История и культура племенных объединений



жүктеу 1.84 Mb.
бет1/10
Дата12.09.2017
өлшемі1.84 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

КӨРНЕКТІ ИНЖЕНЕРЛЕРДІҢ ЕЛІМІЗДІ ИНДУСТРИЯЛАНДЫРУҒА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
Студенттік топтар кураторларына көмек ретінде

4-жинақ
3-ші басылым, өңдел. және толық.

Қарағанды 2016
ӘОЖ 32.000.93 (574) = қаз

КБЖ 30 (5 Каз) = қаз

К 69
ҚР ҰҒА академигі А.М. Ғазалиевтың редакциясымен

Құрастырушы-авторлар: Т.С. Сүлейменов, К.З. Сәрекенов, Н.А. Алпысбаева,

Д.Е. Джакупова, А.К. Мубаракова

К 69 Көрнекті инженерлердің елімізді индустриаландыруға қосқан үлесі. Студенттік топтар кураторларына көмек ретінде. 4-жинақ / ҚР ҰҒА акад. А.М. Ғазалиевтың редакциясымен. – 3-ші басылым, өңдел. және толық. – Қарағанды: Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің баспасы, 2016. – 126 б.

Бұл жинақ көрнекті инженерлердің және олардың Қазақстанды индустриаландыруға қосқан үлестері туралы түсінік беретін мақалаларды құрайды.

Жинақтың мақалалары «Жаңа Қазақстандық Патриотизмді Қалыптастыру» атты патриоттық тәрбиелеу концепциясын жүзеге асыру аясында кураторлық сағаттар мен басқа іс-шараларды дайындау үшін кураторларға ұсынылады.

ӘОЖ 32.000.93 (574) = қаз

КБЖ 30 (5 Каз) = қаз
© Қарағанды мемлекеттік

техникалық университеті, 2016






Кіріспе
Қазақстан ең бірінші болып 2015 жылы 50 көшбасшы дүниежүзілік экспортерлер қатарына кіріп, 43 болып орын алды. 2014 жылдың қорытындысы бойынша қазақстандық экспорт көлемі барлық Орталық Азия аумағындағы экспортты құрағанда 30 пайызға көп болды. Біздің экспорттың құрамы дайын, өңделген өнімді алады. Бұл Қазақстанның табысы үшін Дүниежүзілік сауда ұйымының қатысушы құқы ретінде маңызды көрсеткіш. Сонымен қатар, Дүниежүзілік Банк деректері бойынша қткен бес жылда біздің өңдеуші саланың өнімінің шығарылымы 24 миллиард доллар, яғни 7 миллиардқа өсті. Көрсеткіш бойынша, былтырғы жылы, ағымдағы ғаламдық дағдарыстың теріс әсер етуіне қарамастан, бұл салалар өсім беруде.

2015 жылы 12 индустриалдық жоба металлургия, машина жасау, химиялық өнеркәсіп, ауыл шаруашылық және құрылыс индустриясында іске асырылды. Елбасымыз қол жеткен индустриализация көрсеткіштері Қазақстанның экономикасын технологиялық жаңғыртылуыға алып келуге мүмкіндік бергенін атап өтті. Индустриализация бағдарламасын ішкі және ғаламдықтрендтердің өзгері негізінде өзектендіру қажет. Дербес жағдайда индикаторлар санын қысқарту қажет. Мемлекет басшысы халыққа арналған Жолдауда атап өткендей, барлық көрсеткіштердің небәрі үшеуі – еңбек өнімділігі, экспорт көлемі, негізгі қаржыға инвестиция тарту. Қазақстан Президенті үдемелі ауысымның экономиканың сервисті-индустриалды моделіне басты назар аударады.

Сапалы дамуды қызмет көрсетудің шектес секторлары – кәсіби қызмет көрсету, инжиниринг, жоғары технологиялық сервистер, логистика және басқалары алуы керек. Қаржы жүйесін оңтайландыру шынайы экономика секторының ұзақ мерзімді және қолжетімді кредиттеу мақсаттын көзге алу қажет. Қазір жаңа шартты құру үшін экономикалық бәсекелестікке және индустриалдық дамудағы кіші және орта бизнеске қатысу аумағын кеңейту үшін кең көлемді жекешелендіру жүріп жатыр.

Жаңа инвестициялық саясаттың мақсаттары индустриализация жобаларына тоқталу қажет. Қазақстанда 2015 жылдың бірінші жалты жылдығында 7,5 милиард шетелдік инвестициялар тартылды. Негізгі инвестор елдермен: Қытаймен, Ресеймен, Франциямен, Ұлыбританиямен, Түркиямен, Үндістанмен, Жапониямен келіссөздер жүзеге асуда. Ортақ сомасы 40 миллиард долларды құрайтын 120 жаңа жобалар өңделуде. Ғылыми зерттеулерді қаржыландыру басымдықтарын өзгерту, ғылыми зерттемелерден пайда табуды күшейту. Экономиканың жаңа бағыттары үшін технологиялық негіздер құру керек. Осы сұрақта байланысшы және негізгі құзырлы тасығыштар трансұлттық корпорациялар болып табылады






Ә.Ө. Исекешев,

Инвестициялар және даму министрі




ТЕХНОЛОГИЯҒА САЛЫНҒАН ИНВЕСТИЦИЯ –

ӨРКЕНДЕУГЕ САЛЫНҒАН ЖОЛ
Бастысы, инновациялық даму идеясы халықтың көңілінен шықты. Адамдардың ойлау жүйесі өзгере бастады. Инновациялар шек-шекара дегенді білмейді. Олар біздің өмірімізге күнбе-күн еніп, бізді дәйім қоршап тұрады. Интернет арқылы, смартфондар арқылы, басқа да гаджеттер арқылы. Әрине, бұл өнімдердің Қазақстанда жасала қоймағаны түсінікті. Әйтсе де, біз осынау жаһандық инновациялық үдерістің бір бөлігіне айналуға тиіспіз. Айнала да бастадық. Жас әрі креативті кәсіпкерлердің, стартаперлердің тұтас бір жаңа толқынын көріп отырмыз. Оларға қолдау көрсетіп, тәжірибе алмасу үшін шетелдерге шығуына көмектесіп жатырмыз. Осы жазда біз инноваторлар арасында Technation конкурсын өткіздік, конкурс нәтижесі бойынша бірнеше жастар жаңа білім, тың дағдылар алу үшін Кремний алқабына аттанып та кетті. Мұның өзі өте тамаша! Жалпы, мен соңғы бірнеше жылдың ішінде инновациялық экономика негізін қалаудың сәті түсті деп санаймын.

Жұмыс нәтижелерінің жақсаруын тек Ұлттық статистика агенттігінің мәліметтері ғана растамайды, олар тарихи максимумның барлық негізгі индикаторлары бойынша жетістіктерге қол жеткенін айтып отыр. Оған қоса халықаралық сарапшылар ұйымдары да осыны растауда. Бүкіләлемдік экономикалық форумның соңғы есебі бойынша Қазақстан бәсекеге қабілеттілік рейтингінде 140 елдің арасынан 42-ші орынға көтеріліп, өткен жылғы шебінен 8 сатыға ілгеріледі. Рейтингте мұндайлық тез көтерілуге ең алдымен инновацияларды дамыту мәселесінде жұмысты елеулі жақсартуға қол жеткізілгендігі септесті. Осы нәтиже, сондай-ақ халықаралық сарапшылардың оңды пікірлері біздің дұрыс жолда келе жатқанымызды көрсетеді.

Биылдан бастап елдің индустриялық-инновациялық дамуының екінші бес жылдығының бағдарламасын жүзеге асыру басталды, бұл даму ғылым мен бизнестің әлеуетін арттыруға да бағдарланған.

Қазақстан экономикасының нақты құрылымы ондағы кәсіп­орындардың 65 пайызы үшінші технологиялық укладқа, 34 пайызы төртінші укладқа жататынын, тек 1 пайызы ғана бесінші және алтыншы технологиялық укладқа сәйкес келетінін көрсетеді. Басқаша айтқанда, біздің экономикамыздың негізгі «қозғаушылары» өткен ғасырдың ортасында дами бастаған салалардың негізінде жұмыс істеп отыр. Сон­дықтан да біз технологияға салынған инвестиция – өркендеуге салынған жол деп айтамыз.

Бұл орайда дамитын салалар: біріншісі – экономика арқа сүйейтін ауыл шаруашылығы, тау-кен өндірісі, мұнай-газ секторы және басқа да салалардың технологиялық тұрғыдан артта қалуын қысқарту. Оның екіншісі – робот техникасы, нано-технологиялар, тағы басқа болашақтың салаларының дамуы. Бірақ біз қазіргі таңда қалыптасып отырған күрделі экономикалық ахуалды ескере келіп, шығынға түсірмейтін зерттеулер мен әзірлемелерді ғана қаржылық тұрғыдан қолдайтын боламыз. Мақсатты технологиялық бағдарламаларды жүзеге асыру жоспарланып отыр, олардың бәрі де салаларды дамытуға бағытталады. Сала үшін бағалы технологияларға ие кәсіпорындар гранттардан үміт күте алады.

Экономикаға білікті кадрлардың, жас ғалымдардың, өнертапқыш­тардың, инноваторлардың, инженерлер мен жаңашылдардың ұдайы құйылып жатуы өте маңызды. Бүгінгі таңда білім берудегі ең бағалы нәрсе білімді жинай білу ғана емес, ол – негіз ғана, бұл арада жаңа шешімдер үшін, тың талдамалар мен инновациялар үшін креативті ойлау да өте маңызды. Елімізде ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесіне қызу дайындық жүріп жатыр, оның негізгі тақырыбы – «Болашақтың энергиясы». Бұл мемлекетке өзінің инновациялық деңгейін мығымдау және бар жаңалық атаулыны көрсетуге ғана емес, елге бүкіл әлемнің барша технологиялық «кілегейін» құйып алуға да берілген мүмкіндік. Тағы да айтамын, Қазақстан жаһандық технологиялық революцияның бір бөлігіне айналуға тиіс. Ал мұндай халықаралық деңгейдегі іс-шаралар бізге болашақтың энергиясын дамыту үшін тың технологиялар тартуға көмектеседі. Елімізде қазірдің өзінде қуат үнемдеу және қуат тиімділігін арттыру саласында мемлекеттік саясат көңілдегідей жүзеге асырылып келеді.

Инновациялардың қолайлы экожүйесінің қалыптасуы бәрінен бұрын кәсіпкерліктің барлық субъектілерін, талант иелерін ғылым мен инновациядағы өзін-өзі таныту үдерісіне белсенді түрде қатыстырылуын қамтамасыз ететін шаралар жүйесін қамтиды. Мұның өзі біздің Ұлт жоспарын («100 нақты қадам») және индустриялық дамудың екінші бесжылдығының бағдарламасын жүзеге асыру аясындағы маңызды басымдығымыз болып табылады.

Біріншіден, зерттеушілік белсенділікті жеделдету мақсатында жылдың соңына дейін ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жөнінде арнаулы заң қабылданады. Заңның басты мақсаты – технологияларды және олардың коммерциялық айналымын ұтымды пайдалануды ынталандыру, ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарын осы іске тарту және жұмыс тиімділігін арттыру, жаңа стартап-компанияларды көбейту.

Екіншіден, екі басым ұлттық инновациялық кластерлердің – Астанадағы Назарбаев Университет пен Алматыдағы Инновациялық технологиялар паркін одан әрі дамыту, оларда қажетті инновациялық экожүйе жасалуда.

Мысалы, Назарбаев Университеттің инновациялық кластерін дамыту аясында қазірдің өзінде қажетті ғылыми-зерттеу инфрақұрылым жасалды және оған ғылымның түрлі салаларынан 350 шетелдік ғалым тартылды.

Инновациялық технологиялар паркінің инновациялық кластерінде 67 ғылыми-зерттеу институтының, 45 жоғары оқу орнының, 40 мыңнан астам бітірушінің қабілет-қарымы ұйыстырылған, онда технологиялық дағдыларды алуға, жобалар акселерациясына және серпінді идеялардың жүзеге асуына қажетті жағдайлар жасалуда. Болашағы мол әзірлемелерді қаржыландыру үшін Парктің мамандандырылған автономды кластерлік қоры құрылған. Қолға алынып жатқан экожүйенің негізгі элементтері студенттердің, ғалымдар мен инноваторлардың тығыз шоғырланған аймақтары. Бұл жұмысқа инвесторлар, дамудың бастапқы белестерінде компанияларға қаржылық және сараптамалық қолдауды қамтамасыз ететін жеке венчурлық инвесторлар («бизнес періштелері»), кәсіпорындар, жоғары оқу орындары, ғылыми-зерттеу институттары белсенді түрде тартылатын болады. Біз әлемге дүниенің қиыр-қиырынан және біздің елден технологиялық бизнес қоғамдастығының жаңа ойыншыларын тарту үшін барынша қолайлы әлеуетке ие екенімізді танытқымыз келеді. Мұның өзі ЭКСПО-2017 көрмесінің алдындағы өзіндік бір ширап-шынығу іспетті.

«Инновация апталығы» 9 қарашада Алматыда «StartupDay» (Стартап күні) деп аталатын жыл сайынғы іс-шараға дайындық үшін жас инноваторларға оқытушы семинардан басталады. Келесі күні Қазақстан-Британ техникалық университетінде стартаптар конкурсы өткізіледі. Қазақстандық және халықаралық сарапшылар қатысатын білікті жюри мемлекет пен инвесторлар жаңа энергетика саласындағы өз қаражатын салуға болады дейтіндей перспективалы жобаларды айқындайды.

11 қарашада Showcase «Инновациялық технологиялар паркі» жобаларының көрсетілімі және TechGardenАлматы инкубаторының ресми ашылуы болады. Ол іс-шараларда қаланың инновациялық кластерін қалып­тастыратын жобалардың тұсаукесері өткізіледі.

Одан кейін «Инновациялар апталығы» Астанаға ауысады, мұнда 12 қарашада TechConnect.Tech инновациялық форумы өткізіледі. Бүкіл апталықтың түйінді іс-шарасы осы. Бұл әйтеуір бір болар деген жоспарлар емес, қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрған бағдарламалар. TechConnect көмегімен біз өзімізді бүкіл әлемдік қоғамдастыққа таныстырамыз. Біздің таңдаулы стартаптарымыз бүгінде Кремний алқабында. Осындай онша қымбатқа түспейтін тәсілдер арқылы үлкен жетістіктерге жеткіміз бар.

Ол ауқымы жағынан ғана емес, өзінің мән-маңызы жағынан да түйінді болып табылады. Қазірдің өзінде оның Орталық Азиядағы аса ірі инновациялық форум болатыны көрініп тұр. Өйткені, оған шамамен 1500-дей қонақ келеді, олардың арасында 45 спикер, 150 таңдаулы стартап, 150-дей шетелдік бейіндік венчур қорлары мен ТМД елдерінен, АҚШ пен Еуропадан келген инвесторлар бар.

Форум бағдарламасына пленарлық мәжіліс, Кремний алқабындағы стартап индустрияның таңдаулы мамандары өткізетін шеберлік сыныптары, акселерация және бизнес-періштелік саласындағы белді сарапшылар қатысатын секциялар енгізілген.

Олардың арасында Microsoft компаниясының технологиялар және инновациялар жөніндегі директоры Скотт Мовэ, Ресей мен Шығыс Еуропадағы стартаптарға маманданған DFJ VTB Aurora венчурлік қорының басқарушы директоры Саша Джонсон, Ресейдің 2013 жылғы «Жылдың бизнес-періштесі» сыйлығының иегері, Altair.VC басқарушы директоры Игорь Рябенький, сэр Ричард Брэнсонның жеке онлайн-коммуникациялар стратегиясын және ол құрған Virgin Group компаниясының интернет-маркетингінің тәлімгері, маркетингтік сарапшы Алекс Хантер бар.

Форум аясында сондай-ақ, отандық және шетелдік стартап-жобалар мен перспективалы инновациялық идеяларды таныстыратын экспо-аймақтар ұйымдастырылады.

Жеке бір аймақ ЭКСПО-2017 халықаралық көрмесінің қарсаңында қалпына келтірілетін энергетика саласындағы жобаларға арналады. Форумның 25 мың долларлық арнаулы жүлдесін Стартаптар шайқасында (StartupBattle) жеңіп шыққан команда иеленеді.

Инновациялар апталығы 13 қарашада Астанада аяқталады, ондағы конференцияда дағдарыс жағдайында бизнестің қалай күн көруі және өсіп-өркендеуі жөнінде әңгіме етіледі. Ол іс-шараны «Инновациялық технологиялар паркі» автономды кластерлік қоры мен IBM компаниясы ұйымдастырады. Келіңіз, көріңіз. Өте қызықты болатынына сенімдімін.

Индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы нақты нәтижесін бере бастады. Осы ілгерілеуде мемлекетіміздің технологиялар мен инновацияларға арқа сүйеуінің шешуші маңызы болды дей аламыз. Қазақстан әлемдік рейтингтерде бизнес жүргізу жөніндегі позицияларын нығайта түсуде. Таяу күндерде Бүкіләлемдік банк пен Халықаралық қаржы корпорациясы бизнесті жүргізудің жайлылығы жөніндегі Doing Businness әлемдік рейтингтің кезекті есебін жариялады. Инвесторлар өз капиталдарын қайда салу жөнінде шешім қабылдағанда дәл осы рейтингке арқа сүйейді. Бұл жолы Қазақстан 41-ші орынға көтеріліп, өз позициясын бірден 12 пунктке ілгерілетті. Есеп бойынша елдердің жалпы тізімінде Қазақстан қазір Хорватия мен Венгрияның арасында тұр, көптеген еуропалық мемлекеттер бізден кейін қалған. Биыл Бүкіләлемдік банк бір жылдың ішінде төрттен артық реформа енгізген әлемдегі небәрі 12 экономиканы бөліп атады. Олардың арасында әртүрлі бағыттарда жеті реформаны жүзеге асырған Қазақстан бірінші қатарда тұр. Сондай-ақ, Қазақстан бизнес жүргізуді оңайлатуға мүмкіндік берген нақты жақсаруға қол жеткізген әлемдегі таңдаулы он экономиканың қатарына қосылған.

Олар: бизнес ашу. Шағын және орта бизнес үшін тіркеу төлемдері алынып тасталған, тіркеу мерзімі қысқартылған, компаниялардың мөрлерін пайдалану талабы жойылған. Одан кейін құрылыс бастауға рұқсат алуда да ілгерілеу бар. Рұқсат беру оңайлатылды, жер телімінің топографиялық түсірілімі талап етілмейтін болды. Меншікті тіркеуде де жақсы жаңалықтар бар. Енді меншікті беру оңайлатылған ресіммен жүреді, техникалық паспорт алу үшін сатушының нотариуста бекітілген құжаттары және сатып алушының құрылтай құжаттары қажет емес. Кредит алу да жеңілдетілді. Қамтамасыз етілетін мәмілелер туралы арнаулы заң қабылданды, онда кепіл тұрғысында берілетін активтердің категориялары нақты көрсетілді. Басқа да оңтайлы жайлар баршылық.

Қазақстанның мен айтып отырған рейтингтегі табыстылығы заңнамадағы және сот жүйесіндегі жағымды өзгерістермен ғана байланысты емес. Реформалардың көңілдегідей жүруі осы рейтинг жасалғанға дейін электронды үкімет жүйесінің енгізілуіне де байланысты. Көптеген жылдар бойы кең ауқымды техникалық инфрақұрылым жасақталды, электронды қызметтер енгізілді. Қазір әрбір қазақстандық үйінен шықпай-ақ, кабинеттерге кірмей-ақ құжат алуға қатысты мәселелерді шеше береді. Бүгінде тұрғындардың қолы 800-ге жуық онлайн-қызметке жетті. Біріккен Ұлттар Ұйымының электронды үкіметті дамыту рейтингінде 2014 жылы Қазақстан 192 елдің ішінде 28-ші орынға көтерілді.

Біздің елімізде инвесторларға жайлы жағдай жасау жөнінде жүйелі жұмыс жүргізілді. Doing Business зерттеуіне сәйкес Қазақстан 2015 жылы «Инвесторларды қорғау» көрсеткіші бойынша 185 елдің ішінен 25-ші орынға шыққан. Еліміз салық төлеу жеңілдігі бойынша 18-ші орында, инвесторлардың құқығын қорғау бойынша 22-ші орында тұр.

Мемлекеттің таяу бес жылдың ішіндегі басты мақсаттарының бірі – Қазақстанды барынша оңтайлы әлеуеті бар өңірлік инновациялық хабқа айналдыру. Қазақстан үкіметі инновацияларға және стартап жобаларды жүзеге асыруға, перспективалы идеяларға, сондай-ақ оларды өндіріске енгізуге ашықтығын анық көрсетіп келеді. Қазіргі қалыптасқан геосаяси жағдайда Қазақстанның елді Орталық Азиядағы аса ірі инвестициялық орталық ретінде танытуына бірегей мүмкіндік ашылып отыр.
«Егемен Қазақстан», 2015, 4 қараша



Н.В. Ниретина,

б.ғ.к., Қ.И. Сәтпаев атындағы ГҒИ

академик Қ.И. Сәтпаев Мұрағатының басшысы



Қпрямоугольник 6прямоугольник 4прямоугольник 2.И. СӘТПАЕВ – ГЕОЛОГ-ҒАЛЫМ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН ҒЫЛЫМЫН ҰЙЫМДАСТЫРУШЫ
Ең үлкен ғылыми жаңалықтар кезеңінің аса әйгілі өкілі Қаныш Имантайұлы Сәтпаев – біздің данышпан замандас, қазақ халқының дарынды ұлы.

Өзінің шығармашылық жолын 1926 жылы қарапайым инженер-геолог болып бастаған Қ.И.Сәтпаев Жалаңаш даланың минералды ресурстарын игерудің келешегіне сенбейтіндермен теңдессіз күреске шықты, ол кезде барлығы оған ыстық Орталық Қазақстанды шегі жоқ жазық деп атаған болатын.

Қандай азаматтық ерлікпен, табанды сеніммен және қажырлылықпен қалыптасқан пікірге қарсы шығып, Жезқазған мыс кен орынының кені мардымсыз деген пікірді жоққа шығарып, осы кен орынында геологиялық барлау жұмыстарын жалғастыру қажеттігін дәлелдеп, оны өзі басқарып, ақырында кенорынын кен рудасының алыбы болған әлемдік уникумдардың қатарына шығарды. Болашақ ұрпақ 27 жасар инеженер-геолог Қ.И.Сәтпаевтың осы өмірлік ерлігін ешқашан ұмытпайды.

Алайда, ғалым және ұйымдастырушы Қ.И.Сәтпаевтың дарыны 1941 жылы КСРО Қазақ Ғылым академиясының филиалын басқарғанда ғана толықтай ашылды.

1940 жылы өзі құрған геологиялық ғылым институтының директорлығымен бірге, бір мезгілде, Қазақ КСР Ғылым академиясының бірінші және тұрақты президенті Қаныш Имантайұлы өзіне тән шексіз берілгендігімен толықтай ғылымға беріледі. Көп кешікпей Қазақ КСР Ғылым академиясы президенттің қуаты мен бастамасының арқасында еліміздегі ең ірі ғылым штабтарының біріне айналды.

Қ.И.Сәтпаевтың ғылыми зерттеулері шын мәнінде орасан. Ол металлония, минералогия, геохимия, пайдалы қазбалар, стратиграфиялар, тектоника, география, экономика және басқа ғылымдар саласындағы 800 публикациялардан тұрады. Алайда оның ғылыми шығармашылындағы басты бағыт әрқашанда пайдалы қазбалардың металлогениялар мәселелері болды. Қ.Сәтпаев институтттың басқа да ғалымдарымен бірге металлогениялық геологиялық ғылымның негізін қалаушы болып табылады.

Ғалым новатор, ғылыми ұйымдастырушы және мемлекеттік қайраткер Қ.И.Сәтпаев Партия мен Үкіметтің барлық шешімдеріне шапшаң әрекет жасайды, коммунистік қоғам құрылысшыларының авангардты қатарында болды, ғылыми зерттеулердің тиімділігі үшін үздіксіз күрес жүргізді, ғылыми зерттеулердің нәтижесін халық шаруашылығына енгізуге қол жеткізді. Осындай көп қырлы және шын мәнінде алып қайраткер Қ.И.Сәтпаев жеке қасиеттерімен дарындылығымен, еңбексүйсгіштігімен, сарқылмас қажырлығымен, көпшілдігімен және тартымдылығымен танылды.

«Ғылым мен қоғамның дамуындағы «сәтпаев кезеңі» бізден алыстаған сайын, оның бейнесі атақты ғалым, мемлекеттік және қоғам қайраткері, өз елінің азаматы және патриоты ретінде арта түседі, біздің Отанымыздың дамуы мен гүлденуіне қосқан үлесі зор» Оның есімі біздің халқымыздың жадында алтын әріптермен мәңгі сақталады».



ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1999ж 12 сәуірінде

Қ.И.Сәтпаевтың 100 жылдығында сөйлеген сөзінен

Қаныш Имантайұлы Сәтпаев 1899 жылдың 12 сәуірінде Семей облысының Павлодар уезіндегі Ақкелін болысының №4 ауылында (қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында) көшпелі-қазақ отбасында дүниеге келген. Алғаш білімді ол екі сыныптық орыс-қырғыз мектебінде алды, онда оның сирек кездесетін қабілеті мен әдеттен тыс есте сақтау қабілеті байқалды. 1911 жылы мектепті бітірген соң ол Павлодардағы екі сыныптық училищеге түсіп, оны 1914 жылы көктемде ойдағыдай бітірді.

Білімге деген зор құштарлық, оны 1914 жылы Семейдегі семинарияға алып келді, ол сол уақыттағы оның қолы жететін жалғыз оқу орны болатын. Бақытына орай, семинария мәдениеті жоғары, ілгерішіл педагогтармен жасақталып, жалпы білімдік пәндер бойынша негізгі білімді берді. Оқу қабілетті жас өспірімге оңай берілді. Семинария жанындағы жақсы кітапхана мен қалалық кітапхана орыс көркемөнер классикасының шығармасымен ғана емес, шетел әдебиетімен кеңінен танысуға және өздігінен білім алуға зор мүмкіндіктер ашты. Осы кезеңдерде Қаныш Имантайұлы Чернышевский, Добролюбов, Белинскийдің шығармаларын оқи бастады, Маркс пен Энгелстің жеке туындыларымен танысты. Орыстың алдыңғы қатарлы жастарымен араласу үлкен тәрбиелік мәнге ие болды.

1918 жылы Қаныш Имантайұлы мұғалімдер семинариясын бітіріп, Семейде ашылған қазақ-мұғалімдер курсына жаратылыстану оқытушысы болып түсті. Өздігінен білім алу бойынша қызу жұмыс және оқытушылық жұмыс оның денсаулығын әлсіретті, онда өкпе туберкулезі басталды. Оқуын тастап, үйге қайтуға тура келді. Өзінің елінде өзі оқыған ауылдық мектепке мұғалім болып орналасып, ЖОО түсуге өздігінен дайындалуды жалғастырды.

1919 ж. күзіндегі кеңес өкіметінің заңымен қазақ даласының өмірі тез өзгерді. Кеңес өкіметінің алғашқы органдары олардың заңдарын көпшілікке жүргізе алатын, жергілікті ұлттан сауатты адамдарға зәру болды. Сондықтан 1920 жылдың басында Павлодар уездінің ревкомы қабілетті жас мұғалімді байқап, Қаныш Имантайұлын Баянауыл ауданының халық биі етіп тағайындады. Бір жарым жыл ішінде ол Кеңес өкіметі алғашқы органдарының тапсырмасын құлшыныспен атқарды. Халық сотының сессиясымен көшпелі ауылдарға жиі шығып тұрды, жас судья Қазақ даласына жаңа өмірдің орнауына, Кеңес өкіметі мен заңдылықтың нығайуы үшін күресті.

Кездейсоқ сәйкес келген жағдай Қаныш Имантайұлының тағдырына араша түсті. 1921 ж. Баянауыл ауданына Томск технологиялық институтының профессоры, геолог Михаил Антонович Усов емделуге келді, ол Қаныш Имантайұлының ауылына орналасты. Михаил Антоновичтің тартымдылығы және оның әңгімелері жасөспірімге айтарлықтай әсер қалдырды. Михаил Антонович жақын жерлерге ғана баратын. Қаныш Имантайұлы үнемі оның қасында жүрді. Жердің құрылымы туралы, Қазақстан жер қойнауының байлығы туралы, олардың республика үшін экономикалық маңызы туралы әңгімелер оның жоғары білімге деген бұрынғы ұмтылысын одан әрі арттырды. М.А.Усов жас жігіттің қабілетін бағалап, оған сол шешімін тезірек жүзеге асыруға кеңес берді. «Томск технологиялық институтының профессоры, академик, Кузбасс зерттеушісін, әкесінің геология туралы әңгімелері қызықтырғаны сонша, ол сол жаққа 1921 жылы оқуға кетті. Ол сонысымен жерлестерін таңғалдырды: мұғалім – ол түсінікті, судья – ол да түсінікті, ал геолог – түсініксіз, ол кім, ессіз адамша жерді зерттейді.

Айтпақшы, студент күнінде үйіне, Баянауыл ауданына демалысқа және емделуге келгенде (Томскдағы оқу жылдарында әкесі туберкулезбен қатты ауырды, дәрігерлер оны енді айықпайды деді), ҚазақКСР ҒА академигі А.К.Каюпованың естелігі бойынша ол уақытта «геологты» көру үшін арнайы келген. Оның өмірінің сол кезеңдері туралы – Мейіз Қанышқызы Сәтпаева еске алатын.

1921 ж күзіне қарай Қаныш Имантайұлының өтініші бойынша губерниялық ұйымдастыруышылар оны Томск технологиялық институтына оқуға жіберді. Қабылдау сынақтарын тапсырғаннан кейін тау – кен факультетінің геологиялық барлау бөліміне студент болып қабылданды. Күрделі оқу басталды. Күнделікті тамақпен қиындық, қатал қыс басталды, күшейтілген сабақ нәтижесінде қалжырау – осының бәрі Қаныш Имантайұлының ауруын тағыда қоздырды. Дәрігерлер оған тез арада Томскден туған жеріне қайтуды ұсынды. Ол ауыр қиындықпен туған ауылына жетті. Бұл жолы денсаулығы тез арада қалпына келе қоймады. Бір жарым жыл туған жерінде болды.

Бұл жолы жас организм туберкулезды біржола жеңіп шықты. Нәтижесінде Қаныш Имантайұлы жақсы денсаулығымен, күнделікті қауырт жұмыста төзімділігімен ерекшеленді. Ол күніне 10-12 сағат бойы жұмыс жасады және геологиялық маршрутты, кейде 25-30 км. жаяу жүріп жасады. 1923 ж Томскке қайтып келіп, екі курс үшін барлық пәндер бойынша емтихан тапсырды. Ол уақытта геологиялық ғылым салалары бойынша барлық жаңа пәннен профессор М.А.Усов берді.

Осы студенттік жылдар, Томсктегі өмір және М.А.Усовпен және басқа да оқытушылармен және Томск технологиялық институтының профессорларымен қатынасу, Қаныш Имантайұлының дүниетанымын және оның мінезін қалыптастырды. Әсіресе бұл қарым қатынаста сүйікті мұғалімі және тәлімгері Михаил Антонович Усовтың игілікті әсері болды. Нәтижесінде Қаныш Имантайұлы ыстық ықыласпен былай деді: «Томскде өткізген студенттік жылдардағы академик М.А.Усовпен тығыз байланыстағы қатынасым, оның терең және тың геологиялық ойлары, оның геологтарға және Сібірдің табиғатына деген махаббаты, оның адам және ғалым ретіндегі тартымды қасиеттері маған терең әсер қалдырды және осы шын мәнісіндегі ізгі адамға, ұлы орыс халқының лайықты ұлына деген алғысым шексіз»

1924 ж. Казнаркомпростың ұсынысы бойынша ол орта мектепке арналған алгебра оқулығын қазақ тіліне аударды.

1926 ж. маусым айында Қаныш Имантайұлы дипломдық жобасын сәтті қорғады және тау кен инженері және қазақтар ортасында алғашқы инженер геолог атағын алды. Институтты аяқтаған соң Қаныш Имантайұлы өзінің бастамасымен Қазақ КСР Халық Шаруышылығының Орталық Кеңесіне қаулысы келді және «Атбасцветмет» (Мәскеу) трестіне жұмысқа жіберілді.

Оның маңдайына Қазақстанның жер қойнауымен айналысу жазылған. Қазақстанда ерекше дамыған осы геология болды, әрине, Сәтпаев тікелей әсер етті. Көптеген қазақ жастары геологияға Сәтпаев геолог болған соң барды. Ал Қазақстан жер қойнауының байлығы Алламен берілген.

Қаныш Имантайұлының үлесіне қиын міндет түсті – мысты Жезқазғанда және көршілес Байқоңыр көмір кенорынында әрі қарай барлау жүргізу үшін геологиялық қызметті ұйымдастыру, барлық Жезқазған Ұлытау ауданы бойынша пайдалы қазбалардың қорын анықтаудың жоспарлы бастамасы.

Бұған дейін 1925 ж. бастап Жезқазғанды зерттеумен және барлаумен шарт бойынша Геолком (геологиялық комитет) айналысты. Геолком ұйымдастырған бұрғылау жұмыстарының қарқыны, ақиқатында « өте баяу» болды. 1927 ж. мұнда тек бір ғана бұрғы станогы жұмыс жасады, 1928 ж. – жазғы кезеңде екі станок.

Қаныш Сәтпаев бірден Жезқазғанның зор потенциалды болашағын көре білді, және ағылшын барлаушыларының кері мәләметтеріне және Геолком жұмысшыларының төмен болжамдарына қарамастан оған лайықты баға берді. Осыған сүйене отырып, ол Жезқазғанды жоспарлы және кешенді зерттеу мақсатында геологиялық-барлау жұмыстарын жүргізуді талап ете бастады. Оның бірінші кезектегі міндеті Жезқазғанда геологиялық барлау қызметін ауданның барлық байлығын зерттеуді қамтамасыз ететіндей етіп құру.

Жезқазғандағы жұмысының бірінші күндерінен бастап Қаныш Имантайұлы осы ауданға мемлекеттік жоспарлы органдар мен ғылыми мекемелерді шақырмайынша бұл ауданды жылдам игеру мүмкін еместігін түсінді. Сондықтан 1928 ж. қаңтарында ол «Халық шаруашылық» журналына «Қарсақпай ауданы және оның болашағы» атты ғылыми мақаласы шығады. Бұл Қаныш Имантайұлының бірінші мақаласы, еліміз бен республикамыздың халық шаруашылығы үшін оның әртүрлі табиғи ресурстарының мәнін анықтайтын ауданды дамытудың экономикалық және түбегейлі мәселелеріне арналған.

Ежелгі уақыттардан бергі қолдағы бар геологиялық материалдарды егжей тегжейлі зерттеудің және өзінің жинақтаған геологиялық бақылаулардың нәтижесінде Қаныш Имантайұлы Жезқазған кенорынын КСРО мыс өнеркәсібінің басты болашақ кен базасы ретінде тұжырымдайды.

Бұл мәселеге ол басқа мақаланы арнайды, ол 1928 ж. «Қазақстан халық шаруашылығы» журналында жарияланды: «Атабасар мыс ісі және оның болашағы». Жезқазған және Жезқазған ауданы туралы жұмыстар саны жылдам артты, және оларды жариялау өмірінің соңына дейін тоқтаған жоқ.

1929 ж. елімізді индустрияландырудың алғашқы бесжылдық жоспарын құру бойынша дайындық жұмыстары пайда болды (развернулись). Өзінің батыл геологиялық болжамына сүйене отырып, Қаныш Имантайұлы геологиялық жұмыстар фронтын жылдамдатуды талап етті және КСРО ВСНХ алдына алғашқы бесжылдықта Жезқазған рудаларының негізінде жаңа мыс комбинатын салу қажеттілігі туралы мәселені қойды. Осылай алғаш рет үлкен Жезқазған туралы идея туды. Главметаллдың сол кездегі басшысы, Геолком сарапшыларының қортындысына сүйеніп, бұл идея таза фантазия ретінде қабылданды. Өзінің Жезқазған масштабы туралы пікірінің дұрыстығын тезірек дәлелдеу үшін оған геологиялық барлау жұмыстарының қарқынын бірден арттыру қажет болды.

Жезқазғандағы осы жұмысының алғашқы кезеңінде ол тек қана ұйымдастырушылық қабілет көрсетіп қана қоймай, мемлекеттік қырағылық танытты, жергілікті тұрғындардан құралған техникалық кадрлар мен білікті жұмысшыларды дайындау курсын дұрыс таңдай білді. Бұл жергілікті көшпелі тұрғындардың ғасырлар бойғы өмір қалпын түбегейлі өзгертуге және геологиялық жұмыстардың ойдағыдай әріқарай дамуы үшін қажетті алғышарт жасады. Қажырлы Қаныш Имантайұлының Жезқазғанның зор болашағына деген үміті, геологиялықбарлаушылар ұжымының қиындықтарға қарамастан жұмыс жасауына ықпал етті, өте қысқа мерзімде, 2-3 жыл ішінде алғашқы үміт ететін нәтижелер алды.

1931 ж. аяғында Жезқазған жер қойнауында табылған қорлардың арқасында, ол КСРО мыс кенорындары арасында бірінші орынды иеленді. Осы уақытта алынған жаңа геологиялық материалдар Қаныш Имантайұлына 1932 ж оның алғашқы «Жезқазғанның мыс өңірі және оның минералды ресурстары» атты монографиясын әзірлеп, жарыққа шығаруға мүмкіндік берді, онда 1929-1931 жылдардағы Жезқазған ауданынындағы кеңейтілген геологиялықбарлау зерттемелерінің қорытындылары және кенорынындағы әріқарайғы жасалатын жұмыстардың бағдарламасы келтірілген.

КСРО-дағы ұсақ, әрі бірінші орынға шығып және әлемдегі ірі мыс аймақтарының бірі атанғаны Жезқазған кен орыны жайындағы осы уақытқа дейінгі бұрынғы көзқарасты түпкілікті қайта қарау, ол осы кен орынның геологиялық ерекшеліктерін зерттеудегі тынымсыз еңбектің нәтижесі болды.



Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет