История и культура племенных объединений


Г.Г. ЗЫРЯНОВ – ЗЫРЯН КЕН ОРНЫН АЛҒАШ АШУШЫ



жүктеу 1.84 Mb.
бет7/10
Дата12.09.2017
өлшемі1.84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Г.Г. ЗЫРЯНОВЗЫРЯН КЕН ОРНЫН АЛҒАШ АШУШЫ
Герасим Григорьевич Зырянов (1753-1791) — тау-кен шебері, кен орындарын зерттеуші, Зырян кен орнын алғаш ашушы, Зырян кенішінің және оның жанындағы қоныстың негізін қалаушылардың бірі.

Герасим Зырянов Алтай өнірінің Локтев зауытында дүниеге келген. Ол жеті жасынан бастап шахтада жұмыс істеді. 1782 жылы бергайзерға ауысты, ал 1784 жылы – слесарь шәкірті болды.

Алғашқы кенді 23 кен өндірушілердің арасында Г.Зырянов та болды. Ол Бухтарминский кеніне, Ертіс бойындағы Воронгке жіберілді. Уба форпостына тап болды.

1791 жылдың мамыр айының сонында Березовка өзенінің жанында аңшылық кезінде ежелгі кеннің қазбаларын байқады,олар оны қызықтырды. Локтевский зауыты зерттеулер бойынша өндірілген кен жоғары көрсеткішті көрсетті. Қайталанған зерттеулер алтын мен күміс кеніне бай екендігін көрсетті. 1791 жылы қыркүйекте анықталған бөлімінде, екі кішкентай шахталар төселді. Осы жылы жүргізілген қазбалардан алғаш рет 2000 пұт кен өндірілді. Ашылған кен орнын Зырян деп атайтын болды. Зырян тарихы – Зырян елді мекенінің негізін қалау.

1791 жылы мамыр айынын бір күнінде қайнаған ақ сыл мойылында, металл өңдеушінің шәкірті Герасим Зырянов аңшылық кезінде ежелгі кеннің орнын тауып алды, оларды бұл өте таңқалдырды. Оларға тап болған кеннің үлгілері күміс, алтын, қорғасын және мыстың қорына бай екендігін көрсетті.

Алғашқы барлау жұмыстары жүргізілген жерде кен орнында ашу жүзеге асырылды. Ашық дала Зырян деп аталды, ал кен Зыряновский деп аталды.

Жоғары мәртебелінің кабинетіне хабарлама келді, ол мынадай: «Зырян кеніші болашаққа үлкен үміт береді ...».

XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында Зырян елді мекенінде үдемелі барлау жұмысы жүргізіледі, шахта орындары қаланады. Беттік нысандар тұрғызылып, әкімшілікке, қазарма жұмыскерлеріне үйлер салынады. Кенді өндіру артады. XIX ғасырдың 20-шы жылдары Зыряновский кеніші Алтай заводтарында бас күміс құрамды кен өндіруші болып табылады, ал 30-шы жылдары Зырян кенішінен алынған кендерден Англия, Франции, Пруссия, Бельгияға қарағанда, Савоя және Баден герцогын қоса алғанда, көп күміс өндіріледі.

Алғашынан бастап-ақ кен өндіру қарапайым құралдармен: тырмауыш, балға, сына, күректер, ломдар, қайламен жүргізілген. Сынақтар оқ дәрімен жүргізілді. Кенді тасымалдау зембілге салып қолмен тасылды, кейіннен қоларбаны қолдана бастады. Кенді көтеру басында қол қақпамен жасалса, кейіннен кен көтергіш атты машиналармен атқарылды.






Зырян кенішінің ескі өнеркәсіптік аймағы
Зырян өндіруге жоғары сынып кенін өндіру жаңа техникалық шешімдерді тартты және жылдам қайта жарақтандыру ықпал етті. Алтайда алғаш рет, кеніште кенді көтеру Галия тізбегі және сым арқанмен сыналды.

1833 жылы инженер Ярославцевтың жобасы шахтаның ірі тау-кен құрылымы– қуаттылығы 60 л/с, штангтік су ағызу машинасы салынды. Төрт жылдан кейін Зырянда алғаш Ресейдегі Березов СЭС- су электр станциясы салынды. Сол жылы Ресейде алғаш рет электр желісі бар тепкіш сорғылар қолданылады.

1891-1892 жылдары алғаш рет Ресейде сульфидтік кендерді ылғалды (химиялық) әдіспен байытатын сілтісіздендіру зауыты салынды.




Сілтісіздендіру зауыты, 1900ж.
XIX ғасырдың 30-ыншы жылдардың аяғы мен 40-ыншы жылдардың басында Зырян кенінің 914 пұт алтын жалатылған күміс өндірілді, ал Алтайдың барлық өңірінде 225 пұтты құрады.

1891 жылы (сол жүзжылдықта) кенде 8 шахта, 2 бу машинасы жұмыс істеді. Кенді жеткізу үшін аспалы канатты жол тұрғызылды. Березовская СЭС жұмыс істеді, телефон болды.

Зырян кенішінің ары қарай дамуына оның қайта жаңғыртылуына көптеген қаражат керек болды. Тәуекелдерді қабылдауға және Кабинетінің шығындарын төлеуге ниетті болмағандықтан, 1897 жылы наурызда жұмысты тоқтатты және шетелдік компанияларға концессияға кенді бере бастады.

Кейіннен, 1905 жылғы концессия кезеңі басталады: бірінші австриялық компаниясы, содан кейін ағылшын қоғамының «Ресей тау-кен корпорациясы» болды. 1919 жылы компания барлық құжаттаманы ескере отырып шахтаны қалдырды.





Кенді тасымалдау
Сегіз жылға жуық компания мемлекеттің қорғауында болды. 1930 жылы ғана кеніште өңдеу зауытының құрылысын, тұрғын үй, коммуналдық шаруашылықта қайта қалпына келтіру жұмыстары басталды.

1939-1940 жылы үлкен Зырян құрылысы бойынша жобалар ғылыми-зерттеу жұмыстарымен ресімделеді. Қаланың қарқынды дамуы басталды.





Базар аумағы, 1990 ж.
Зырян полиметалл кен орны Г.Г. Зыряновтың «керемет» тау-кен ізімен 1791 жылы ашылған болатын. Сол жылы кен орнын игеру басталды. алғашқы қазбалар ашық тәсілмен болды, ал 1795 жылы 41 тереңдікке бірінші «Алексеевка» шахтасы қаланды. Осылайша Зырян тау-кен жұмыстарын жер асты дамуы 1904 жылға дейін «кабинетпен» жүргізілді.

«Кабинет» кезеңі кезінде көптеген шахталарды аралап шықты, олардың кейбіреулері («Солтүстік», «Комисская», «Сретенттік», «Тың қорғау») 60-шы жылдарға дейін пайдаланылды. Кен орындарын игерудің басталуы бай тотыққан кендері өндірілді, тек өткен ғасырдың 90-шы жылдарынан бері бай сульфид рудасын аз көлемде өндіру басталды. Кенді жерасты жағдайларында сұрыпталып, жұтаң кендер (кен орны ендірмелі горизонталь қабаттарының жүйесімен атқарылды) ендірмеге жіберілетін.

«Кабинет» кезеңінде (114 жыл) кеннің 1360 мың тоннасы өндірілді, осының ішінен 956 мың тонна сұрыпталды. Орташа жылдық табыс 12 мың тоннаны құрады.



Зырян кенішінің кенжұмыскерлері-бергайлері, 1846ж.
Кеніштің гүлдену кезеңінде (1850-1880 жж.) кеннің жылдық табысы 20-20 мың тонна шамасында тербелді. 1864 жылы кеннің аздаған жылдық өндірісі 49,6 мың тоннаны құрады. Сол кезеңдерде Зырян кеніші Алтайда бірінші орынды иеленді. Тотыққан кендер Ертіс өзені арқылы Алтай зауыттарына жіберілді, онда күміс, алтын, аздап қорғасын шығарылды. Байтылмаған сульфид кендері балқытуға түсуі мүмкін емес және олар бетінде үйінді болып жиналды.

1893-1895 жж. «кабинетпен» сульфид кендерін қайта өндіру үшін өнімділігі 16,4 мың тонна болатын Зырян байыту фабрикасы құрылды. Алайда сульфид кендерін байыту технологиясы игерілмеді, кәсіпорын шаралары сәтсіз болды.

Зырян кенішінің төмендеуі өткен ғасырдың 80-жылдары басталды. Оған себеп әлемдік нарықта күміс бағасының төмендеуі және техникалық жабдықталудың төменгі деңгейі, осылардың салдарынан кеніш пайдасыз болып қалды.

1897 жылдан бастап 1930 жылға дейінгі кезеңде Зырян кеніші түрлі шетелдік компаниялардың (француз, австриялық, ағылшын) концессиясынан бірнеше рет өтті. Бұл «концессиялық» кезеңде ешқандай тау-кен жұмыстары жүргізілген жоқ. Бірнеше барлау ұңғымалары бұрғыланып, байыту фабрикасы құрылды. 1930 ж. «Лена-Гольдфильдс» соңғы концессиясы жойылды. Осы жылдан бастап Зырян кенішінің тарихында жаңа кезең басталды.

Алғашқы жылдардан бастап барлау, бұрғылау және тау-кен жұмыстары кеңінен таралды. Жаңа өндірістік кенорындары ашылды: Зауыттық, Ішкі. Осылармен қатар бұрыннан белгілі Солтүстік және Оңтүстік өнеркәсіптік аймақтары созылымы және тереңдігі бойынша барланды. Барлау жұмыстарын жылдамдатудың нәтижесінде Зырян кен орнының қорлары едәуір арттырылды. Біруақытта негізінен сульфидті кендер есебінен кенді өндіру арттырылды.

1953ж. дейін «Солтүстік» және «Комисская» ескі шахталары пайдаланылды, олар реконструкцияланып, 306 және 262 м дейін тереңдетілді.

Кеніштегі тау-кен жұмыстарын дамыту осы жылдары теміржолдың және электр энергиясының болмауы себепті, байыту фабрикасының аздаған өнімділігі тежелді.

1946ж. Зырян кеншін реконструкциялау және кеңейту бойынша жұмыстар басталды. Жаңа «Капитальная» шахтасы салынды, ал 1949 ж. жаңа байыту фабрикасының, бірқатар қосалқы өнеркәсіп үймереттерінің және жаңа қаланың құрылысы басталды. Бұнымен қатар бір мезгілде Өскеменнен бастап теміржолдары мен электр тарату желілерінің құрылысы басталды. Жаңа үймереттердің барлық кешені 1953 жылы пайдалануға берілді.

Зырян кен орнындағы кендерін жерасты өндірісін дамытумен қатар тау-кен жұмыстары жоспарланып, 1955 жылы басталды. 1960 жылы бекітілген жобалау тапсырмасына сәйкес кенішпен 140 м дейін белгіленген бай кендердің таңдамалы қазу жұмыстары жүргізілген, өткен ғасырдағы ескі Зырян кенішінен тұратын кен орнының жартылай бөлігі өңделді.

Одан кейін кен орны екі кенішпен – Зырян және КОКП XXII съезд атындағы кенішпен дамытылды, оның үлесіне Зырян қорғасын комбинаты кендерін өндірудің 80% тиді.



Қазіргі таңда Зырян – Шығыс-Қазақстан облысындағы қала. Кенді Алтайдағы Березовка өзенінің (Бұқтырманың сол жақ саласы) жағасы бойынша Зыряновтан шығар жолда орналасқан. Қазіргі таңда қалада 41,2 мың адам тұрып жатыр. Негізі қаланғаннан бастап ол күміске, қорғасынға, мысқа және алтынға бай кендерді жеткізуші болып табылады. Пайдалы қазбалардың болуы аймақ экономикасының негізі болды және өнеркәсіптің салалық бағытын анықтады. Базалық саласы – тау-кен қазушы. Бұл саланың басты кәсіпорыны – «Казцинк» АҚ Зырянов тау-кен байыту кешені.

Қазір «Казцинк» АҚ облыстың жетекші кәсіпорындарының бірі болып табылады. Сөйтіп, 200 жыл бұрын Герасим Зырянов ашқан кенорны бүкіл аймақтың тағдырын анықтады.



С.Т. ТӘКЕЖАНОВ – МЕТАЛЛУРГ-ҒАЛЫМ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТҮСТІ МЕТАЛЛУРГИЯСЫН ҰЙЫМДАСТЫРУШЫ
Сауық Темірбайұлы Тәкежанов (1931-2003жж.) – Қазақстанның

мемлекеттік қайраткері, түсті металлургия саласының ғалымы. ТПУ құрметті түлегі.

1956 жылдан бастап Өскемен қорғасын-мырыш комбинатында жұмыс істеді. Ол қатардағы жұмысшыдан, бас инженерге дейін көтерілді. Оның жетекшілігімен Ертіс мыс балқыту зауытында жаңа КИВЦЭТ технологиясы жасалып, іске қосылды, соның арқасында КСРО Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.

1973 ж. - Қазақ КСР түсті металлургия министрі.

Қазақстан XII шақырылымының Қазақ КСР/Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің ХІІ шақырылымының депутаты. Экономикалық реформа жөніндегі мәселелер, қаржы және бюджет жөнінде Комитеттің төрағасы.

1956 жылы Томск политехникалық институтының, физика-техникалық факультетін «физика-химия» мамандығы бойынша (ТПУ) бітірген. 1980 жылы КСРО Халық шаруашылығы академиясының Халық шаруашылығын басқару институтын бітірген (Мәскеу қ.). 1971жылы қарашада Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің орынбасары болып тағайындалды. 1973 жылдың ақпанынан 1974 ж. қазанына дейін және 1980 жылдың желтоқсанынан 1987 жылдың желтоқсанына дейін Қазақ КСР түсті металллургия министрі, 1974 жылдың қазанынан бастап 1980 жылдың желтоқсанына дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болды. 1987 жылдың желтоқсанынан «Қазқорғасын» қорғасын-мырыш кәсіпорындары өндірістік бірлестігінің бас директоры болып жемісті қызмет атқарды. 1993–1997 жылдар аралығында «Қазметалл» АҚ-ның өнеркәсіптік-қаржы компаниясының президенті болды. С.Т. Тәкежанов ИАРК корреспондент-мүшесі болып сайланды, ИАРК академигі, Халықаралық инженерлік академиясының академигі. 1985 жылы Ғылым мен техника саласындағы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. Ленин орденімен, 4 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, Қазақстан Республикасының «Құрмет» орденімен марапатталған.

Қазақ КСР/Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XII шақырылымының депутаты. Экономикалық реформа жөніндегі мәселелер, қаржы және бюджет жөнінде Комитеттің төрағасы. Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясының академигі.

С.Т. Тәкежанов Қазақ КСР Ғылым академиясына ҚазақКСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болып тағайындалғаннан кейін, Мәскеу болат және қорытпалар институтының әріптестері Норильск өндірістік комбинатында өндірісті жолға қоюға көмектесу өтінішімен жүгінді, онда жаңадан салынған сұйық ваннада балқыту пешінде әрқашан апаттар болатын. Тәкежанов Балқашта осы пештің тәжірибелі- өндірістік сынақ бағдарламасын құрастырды, Өскемен тәжірибесінен ұсыныс енгізді және осы сынаққа өзі басшылық жасады. Нәтижесінде пеш жұмыс істеді. Қазір осындай пештер Балхашта, Норильскте, Оралда жұмыс істеді.

КИВЦЭТ технологиясын бірнеше ел сатып алды. Сауық Темірбайұлы әлемдік металлургияны ондаған патент пен лицензиялармен, сансыз өнертапқыштықпен байытты.

Тәкежанов металлургияны Қазақстан өнеркәсібінің іргетасы деп санады, сондықтан қайта құру басталғанда ол ҚазақКСР КП ОК бірінші хатшысы Г.Колбинға түсті металлургияға тиіспеңіз деп өтініш жасаған. Осы салада 48 тау-кен және металлургия кәсіпорындары жұмыс істеді, бір өндірістің өнімі екіншісіне шикізаттың қайнар көзі болып табылды.

Қайта құрудың алғашқы жылдары өте қиын болды, көбі жақсы үлес іздеп республиканы тастап та кетті. Тәкежанов жұрт сасып қалмасын, басқа жаққа кетпесін деп компания құрды. 1992 жылы 300 000 тарта инженер болды, Жоғарғы Кеңестің 12- шақырылымының үштен бірі инженерлер болды. Ол басты мәселелердің қатарында инженерлік кадрларды сақтау деп білді. Сол себепті Қазақстан инженерлер Одағы, Еңбек партиясы, Ұлттық инженерлік академиясы құрылды.

Сауық Тәкежановтің басшылығымен Ертіс мыс балқыту зауытында жаңа КИВЦЭТ технологиясы жасалып, іске қосылды, соның арқасында КСРО Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Бұл технология барлық еңбек көлемді агломерацияны осы саладан бірден шығарып тастады, мыс алу мөлшерін көбейтті, тазарту жіберетін газ мөлшерін 20 есеге азайтты. Оның осы уақытқа дейін аналогтары жоқ –сол кезде Мәскеу КИВЦЭТ технологиясының лицензиясын әлемнің ең ірі мемлекеттеріне сатты.

Жетпісінші жылдардың басында Сауық Темірбайұлы металлургия әлемінде тағы бір ірі серпін жасады. Көміртек және күкірт шикізатын қолдану нұсқасын, кенді автотермиялық балқыту отыны ретінде бүкіл әлем бойынша іздеді. Қазақстанға ірі теоретик А.В. Ванюков келді. Ол Норильскте барлық МИЦМИЗ «дарышпандарының» сәтсіздіктеріне ашық түрде шағымданды. Пештер шыдамайтын. Үнемі ауыр апаттар болатын. Кеңесуден және мәжілістен кейін БММК (Балқаш) балқыту цехында сұйық ваннада тәжірибелік-өнеркәсіптік қондырғы – ОПК ПЖВ салу шешілді. Онда кеңестік металлургтер жоғары күкіртті және мысы бойынша жұтаң шихтамен жұмыс істеуге үйренді. Тәкежановтың пирометаллургияның да, гидрометаллургияның да білгірі болу фактісі жоғарыда келтірілген жағдайдағыдай бәрінен бірнеше есе жылдамырақ дұрыс шешімдер табуға мүмкіндік берді. Бірақ ол инженерлік жобалар - өзгеріссіз үлкен ұжымдық жұмыс екенін бәрінен артық білді. Сондықтан мұндай ортада өкпелеу және осы сияқты басқа себептер туындамайтын.

Ресурс сақтау технологиялары – түсінік тек қана Қазақстан үшін емес, барлық адамзат үшін де ең маңызды. Сауық Темірбайұлы жүйелі адам ретінде, не жайында екенін жақсы түсінетін. Осы мәселенің шешіміне өмірінің соңғы сәтіне дейінгі бүкіл ғұмыры кетті.

1997 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев БҰҰ Бас Ассамблеясының XIX арнайы отырысында келесі сөзді айтты: «...біз планеталық ауқымда қоршаған ортаға әсері туралы айтып отырмыз. Жаңа ғасырдың басында, бұл процесс арта түседі. Өтпелі экономикасы бар көптеген елдер, табиғи ресурстарды өндіруші ретінде қызмет атқара отырып, табиғаттың басты ластандырушысына айналуы мүмкін. Әлемдік қауымдастықтың мұнымен шаруасы жоқтығына сенемін. Керісінше, барлық өндірісті таза, қалдықсыз және экологиялық қауіпсіз түрде көргісі келеді».

Сол жайында Сауық Тәкежанов та өз ойын қалдырды. Саладағы жағдайдың терең талдауы, өндірілетін кен орындарының рудаларында мақсатты металл мөлшерінің төмендеуінің және олардың минералогиялық құрамының күрделенуінің айқын беталысын көрсетеді. Бұл ескі тұжырымдаманың – әрекеттегі технология үшін шикізат іздеу ескергенін көрсетті. Жаңа тұжырымдамаға көшу керек – нақты шикізат үшін технологиялар ойластыру керек. Минералдар селекциясының мәселесін байытудан металлургияны қайта балқытуға ауыстыру керек. Осы тезисті дамыту үшін селективті байыту концентраттарын алу циклінен бас тартып, коллективтік концентрат алуға тоқтау қажеттігі ұсынылады. Бұл технологиялар - қалдықтарды қайта өңдеу үшін пайдалы, ал олар 5 млрд тонна.

Сауық Тәкежановта көптеген өзекті, ұтымды идеялар болды. Олар таза ғылыми және өндірістіктен бастап қоғамдық-экономикаға дейін ең кең салаларды қамтыды. Оның іргелі идеяларының бірі маңызы барлық табиғи ресурстарды қалдықсыз қайта өңдеу арқылы кешенді пайдаланумен шектелді. Осылайша еліміз экономикалық, сол сияқты экологиялық мәселені айтарлықтай шешкен болар еді. Осы көп жоспарлы бағдарламаның ұйымдастырушысы және орындаушысы қоғамның базалық табы, яғни Жоғары техникалық оқу орындарының, колледждер мен КТУ түлектері болуы қажет. Оларды оқыту бағдарламалары индустриялық-инновациялық саясатқа сай болу керек. Студенттер мен түлектер үшін Қазақстанның және біртұтас экономикалық кеңістік елдерінің өндірістік өнеркәсіптеріне және бірыңғай экономикалық кеңістікке, одан әрі жұмысқа орналастырумен қатар жол ашу керек.

Оның осындай қасиеттері және әмбебаптығы министр орнында байқалды, сонымен қатар, ол парламент депутатының мінсіз үлгісі ретінде есте қалды. Сауық Тәкежанов нағыз мемлекетшілдік параметрін салған, ол қазіргі заманғы сын-қатерлерді түсінуге және барабар жауап беруге қабілетті адам.

 
/Фото: отбасы мұрағаты. «С.Т. Тәкежановтың ғылыми-өндірістік қызметіне арналған стенд-мұрағат.Халықаралық кен-металлургиялық конгресс. 2011 ж. 3-6 шілде, Астана»./
Клара Зейноллақызы, сіздің отбасыңыз тәуелсіз Қазақстан экономикасын дамытуға қатысты. Сіздің өмірбаяныңыз өте тамаша. Өзіңіз туралы айтып беріңізші.

«Әскери технологиядан бастап тұрғын үйді жасақтау тәсіліне дейін, экологиялық ортаны игеруден бастап үй түлігін өсіруге дейін, металлургияның ғажайып технологиясынан бастап әдеби шығармашылықтың ұлы туындыларына дейін – қазақ жері еуразиялық ауқымдағы мейлінше кесек мәдени жаңалықтардың мекені екенін тым болмаса жалпы дерек деңгейінде білмеу сауатсыздықтың ең бір сирек айғағы болса керек». «Тарих толқынында» Нұрсұлтан Назарбаев [1.18]

Бізге Кеңес үкіметі орта білім алуға мүмкіндік берді, тегін жоғары білім және біздің ұрпақ қазір Қазақстанның бүкіл экономикасының негізі болып табылатын, экономиканы құрды.

Біздің отбасы – металлургтар отбасы. Отбасы басшысы – бүгінде жоқ Сауық Темірбайұлы Тәкежанов - республиканың экономикасын және түсті металлургиясын дамытуға көптеген жылдарын арнаған, Томск политехникалық институты физика және технологиялар факультетінің түлегі, Халықаралық инженерлік академиясының және Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академигі.

Мен, Клара Зейноллақызы Қуанышева инженер-металлургпін, Өскемен қорғасын-мырыш зауытында, Қазақ КСР Ғылым академиясының Металлургия және байыту институтында инженерлік-зерттеу жұмыстарымен және ҚПУ (қазіргі ҚазҰТУ) жеңіл және сирек металл металлургиясы кафедрасында оқытушылықпен айналыстым. Техника ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының корреспондент мүшесі, 69-ден астам ғылыми еңбектердің, 15 өнертабыстың, 7 патенттің авторымын. Соңғы жылдары, инженерлік және қоғамдық қызметпен айналысамын.

Қызым Мадина - металлург, ұлым Жанболат – физик-химик, металлург.

Сауық Темірбайұлы - біздің буынның көрнекті қайраткерлерінің бірі. Ол инженерлік еңбек жолының барлығынан өтті: ғылыми-зерттеу инженері, Қазақ КСР түсті металлургия министрі, ал кейінірек - Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасының орынбасары, мемлекеттік жоспарлау комитетінің төрағасы болды. Ол алты рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Алтыншы рет ХII-шақырылымда - І Егеменді Қазақстан шақырылымында Жоғарғы Кеңесінің Халық депутаты, ол экономикалық реформалар, бюджет және қаржы (ЭРБиФ жөніндегі комитетінің) жөніндегі комитетінің төрағасы болды.

Сауық Темірбайұлы – біздің буынның жарқын тұлғаларының бірі. Ол инженердің еңбек әрекетінің барлық кезеңдерінен: зерттеуші-инженерден бастап ҚазКСР түсті металлургия министріне дейін өтті, соңында ҚазКСР Министрлер Кеңесі Төрағасының, Мемлекеттік жоспар төрағасының орынбасары болды. Ол алты рет ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Алтыншы рет – Жоғарғы Кеңестің ХІІ шақырылымының – Егеменді Қазақстанның І-шақырылымының халық депутаты болып сайланды, онда Экономикалық реформа, бюджет және қаржы жөнінде Комитеттің төрағасы болады.

Сауық Темірбайұлы - құрметті металлург, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнертапқышы, 1985 жылы ол полиметалдық шикізатты кешенді пайдалану мен өзінің комбинатында сирек металл өндірісін құру жұмыстарын басқарғаны үшін Мемлекеттік сыйлық берілді; Ол Қазақ инженерлік академиясының негізін қалаушы болып табылады.

ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің 1990ж. 6 желтоқсанда қабылдаған нарықтық экономикаға ауысу және тұрақтандыру бағдарламасын әзірлеуге қатысушы болып, экономикалық реформаның бастауы болған ҚазақКСР заңдар әзірлеу және қабылдау бойынша бірінші комиссияны басқарды: жеке меншік туралы, шетелдік инвестициялар туралы, жер туралы, кәсіпорын туралы және т.б. қазақстандық түсті және қара металл бойынша іргелі еңбектер жариялады.



  • Президенттің тапсырмасын орындап ЭРБжәнеҚ жөніндегі Комитет экономикалық реформаларға дайындалуға кірісті. Бұл қалай болды?

  • Экономикалық дербестік пен тәуелсіздік туралы мәселе өткен ғасырдың 80-жылдары спонтандық түрде туындады. Көптеген экономисттер мен өндірісшілер, қатаң жоспарлау кезінде бұрынғы Одақ Орталығынан экономикалық дербестік пен валюталық қол жетімділік алу үйлесімсіз және мүмкін емес екенін түсінді.

Осы проблемаға жолыққан, тұрақты негізде жұмыс істейтін ЭРБжәнеҚ жөніндегі Комитетінің мүшелері – С.Т. Тәкежанов, М.Т. Оспанов, С.К. Түгелбаев, П.В. Своик, соңында оларға қосылған А.М. Қонысбаев, Г.К. Алдажамаров және т.б. төмендегілерді басшылыққа алды: кез келген мемлекеттің тәуелсіздігі (егемендігі) кем дегенде үш шартқа жауап беруі тиіс – мемлекет шекарасы, оны қорғауға арналған әскер және елдің экономикалық қауіпсіздігі үшін жеке ұлттық валюта. Бұрынғы Одақта әрекет еткен аумақтық баға жөніндегі саясатына құрылған ақша-кредиттік қатынастар жүйесінен бас тарту қажет болды.

1990 жылы 25 қазанда Қазақ КСР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданды. 1990-1991 жылдары республиканың ғылыми-инженерлік қауымдастығы және жоғары аталған бастамашыл топ Украинада. Балтық маңындағы республикаларда, Қырғызстанда жеке ұлттық валюталарын енгізумен қатар іс жағдайын зерттеді. Алынған деректерді басшылыққа алып, жеке ұлттық валютаны енгізуге алтын қорын, тұтастай алғанда алтын-валюта қорларын және басқа жоғары өтімді банк активтерін жасау ісіне тәртіп енгізу алдын ала жүруі керектігі бекітілді.



«Ұлттық валютаны дайындауда ойластырылған бағдарламамен маған бірінші келген Сауық Тәкежанұлы Тәкежанов болды. Бұл өзінің бастамаларына табанды және өз ұсыныстарын салмақпен негіздей алатын адам болды. ...Ұлттық валютаны дайындауды қатаң құпиялылық жағдайында жүргізуді шештік. Президент біздің долбарларымызды мақұлдады және жұмыс басталып кетті... » Е.Асанбаев, ҚР экс-вице-президенті.

1991 жылы 1 қарашада ЭРБжәнеҚ жөніндегі Комитетінің бастамашыл тобының жеке ұлттық валютаны-теңгені енгізу қажеттігі туралы ұсыныстары бар жазбасымен ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумына ресми шығуы болды. Бәрі осыдан басталды!

Бүкіл халық сайлаған тұңғыш Президент Н.Ә. Назарбаевтың ұлттық валюта енгізу туралы саяси еркіне және оның Жоғары Кеңеске және ЭРБжәнеҚ жөніндегі Комитетіне тапсырмасына сәйкес «Қазақ КСР-лда алтын қорын және алмаз қорын құру туралы» Жарлықпен Ұлттық мемлекеттік банкке Мемлекеттік құндылықтар қоймасын – Гохран ұйымдастыру тапсырылды.

ҚазКСР ҒА Тарих және археология институтының мамандары мен республика дизайнерлерінің тобы шақырылды.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет