай басқару жүйесіне бағынуымен ерекшеленеді.

Тұрақты шығындар – қысқа мерзімді кезеңде өндіріс көлемінен және құрылымына тәуелсіз шығындар.

Тікелей шығындар – нақты бір өнім түрін өндірумен байланысты экономикалық бір текті шығыстар.

ФИФО әдісі – («алдымен келді – алдымен қызмет көрсетілді») – бұл әдіс бойынша бағалау кәсіпорын қорды қандай кезекпен сатып алса, сол кезекпен қолданылады, яғни өндіріске бірінші келген қор уақытымен бірінші сатып алынған өзіндік құн бойынша бағалануы тиіс.

Холдинг – басқа компанияларға бақылау жасау мақсатында өзінің капиталын олардың акцияларының бақылау пакеттерін сатып алу үшін пайдаланатын акционерлік компания.

Шекті шығындар - өнім өндіруде өнімді бір өлшемге арттыруға байланысты қосымша шығындар.

Шығын сметасы – шығынның экономикалық белгілері бойынша жасалады, бұл кәсіпорынның өнім өндіруге және оны өткізуге жұмсайтын шығындарының толық жиынтығы.

Шығынды өтеу мерзімі – бұл капитал салымдарынның нәтижелі болуына қажетті уақыт, яғни инвестициялық жобаларды табыс табу тұрғысында жүзеге асыру.

Экономикалық тиімділік - өндірістік қызметтің нәтижелілігі, әлеуметтік-экономикалық нәтижелер мен өндірістік шығындар арасындағы қатынастар.

Экономикалық шығындар – (бухгалтерлік және айқын емес шығындар жиынтығы) ресурстарды пайдаланудың баламалы жолымен байланысты шығындар. Ол ресурстарды пайдаланудың баламалы нұсқаларының барлық ұтымдысын пайдаланған кезде пайда болатын құндылық болып табылады.

Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет