Ii синтаксис қ а з а қ с с р-н ы ң «Ғылым» баспас ы алматы — 1967 494. 342



жүктеу 5.26 Mb.
бет25/26
Дата01.03.2018
өлшемі5.26 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26

Төл сөз
Қазақ тілі білімінде қалыптасқан дәстүр бойынша, төл сөз деп, жазушының я сөйлеушінің сөздігі жағынан болсын, грамматикалық формалары жағынан болсын ешқандай өзгеріссіз бұлжытпай алып, өз сөзі ішінде қолданған басқа біреудің сөзін айтамыз.

Біз бұл арада қалыптасқан атауды өзгеріссіз қолданып отырмыз. ІІІындығында, «төл сөз» деген грамматикалық атау бұл арада өзінің мазмұнына сай қолданылмаған. «Төл» деген сөз меншікті, тән деген мағынаны білдіреді және осы сөздермен синонимдес. Ал, сөйлеуші-нің я жазушының өз сөзі ішінде келтірген басқа біреудің сөзі оған, яғни авторға төл сөз бола алмайды, ңайта керісінше, ол автор үшін басқа біреудің сөзі, яғни бөгде сөз болып табылады.

Қолдану орнына, қолдану мақсатына қарай төл сөз цитат түрінде және диалог түріңде болады.

Цитат түріндегі төл сөз, негізінде, саяси әдебиеттерде, ғылми жә-не әр алуан публицистикалық еңбектерде қолданылады. Цитат ре-тінде келтірілген төл сөздің айналасында оны пайдаланып отырған

225
жазушының я сөйлеушінің өз сөздері қоса қолданылады. Ол сөз автор сөзі деп аталады. Төл сөздің айналасында қолданылатын автор сөзінің атқаратын қызметі — төл сөздің кімдікі екендігін, қайдан алынғандығын, төл сөз иесінің алынып отырған үзіндінің алдында нелерді айтқанын, оның үзіндіні қандай күйде, қандай жағдайда, іш-кі сезім дүниесінің қандайлық құбылыстары жағдайында айтқанды-ғын және қалай айтқандығын, тағы сол сияқтыларын білдіру. Оны мына мысалдардан да байқауға болады: Гоголь «Пушкии туралы бірнеше сөз» деген мақаласында: «Біздің тіліміздің барлық байлығы, күші, икемділігі Пущкиннің лексикасына дарыған тәрізді», деп жазады. Ы. Алтынсарин өз халқының бойындағы игі қасиеттерін айта келіп: «Қазақ деген жасанды мінезі жоқ, қарапайым халық. Бірақ оның сол қарапайымдығының өзінде көп жақсылығы жатыр», деп жазды А. С. Пушкин шығармалары-ның ұлылығына сүйсінген сыншы: «Пушкин поэзиясы теңіз тәрізді», деп бағалады.

Автор сөзі диалог түрінде келетін төл сөздерде де болады. Бірақ диалог түріндегі төл сөз қолданылу орны жағынан да, функциясы жағынан да цитат түріндегі төл сөзден басқа. Қолданылу орны жағынан алғанда, диалог төл сөз көркем әдебиет жанрларында қолданылады. Мұндағы төл сөз болып саналатындар көркем шығар-малардағы персонаждар сөздері, ал, персонаждарға сөз беріп, олар-ды сөйлестіріп отырған жазушының өз сөзі, автор сөзі, болып есептеледі. Сондықтан диалог төл сөз цитаттағыдай оны қолданушы автордың пікірін дәлелдеу үшін қолданылмайды. Жеке адамдардың (персонаждардың) бір-бірімен сөйлесуі, әңгімелесуі түрінде болады.

Диалог төл сөздің айналасында қолданылатын автор сөзінің атқа-ратын функциясында да цитаттағы автор сөзінен біраз өзгешелікте-рі болады. Мұндағы автор сөзі төл сөздің кімдікі екендігін білдіру, оны қандай құбылыста, қандай күйде, қалай айтқандығын және кімге айтқандығын байқату сияқты функциялар атқарады. Сонымен бірге автор сөзінің әрбір сөйлеушінің сөзі сайын қолданылып оты-руы шартта болып есептелмейді. Оны мына мысалдан да көруге болады:

Мынау, аттан түсіп жатқан кім? деді Шұға.

Әбдірахман ғой, дедім.

Әбірахманың кім?

Қазақбайдың баласы.

Иә, әлгі учителъ баласы ма?

Иә.

Жап-жас жігіт екен ғой, деп, бірер қарады да, Шұға отау- ға кіріп кетті. Бір сөздің ретінде Әбдірахманға:

Еліңді қыстан шығардың ба, бала? — деді бай. .

Шүкір, шығардым, деді Әбдірахман.



Біреу дауыстаңқырап:

Қалқажан! деді.

Әу! деді екіншісі назды дауыспен (Майлин).

Төл сөз құрамы жағынан әр алуан болып келеді: Ол жеке бір сөз болуы да, бір сөйлем болуы да, болмаса әлденеше сөйлемдер тіз-бегінен құралған тұтас бір үзінді болуы да мүмкін. Төл сөз сөйлем-дердің мағыналық жағынан да, құрамы мен мүшеленуі жағынан да тіліміздегі төл сөз емес түрлерінен ешқандай өзгешеліктері болмайды. Тілімізде қандай құрамда, қандай мағыналық сазда айтылатын сөйлемдер болса, соның барлық түрі де төл сөз сөйлемдерде болады.

Төл сөз қандай құрамда, қандай мағынада айтылса да, ол автор сөзімен байланысты болады. Құрам жағынан автор сөзі де әр турлі құрылыста айтылады. Оның қандай құрамда айтылуы автордың төл сөзге байланысты нелерді байқатқысы келетініне, контекске байла-

226
нысты болады. Егер автор төл сөздің кімдікі екендігін көрсетумен

ғана тынатын болса, автор сөзі бір-екі сөзден ғана құралады. Мысалы: «Трагедия— драмалық поэзияның жоғарғы басқышы және шолпаны»,— дейді Белинский. Егер төл сөзді қолданушы адам оның кімнен, қайдан алынғанын көрсетумен бірге төл сөз иесінің оны қан-дай жағдайда, қалай айтқанын, оған өзінің көзқарасын байқатқысы келетін болса, автор сөзі бірнеше жай сөйлемнен құралған құрмалас сөйлем болып кетуі де мүмкін, мысалы: Зәйкүл ауыл жаққа жал-таң-жалтаң қарады да:

Ойбай, тентекжан, жүр, ауыл адамдары жүгіріп келеді! деп, шелегін жерден көтеріп алды да, жүруге ыңғайланды. (Майлин).

Төл сөз автор сөзімен байланысты болады дедік. Бірақ ол байла-ныс төл сөздің бастапқы құрылысын өзгерте, оған грамматикалық жаңа дәнекерлер қосу арқылы болмайды. Төл сөзді автор сөзімен байланыстыру үшін, оның тіпті жеке бір сөзінің грамматикалық формасын өзгертіп айтатын болса да, ол төл сөз болудан қалады. Сондықтан төл сөздің автор сөзімен байланысы оның (төл сөздің) бастапқы құрылысына ешқандай өзгеріс енгізбей, өз дербестігін то-лық сақтау жағдайында жүзеге асырылады. Төл сөз бен автор сөзі арасындағы мұндай байланысты қамтамасыз ететін байлауыш дә-некер -д е көмекші етістігі.

Төл сөздің бастапқы дербестігің толық сақтай отырып, оны автор сөзімен байланыстыру функциясын д е етістігінен басқа ешбір сөз, ешбір грамматикалық форма атқара алмайды. Д е етістігінің төл сөздің төл сөз екенін танытудағы қасиеті де оның осы функция-сында.

Төл сөзді автор сөзімен байланыстыру функциясында қолданыл-ғанда д е етістігі д е д і, д е г е н, д е р, д е й т і н, д е й д і, д е п т і д е п, д е с е (де) және есімшенің әр алуан септік жалғаулы түрлерін-де айтылады. Мысалы:

Тым бері бұрыла бермеңіз, күнбатысқа таман жүрейік,д е д і жолдасым.

Жамандатқыр, мынау бір ит екен! Тіпті жүрмейді, деп қамшымен салып-салып жіберді. Әжем мені оятып:

Жаппас келіп қонып жатыр. Базарбаймен көрісіп, қарағымды сүйіп келдім,д е й д і. Келе жатқандар:

Анау кім?десті. Әбдірахман:

Шұғаны алмай тынбаймын!д е у м е н болды (Майлин).

Әруағың да өзі, жастарының жендеті де өзі болғаны ма? д е г е н д е, Абай оған сәл сүйсіне қарады.

Ендеше, Еңлік, Кебек құраны мынау болсын,д е й салып, тамағын кенеп алып, шырқап тұрып әсем, қоңыр дауысымен ән бастады. Абай:

Мынау елдің, қажырлы елдің, дәл бұл ісін аяқсыз тастап болмайды,д е г е н.

Қазірден бастап аттаныңдар!д е г е н д і айтты да, өзі де орнынан тұра бастады (Әуезов).

Төл сөз бен автор сөзін бір-бірімен байланыстырушы д е етістігінің жоғарыда көрсетілгендей формалық құбылыстарда келуі оның өзінен кейін тағы қандай сөздердің айтылуына және сонымен синтаксистік қатынасқа келу қажетіне байланысты болады.

Автор сөзі орналасуы жағынан да түрлі-түрлі болады: төл сөзден бұрын келуі де, төл сөзден кейін келуі де, төл сөздің екі жағында бірдей келуі де, төл сөздің ішінде келуі де мүмкін. Соған қарай оның синтаксистік құрылысы да әр түрлі болады.

227
Автор сөзінің төл сөздің алдында ғана келуі оның басқа орында қолданылатын түрлеріне қарағанда сирегірек қолданылады. Автор сөзінің бұл түрі формалық жағынан тиянақты болып келеді де, төл сөзбен онша тығыз байланыста айтылмайды, одан кейін төл сөздің келтірілетіндігі оның тек мағынасынан ғана байқалып тұрады, мы-еалы: Әбіш аз ойланып отырып, ендігі сөзін бастады:

Қадірлі Мағыш, мен осы келгенде, ең алдымен, сізден кешірім өтінгелі келдім. Әбіш сөйлеп отыр: Мен сізді байлаусыз, жау- апсыз ұзақ күттіргеніме кешірім сұраймын.

Төл сөзден бұрын келетін автор сөзі кейде өзінен кейін төл сөздің келетінін білдіре, соған нұсқап айтылады. Мұндай жағдайда автор сөзі ішінде мынау, б ы л а й, мынаны дегендер тәріздес сілтеу мәнді сөздер де болады, мысалы: Сөзінің қорытындысында ол былай деді:

Әлде мені сабаща жаңа түскен бала деймісің. Сендер білгенді мен баяғыда білгенмін. Сендер көргенді баяғыда көргенмін... Оның айтқаны мынау:

Мен үшін қам жемеңдер. Не істеуді өзім де білемін... (Мұс-тафин).

Автор сөзі төл сөзден кейін келеді. Мұндай жағдайда төл сөз бен автор сөзі арасында әрдайым де етістігі келеді және ол, жоғарыда айтылғандай, әр алуан тұлғалық құбылыстарда тұрады. Егер автор сөзі төл сөздің иесін атаумен ғана тынатын болса д е етістігі тиянақ-ты формада (көбінесе, жіктік жалғаулы түрде) айтылады, мыс.:

Сабырды саботажға, насихатты бос былшылға айналдырмау керек,д е д і Аман (Мұстафин).

Осының жылқысы мыңға жетеді. Сиқын қарашы,д е й д і Тоқабай. «Көпті жамандаған көмусіз қалады»,дейді халық мақалы (Мұстафин).

Автор сөзінің мұндай құрамды түрінде д е етістігінің дәнекерлік қызметінен гөрі сөйлемге тиянақтылық мән беру, оны аяқтап тұру қызметі басым болады. Ол (д е етістігі) төл сөзді өз құрамына алады да, сонымен бірігіп барып, сөйлемнің баяндауышы қызметін атқа-рады.

Төл сөзден кейін келген автор сөзі кейде өз алдына жеке бір, не-месе бірнеше жай сөйлемдерден құралған күрделі болып та келеді. Мұндай жағдайда д е етістігі есімше, көсемше я д е шылаулы фор-мада айтылып, төл сөзді автор сөзімен байланыстыру қызметін атқа-рады, мысалы:

Баласы әке болғанда да, әкесіне бала ғой,д е п, Аман көзіне жас алды.

Дұрыс-ақ, бір Малқар құласа, он Шөгел аяғын байқап басады,д е д і де, Алексей орнынан тұрды.

Рақмет, осы атағаныңыз да жетеді! д е п Аман Қалабайдың қолын ұстады.

Мынау не жұмбақ, жаным-ау!? Не үшін берді?д е п, Аман ойланып келе жатқанда, Таймас оның қолынан орамалды алды да, жымың-жымың етіп қалтасына салды (Мұстафин).

Автор сөзінің төл сөзден кейін келуі көркем шығармаларда бо-латын диалогты сөйлемдерде өте жиі қолданылады да, цитат түрінде келетің төл сөздерде өте сирек болады. Ол — төл сөздің бұл екі түрінің өзіндік ерекшелігіне байланысты.

Автор сөзінің қазақ тілі синтаксисінде көп қолданылатын және ертеден бері қарай келе жатқан көне түрі — төл сөздің екі жағында келетін түрі. Автор сөзінің бұл түрінің атқаратын қызметінде немесе мағынасында алдыңғы екі түрінен (төл сөздің алдында және төл сөз-

228
дің соңында келетін түрлерінен) ерекше өзгешелік жоқ. Бұл негі-зінде алдыңғы екі түрдің бір жерге топталуы дуеге болады. Мысалы: Аман құрама ауылдан көз алмай келе жатып: Жақаңның қолына болыстық тимей жүр екен ғой, деді Мақаш Аманга қарап: Бәлем, өзіңнен зорға кездессең, жым боларсың,деп қояды.

Қазақ халқының ұлы ағартушысы, тұңғыш педагогі Ыбырай Ал-тынсарин: «Қазақ халқы азбаған халық, оның талабы біреу салып берген тар шеңбердің қыспағына сыя алмайды. Оның ой пікірі еркін. Оның келешегі үшін оған тек сана-сезім жағынан жалпы білім мен пайдалы өнерді үйрену керек болып отыр»,деп жазған болатын (Алтынсарин).

Тіліміздің қазіргі синтаксистік құрылысында автор сөзінің бұл түрінде төл сөзден бұрын келген бөлшегі аяқталмаған, тиянақсыз түрде айтылады да, төл сөзден кейін келген бөлшегі тиянақты түрде айтылады. Ал, ертеректегі әдебиеттерде бұлардың құрылысы біраз өзгешерек болып келеді. Мысалы: Сонда Төлеген айтты: «Қанша күнде барамын?»деп. Сонда Төлеген үш рет дауыстап шақырды: «Бұл үйде кім бар? Сен еркекпісің, ұрғашымысың?! Тірі адам бар-мысың?»деп («Қыз Жібек»).



Бұрынғы қазақтың жайын жақсы білетін адамдар айтыпты: «Би екеу болса, дау төртеу болады»,д е п (Құнанбаев).

Бір кішкентай қыз әкесінің шапанын жамап отыр екен, шешесі қасына отырып ақыл айтты:

Балам, дүниедегі жаратылған жанды-жансыздардың ешқай-сысының да керексіз болып, жерде қалатыны болмайды,д е п. Сол сөзді айтып отырғанда, қыз бала киім жамап болып, жердегі мақтаның қиқымын терезеден лақтырып, далаға тастады:

Әже, осы қиқымның еш нәрсеге керегі бола қалмас,д е п (Алтынсарин).

Бұл келтірген мысалдардың барлығында да, төл сөздің алдында келген автор сөздері етістіктің тиянақты түрлеріне (жіктік жалғау-лы) аяқталғанда, төл сөзден кейін д е п етістігі келіп отырған. Автор сөзінің мұндай құрылыстағы түрі ауыз әдебиетіне жататын шығар-маларда, сол сияқты, Ыбырай, Абайлардың қара сөзбен жазылған еңбектерінде, жалпы көнерек жазу нұсқаларында көп кездеседі. Ал әдеби тіліміздің қазірсі синтаксисінде де етістігінің, жоғарыдағыдай көсемше (деп) формалы түріне аяқталатын төл сөзді сөйлемдер болмайды. Егер төл сөзден кейін келген д е етістігі көсемше форма-да айтылатын болса, одан кейін не басқа бір тиянақты сөз келеді, немесе тұтас сөйлем айтылады.

Автор сөзінің төл сөздің ішінде келетіні де болады. Төл сөз бен автор сөзінің мұндай қатынасы әдеби тілімізде кейінгі дәуірлерде к;алыптасты. Оның қалыптасуына орыс тілінен жасалған аударма-лардың ерекше әсері болды. Төл сөз бен автор сөзінің бұл құрылыс-тағы түрі қазірдің өзінде де онша етек алып кете қоймағанымен, төл сөздің диалог түрінде болсын, цитат түрінде болсын сирегірек болса да кездесіп қалып отырады.

Автор сөзінің төл сөздің ішінде келетін түрі төл сөздің бір сөй-лемінің ішінде келуі де, екі сөйлемінің арасында келуі де мүмкін. Мысалы:

Үйренбеген кісіге солай да,д е д і қазақ әйелге қарап жымиып қойып,Тұрғын елдің адамына мұндай ыстық түк те емес. Олар жүмыстарын істеп жүре береді.

Рас,деді Байжан.Күріш расында да суда өседі. Екі айдан артық суда тұрады ол.

229
Жиырма сантиметрден кем болмауға тиісті,д е д і Бай~ жан қазаққа қ а р а п қ о й ы п.

Солай болар, ағай? «Поэзия,д е й д і В. Г. Белинский,. искусствоның жоғарғы тегі».


Төлеу сөз
Жазушы я сөйлеуші адам біреудің сөзін, пікірін пайдаланғанда, оны, жоғарыда айтылғандай, әрдайым ешқандай өзгеріссіз, бұлжыт-пай келтіріп отырмайды. Кейде оны азды-көпті болса да өзгертіп, өз тарапынан сөздер, қосымшалар қосып, кейбір сөздерін алып тастап, грамматикалық кейбір формаларын өзгертіп пайдаланады.Мысалы:

Мен басалқы айтқалы келгенім жоқ, шақырған соң келдім. Ағат кеткен жерім болса, ойланайын, сіздер де ойланыңыздар. Ой мен ел ешкімнің еншісіне берілмеген. Әркімнің-ақ «ойым» деуге, «елім» деуге хақы бар,деді де, Аман орнынан тұрып жүре берді. Осы сөйлемдегі Аманның сөзі болып тұрған төл сөзді төлеу сөзге былайша айналдырып айтуға болар еді: Аман басалқы айтуға келмегенін, шақырған соң келгенін, ағат кеткен жері болса, ойлана-тынын, олардың да ойлануы керектігін, ой мен ел ешкімнің еншісіне берілмегенін, әркімнің-ақ «ойым» деуге, «елім» деуге хақы барлы-ғын айтты да, орнынан тұрып жүре берді.

Төлеу сөз түрінде берілгенде, Аманның сөзіне қандай өзгерістер енген? Енді соны талдайық:

Ең алдымен, Аман сөзінің синтаксистік құрылысы бұзылған. Ол — төл сөз түрінде айтылғанда, екі құрмалас, екі жай сөйлемнен құралған болса, төлеу сөзге айналдырғанда, ықшамдалған, сыйыс-тырылған бір ғана жайылма сөйлем болып қалған. Ал, бұларды олай сыйыстырмай, әр төл сөзді сөйлемді төлеу сөзді сөйлем етіп жеке-жеке айту — дұрыс болмас та еді. Екіншіден, төл сөздің сөйлемдік құрамының өзгеріске ұшырауының нәтижесінде төл сөздегі сөй-лемдік, тиянақты интонациялар жойылып, олардың орны бірыңғай мүшеге тән санамалы интонациямен ауыстырылған. Үшіншіден, төл сөздегі кейбір сөздердің синтаксистік функциялары өзгерген. Ондай өзгеріске ұшырағандар, әсіресе, төл сөзде бастауыш пен баяндауыш қызметін атқарып тұрған сөздер. Төл сөзде баяндауыш қызметін ат-қарып тұрған сөздердің барлығы да төлеу сөзде толықтауышқа ай-налған да, бастауыш қызметін атқарып тұрған кейбір сөздер (сіздер, мен) айтылмай, түсіріліп қалдырылған, ал, кейбір сөздер тұлғалық жағынан өзгеріп кеткен (ой, ел). Төртіншіден, төл сөздегі кейбір сөз-дер (мен, жоқ) айтылмай түсіріліп қалдырылса, кейбір сөздердің орнына (сіздер, деді) жаңа сөздер (олар, айтты) алынған. Бесіншіден, кейбір сөздер, әсіресе, төл сөзде бастауыш пен баяндауыш қызметін атқарып тұрған сөздер тұлғалық жағынан өзгерген, т. б.

Сонымен, төл сөз бен төлеу сөз бір емес. Бұл екеуі сөйлеушінің я жазушының өз сөзі ішінде бөгде біреудің сөзін, пікірін келтіруінің екі түрлі тәсілі. Бұл екеуінің арасында бірсыпыра өзгешеліктер болады. Ол өзгешеліктер мынадай.

1. Төл сөзде сөйлеуші я жазушы бөгде біреудің сөзін ешқандай өзгеріссіз, қоспасыз, бұлжытпай келтіретін болса, төлеу сөзде олай болмайды: оның бірер сөзін болса да өзгертеді, өз тарапынан кейбір сөздер қосады, ең болмаса бірер сөзінің бастапқы морфоло-гиялық формасын, соған байланысты синтаксистік қызметін өзгертеді.

2. Төл сөздің айналасында міндетті түрде автор сөзі жүреді және ол екеуінің жігі айқын байқалып, бір-бірінен бөлектеніп тұрады. Төл сөзді автор сөзімен байланыстыру үшін оған тұлғалық өзгерістер енгізу қажет болмайды, тек дәнекер ретінде д е етістігі қолданылады.

230
Төлеу сөзде олай емес. Мұнда ол автор сөзімен араласып, тұлғалық өзгеріске ұшырауы арқылы онымен тығыз байланыста тұрадьг. Автор сөзінсіз өз алдына сөйлем бола алмайды, өйткені төлеу сөзде төл сөздегідей өзіне меншікті баяндауышы болмайды. Сондықтан төлеу сөз автордың қоспасымен бірігіп, бір-ак; сөйлем болады да, д е етістігін қажет етпейді, мысалы:

Мына Малқар ақсақалды ертіп келдік,деді Жақып (Мұста-фин). Мұнда екі жай сөйлем бар: бірі — төл сөзді сөйлем де, екін-шісі — автор сөзінен құралған сөйлем. Ал осыны төлеу сөзге айнал-дырып, Жақып Малқар ақсақалды ертіп келгендігін айтты,— деп құрсақ, төл сөзді автор сөзінен бөліл тұрған д е д і етістігі айтылмайды да, оның орнына автордың өзі қосқан айтты етістігі қолданылып, төлеу сөз бен автор сөзі қосылып, бір ғана жай сөйлем болып қалады.

3. Төл сөзде сөйлемнің әр алуан мағыналық турлері болады. Ол хабарлы да, сұраулы да, лепті де болып келеді. Соған қарай оның әр сөйлемінде өзіне лайықты сазы, интонациясы, ритмика-мелодикалық ерекшеліктері болып отырады. Төлеу сөзде мұның бірде-бірі болмайды, яғни сақталмайды. Өйткені төлеу сөз өзінің бастапқы түрінің (төл сөз турінің) қандай екендігіне қарамастан тек хабарлау түрінде ғана беріледі, сондықтан онда (төлеу сөзде) сөз иесінің бастапқы әр алуан интонациялық, ритмика-мелодикалық ерекше-ліктері сақталмайды, мыс.:

Түн жабығын көтере сығалаған, таң сәулесі қандай сұлу!деді Аман. Таймас:

Аз күннің ішінде машинаны қалай алып үлгергенсіңдер?деді.

Бұл екі мысалдың біріншісіндегі төл сөз Аманның таң сәулесі-нің сұлулығына таңдануын, суйсінуін білдіретін лепті сөйлем болса, екін-шісіндегі төл сөз сұраулы сөйлем. Ал, осы екеуін төлеу сөзге айналдырып: Аман түн жабығын көтере сығалаған таң сәулесінің қандай сұлу болатынын айтты. Таймас аз күннің ішінде машинаны қалай алып үлгергендіктерін сұрады. — деп құрсақ, кейінгіде төл сөздегі лептік интонацияның да, сұраулық интонацияның да сақталмағандығын көреміз.

4. Төл сөзде сөйлемнің бастапқы эмоциональдық, модальдық ерекшеліктерінің барлығы да сақталады. Төл сөз иесі қолданған ода-ғай, қаратпа, қыстырма сөздер бұлжытпай беріледі. Ал, төлеу сөзде олай емес. Мұнда төл сөздегі эмоциональдық, модальдық ерекше-ліктерді сақтау, одағай, қаратпа, қыстырма сөздерді өзгертпей беру, тіпті, мүмкін емес, сондықтан мұндай сөздер төлеу сөзде тусіріліп қалдырылады, мысалы:

Жақсы, келдің, шырағым, деді Қалабай Аманға.

Берген перде бұзбаушы ма еді, тәйірі! деді Қалабай. Ой-бай, анау Мұқатайдың қарауылда жүрген ұрыларының бірі. Ал хабарлады! — деді Адхам. Мақаш насыбайын атып, алдында сұлап жатқан ақ таяғының үшімен жер шұқып отырып:

Мырза ай, қық етпейтін қара нарсын-ау! деді. Әлден уақытта Аман:

Ата, қолымды неге алмадыңыз, жазығым не? деп тіл қат-ты. Мақаш Аманға қарап:

Бәлем, өзіңнен зорға кездессең, жым боларсың! деп қояды (Мұстафин).

Міне, бұл келтірілген мысалдардағы төл сөздерде оқшау сөздер-дің әр алуан турлері бар. Соларға қарай сөйлемдердің интонация-лық, эмоциональдық ерекшеліктері де турлі-түрлі. Бірақ оларды

231
төлеу сөзге айналдырсақ, ол ерекшеліктердің бірде-бірі қалмайды. Оны мына мысалдан байқаңыздар:

Қалабай Аманға осы келгенінің жақсы болғандығын айтты. Қа-лабай бергеннің перде бұзатындығын айтты. Адхам ананың Мұқатайдың қарауылда жүрген ұрыларының бірі екендігін, енді хабарлайтынын айтты. Мақаш насыбайын атып, алдында сұлап жатқан ақ таяғының үшімен жер шұқып отырып мырзаның қық етпейтін қара нар екенін айтты. Әлден уақытта Аман қолын неге алмағандығын, жазығы не екендігін сұрап тіл қатты. Мақаш Аманға қарап өзінен зорға кездессе, оның жым болатынын айтты, т. б.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет