История и культура племенных объединений



жүктеу 1.84 Mb.
бет9/10
Дата12.09.2017
өлшемі1.84 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Т.Ж. ЖҮНІСОВ – ҚҰРЫЛЫСШЫ-ИНЖЕНЕР, ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ СЕЙСМИКАЛЫҚ ТӨЗІМДІ ҚҰРЫЛЫСТЫҢ НЕГІЗІН ҚАЛАУШЫ
Жпрямоугольник 4прямоугольник 1үнісов Төлеубай Жүнісұлы (1927-2015) – құрылысшы инженер, техника ғылымдарының докторы, профессор, КСРО Инженерлік академиясының академигі, Қазақстан Республикасының «Сейсмикалық төзімді құрылыс және сәулет ғылыми-зерттеу және жобалау-эксперименттік институты (ҚазСТҚСҒЗИ)» Республикалық мемлекеттік кәсіпорнының құрметті директоры, Алматы қаласы әкімінің жанындағы сейсмикалық төзімді құрылыс жөнінде Сараптама комиссиясының төрағасы.

Төлеубай Жүнісұлы Жүнісов 1927 жылы 10 мамырда Қарағанды облысы Тельман ауданының Ростовка ауылында туған.

1948 жылы құрылысшы инженер мамандығы бойынша үздік дипломды қорғап, Харьков құрылыс-инженерлік институтын тәмамдайды. Қазақстанға оралғаннан кейін 1948-1951 жылдары прораб, өндірістік-техникалық бөлім бастығы, «Қарағанды өнеркәсіптік-тұрғын үй құрылысы» тресінде құрылыс басқармасының бас инженері болып қызмет етеді.

Техника ғылымдарының докторы (1975). КСРО ИА (1989 жылдан), ҚР ІІМ және ҰИА академигі (1992 ж. бастап). Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының, Көлік және коммуникациялар академиясының құрметті профессоры, «Kazgor» Жобалау академиясының құрметті қайраткері. Ресей Сәулет және құрылыс ғылымдары академиясының құрметті мүшесі (1996 жылдан).

1948 жылдан бастап - «Қарағанды өнеркәсіптік-тұрғын үй құрылысы» тресінің ҚМБ құрылысшы-инженері, прорабы, бас инженері. 1955 жылдан бастап - ҚазКСР ҒА Құрылыс, құрылыс материалдары және сәулет институтының аға ғылыми қызметкері. 1958 жылдан - құрылыс конструкциялары бөлімінің меңгерушісі, КСРО Құрылыс және сәулет академиясы Қазақ филиалы басшысының м.а. орынбасары. 1965 жылдан бастап - «Қазөнеркәсіптік құрылыс ҒЗЖИ жоба» директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, директордың м.а. 1990 жылдан - «КазНИИССА» директоры.

1999 жылдан - зейнеткерлік демалыста, «ҚазСТҚСҒЗИ» құрметті директоры.

ҚР сейсмикалық төзімді құрылысқа қолдау көрсету және стихиялық апаттардан қорғау ассоциациясының президенті, Алматы қаласы әкімінің жанындағы сейсмикалық төзімді құрылыс жөніндегі сараптамалық комиссияның төрағасы. «Сейсмикалық төзімді құрылыс және инженерлік сейсмология» және «Сейсмикалық төзімді құрылыс. Құрылыстардың қауіпсіздігі» (РФ) журналдарының редакциялық алқа мүшесі. ҚазБСҚА және «Құрылыстық жобалау ҒЗИ» ЖАҚ жанындағы докторлық диссертациялар қорғау жөнінде кеңестің мүшесі.

ҚазКСР еңбек сіңірген құрылысшысы. ҚР ғылымына еңбек сіңірген қайраткер.

Т.Ж. Жүнісов құрылыс конструкциялары, ғимараттар мен үймереттер, ғимараттар динамикасы мен сейсмикалық төзімділігі, сондай-ақ, жер сілкінісі салдарын жою бойынша маман. Ғылыми-техникалық қызметтің негізгі нәтижелері сейсмикалық төзімді құрылыс теориясы мен практикасының іргелі және қолданбалы проблемаларын, сейсмикалық аудандастыру мәселелерін шешуге, тиімді алдын ала кернеуленген темір-бетон конструкцияларын зерттеу және өндіріске енгізу, ғимараттарда аспаптық сейсмикалық бақылау ұйымдастыруға және жүргізуге, сондай-ақ, ғимараттарды жер сілкінісінен қорғау және олардың зардаптарын жою проблемаларын шешуге жатады. ҚазСТҚСҒЗИ ғылыми мектептің негізін қалаған Төлеубай Жүнісұлы Алматы қаласына жақын Медеуде тасқыннан қорғау плотинасының құрылысы кезінде жер астында бағытталған күшті жарылыстардан жүзеге асырылған бірегей экспериментті қосқанда, ғимараттар мен құрылыстардың сейсмикалық төзімділігін бағалау бойынша ірі ғылыми-зерттеу және тәжірибелік жұмыстарға жеке басы тікелей қатысты және басқарды.

Жоғары деңгейдегі сейсмикалық-жарылыстың әртүрлі конструкциялық сұлбадағы және қабаттағы ғимараттарға әсер ету деректері және олардың салыстырмалы сейсмикалық төзімділігін бағалау IV және V Бүкіләлемдік сейсмикалық төзімді құрылыс және инженерлік сейсмология (1969, Сантьяго – Чили, 1973, Рим – Италия) конференциясының еңбектерінде жарияланды.

Бұрынғы КСРО-да ҚазСТҚСҒЗИ-да іс жүзіндегі құрылыс ғимаратының сейсмикалық төзімділігі бойынша алғаш рет жіктеуі құрастырылды.

Профессор Т. Жүнісов құрылыс-сәулеттік жоғары оқу орындарының жоғары курс студенттері үшін «Ғимараттардың сейсмикалық төзімділік негіздері» бойынша оқулықтың авторы («Ғимараттардың сейсмикалық төзімділік негіздері», «Рауан» баспасы, Алматы, 1990 ж.). Сейсмикалық төзімділік теориясында жүйелердің тербеліс элементтері мен ғимараттар динамикасы бойынша олар алғаш рет қазақ тілінде «Ғимараттардың сейсмикалық төзімділік негіздері» оқулық құралын жариялады («Рауан» баспасы, Алматы, 1997 ж.). 25 авторлық куәлігі және 5 өнертабыс патенті бар (Қазақстан Республикасы және Ресей Федерациясы). Т. Жүнісовтың редакциялығымен институттың ғылыми еңбектерінің 19 жинағы шығарылды, олардың аналогы ТМД елдерінде жоқ.

Ғылым докторы Т.Жүнісов бірнеше рет Халықаралық және Еуропалық конгрестерге, конференцияларға, симпозиумдар мен семинарларға қатысушы болды. Ол «Сейсмикалық төзімді құрылыс және инженерлік сейсмология» Халықаралық журналының және «Сейсмикалық төзімді құрылыс. Үймереттер қауіпсіздігі» Ресей журналының редакция алқасының мүшесі болды.

Көптеген жылдар бойы (1974 жылдан бастап) Т.Жүнісов сейсмикалық төзімді құрылыс бойынша Халықаралық қауымдастықта (AMIS) КСРО Мемлекеттік Құрылыс комитетінің тұрақты өкілі және 10.04: «Сейсмикалық аудандардағы құрылыс» бағдарламасы бойынша Кеңестік-Америкалық ынтымақтастық жөніндегі сарапшы, сонымен қатар, Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан және Өзбекстан достастығы елдерінде «Сейсмикалық төзімді құрылыс» мәселесі бойынша куратор болды.

Т.Жүнісов Колумбия (Нью-Йорк); Пристония (Нью-Йорк); Оңтүстік-Калифорния (Лос-Анджелес); Стенфордия (екі рет); Хьюстон (Техас); Солтүстік-Калифорния университеттерінде; Берклиде (екі рет) және Девисте баяндамаларымен (дәрістер) сөз сөйледі.

Т.Жүнісов өз бетінше де, сондай-ақ, бірлескен авторлықта 552 ғылыми жұмыс, оның ішінде 16 кітап, 32 нормативтік құжат және 35 ғылыми мақалалар мен баяндамаларды ағылшын тілінде халықаралық және еуропалық конгресте, конференцияларда, симпозиумдарда және семинарлар басылымдарында, сонымен қатар, 25 авторлық куәлік және өнертабысқа 5 патент жариялады (Қазақстан Республикасы және Ресей Федерациясы).

Жүнісов Төлеубай Жүнісұлының есімі Қазақстан Республикасы Құрметті құрылысшыларының тарихи Алтын кітабына және «Жер сілкінісі және инженерлік сейсмология» атты Дүниежүзілік энциклопедияға енген (Amsterdam, Boston, Heidelberg, London, NewYork, Oxford, Paris, SanDiego, SanFrancisco, Singapore, Sydney, Tokyo).

Т.Жүнісовтың зерттеу нәтижелері бұрынғы КРСО-ның, сондай-ақ, Қазақстан Республикасының да негізгі нормативтік құжаттарын құрастыру кезінде, сонымен қатар, тиімді құрылыс конструкцияларын, типтік және бірегей сейсмикалық төзімді ғимараттар мен үймереттердің жобаларын әзірлеу кезінде пайдаланылды.



1. Бұрынғы КСРО-ның нормативтік құжаттары:

- «Сейсмикалық аудандардағы құрылыс» (ҚН және Е II-A.12-69; ҚН және Е II-7-81 *) Құрылыс нормалары және ережелері;

- Сейсмикалық аудандар құрылысы үшін темірбетон конструкцияларынан жасалған қаңқасы бар қаңқалы өнеркәсіптік ғимараттарды жобалау бойынша оқу құралы (ҚН және Е II-7-81 * үшін);

- Сейсмикалық аудандар үшін темір-бетон конструкцияларынан жасалған қаңқасы бар өндірістік ғимараттарды жобалау бойынша нұсқаулықтар. M. 1972 және т.б.



2. Республикалық құрылыс нормалары; егеменді Қазақстанның РҚН:

- Сейсмикалық аудандарда құрылыс ҚР ҚНжәне Е В.1.2-4-98;

- ҚР ҚН В.1.1.3-98 аспаптық деректер бойынша сейсмикалық қарқындылығын бағалауға арналған стандарттар;

- КФ РДС-РК-06.07.98 сейсмикалық оқшаулау іргетастарын пайдалану арқылы ғимараттарды жобалау бойынша нұсқаулық;

- «Сейсмикалық микроаудандандыру ескерілген Алматы қаласының және іргелес аумақтардың құрылысы» (РСН 10-83);

- «Сейсмикалық микроаудандандыру ескерілген Алматы қаласының және іргелес аумақтардың құрылысы» (ҚН ҚР B.2.2-7-95);

Оқу құралы: ғимараттар мен үймереттердің тірек конструкцияларын, қайта құрылатын өнеркәсіптік кәсіпорындарды нығайту бойынша (РСН 10-83 дейін); іс жүзінде салынатын ғимараттардың сейсмикалық төзімділігін тексеру және бағалау бойынша (РСН 10-83 дейін); жер сілкінісі салдарын инженерлік талдау бойынша; бұқаралық құрылыс ғимараттарын нығайту және қалпына келтіру бойынша; құрамды қаттылық диафрагмалары бар жақтаумен байланысқан қаңқаларды жобалау бойынша; сейсмикалық қорғаудың оңтайлы параметрлерін таңдау бойынша; Алматы қаласының және ҚазКСР сейсмикалық аймақтарында орналасқан басқа да елді мекендердің іс жүзіндегі құрылыс ғимараттарын паспорттау бойынша әдістемелік нұсқаулық, сонымен қатар, ҚР ҚНжЕ 2.03-04-2001; Жер сілкінісі қарқындылығын ҚР 2.03-28-2004, 2.03-30-2006 ҚНжЕ{MSK-64 (K) бағалау шкаласы.

3. Сейсмикалық аудандардағы құрылыс үшін ғимараттар мен үймереттерде тиімді құрылыс конструкциялары:

- Көпқабатты ғимараттар үшін ірілендірілген құрама темірбетон қаңқасы - СЖКУ-9а, б, в;

- Көп қабатты сейсмикалық төзімді ғимараттардың құрама қаттылық диафрагмалары бар жақтаулы-байланыс қаңқасы;

- Жақсартылған көпқабатты ірі панельді ғимараттар;

- Алматы қ. «Қазақстан» қонақ үйінің биік ғимараты (бұрынғы КСРО-ның 9-балдық ауданында алғашқы зәулім үй);

- Аз қабатты және үй-жай типті құрылысқа арналған «Қалпақ» типтегі көлемді-блокты конструкция;

- Ғимараттардың сейсмикалық төзімділігі мен сенімділігін қамтамасыз ететін белсенді сейсмикалық қорғау жүйелерінің жаңа типтері;

- 7, 8 және 9 балды сейсмикалық аудандар үшін өнеркәсіптік ғимараттар жабынының екі жақты оң қисықтығының цилиндрлік және жазық қабығы.



4. Жер сілкінісі зардабын тексеруге, инженерлік талдауға және ТМД аумағы мен шетелде күшті жер сілкінісі болған ғимараттар мен үймереттердің сейсмикалық төзімділігін бағалауға, сондай-ақ, оларды қалпына келтіру мен нығайту әдістерін әзірлеуге қатысу.

Құрылыстық-сәулет мамандықтары үшін орыс-ағылшын-қазақ терминологиялық сөздігін құраушы.

Көптеген жылдар бойы (1974 жылдан бастап) Т. Жүнісов сейсмикалық төзімді құрылыс бойынша Халықаралық қауымдастықта (AMIS) КСРО Мемлекеттік Құрылыс комитетінің тұрақты өкілі және 10.04: «Сейсмикалық аудандардағы құрылыс» бағдарламасы бойынша Кеңестік-Америкалық ынтымақтастық жөніндегі сарапшы, сонымен қатар, Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан және Өзбекстан достастық елдерінде «Сейсмикалық төзімді құрылыс» мәселесі бойынша куратор болды.

А.Ш. Татығұлов, «KAZGOR» Жобалау академиясының Президенті, профессор, Ұлттық инженерлік академияның академигі. Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

ХХ ғасырдың екінші жартысы әлемде жаңа құрылыс материалдарының пайда болуына байланысты, тұрғын үй құрылысын индустрияландыруды қарқынды дамытумен сипатталады. Бұл мерзімді темірбетон конструкцияларының ғасыры деп тегін атамайды, нақ солар құрылыс саласында төңкеріс жасады, құрылыстың теңдессіз қарқынын туындатты.

Қазақстан аумағының көп бөлігі сейсмикалық аудандарда орналасқан, сондықтан республикада толық құралатын үй құрылысы өте қатты қарқынмен дами бастады. Қазақстан КСРО-ның сейсмикалық төзімді құрылысының полигоны, Бүкілодақтық ғылыми мектептің даму негізі болды. Мұнда бұрынғы Одақтағы күшті тербелістерді және олардың тұрғын үй конструкцияларына әсерін тіркеу бойынша алғашқы және ең қуатты станциялар салынды, зерттеу зертханаларының желісі құрылды. Бұл Кеңес Одағына әлемде алғашқылардың бірі болып динамикалық есептеу теориясын құрастыруға мүмкіндік берді. Осы істе есімі біздің еліміздің шегінен алыс жерлерге белгілі қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы, академик Tөлеубай Жүнісұлы Жүнісовтың еңбегі зор.

Харьковта оқыған кезінде және Мәскеу аспирантурасында алған терең және негізді теориялық білімдерін инженерлік терең ойлаумен және жаратылысынан берілген практикалық зеректігімен үйлестіруі, сонымен қатар, жоғары адамгершілік жауапкершілігі T.Ж. Жүнісовқа сейсмикалық төзімді құрылыстың негізін қалаушы, Қазақстанда ғана емес, басқа елдерде оның бас конструктор болуға мүмкіндік берді.

Бүгінгі күні сейсмикалығы жоғары аудандарда салуға арналған ғимараттар мен ірі үймереттердің практикалық түрде ол қатыспаған бірде-бір сериясы жоқ. Оған көптеген эксперименттерді сәтті жүргізді, бірқатар бірегей инженерлік есептеулерде авторлық тиесілі. Әсірелемей айтсақ, Алматы қаласының, жеке алғанда, бұрынғы Ленин атындағы Достық даңғылындағы барлық жаңа көп қабатты үйлер, сонымен қатар, Қазақстандағы ең биік ғимарат – 25 қабатты «Қазақстан» қонақ үйі инженерлік есептеу мен конструкциялау бойынша оның қатысуымен және авторлығымен сейсмикалық төзімділік сынағынан өтті. Ол тек дұрыс инженерлік-техникалық шешім тауып қана қойған жоқ, оны ғылыми негіздеді. Т.Ж. Жүнісовтың көп жылдық бақылаулары, ғылыми ізденімдері оның монографияларының, мақалаларының, сейсмикалық төзімді құрылыс аймағында іргелі еңбектерінің негізіне қаланды.

Tөлеубай Жүнісұлына тән жеке қасиеттері туралы айтатын болсақ, оның жоғары жауапкершілік сияқты қасиетін кездейсоқ байқаған жоқпын. Белгілі болғандай, сейсмикалық төзімді құрылыс негізінде еншілес технология жатыр. Бұл мәселеде ол кінәмшіл ғана емес, принципшіл және талап еткіш адам болды. Кеңес заманында орталықтан, Мәскеуден келетін шешімдермен таласатын басшы мен маман сирек болатын. Aл Т.Ж. Жүнісов, мысалы, практикада кең қолданысқа ұсынылған БМЖ-04 орнына біршама қымбат, бірақ сейсмикалық тұрғыдан анағұрлым қауіпсіз SZHKU-9 сериясын енгізу қажеттігін дәлелдей алды. Осындай іс тәсілін ол өзінің көптеген шәкірттеріне жеткізуге тырысты. Қазақстанның дамып келе жатқан құрылыс индустриясына жаңа кадрлардың қаншалықты маңызды және қажет екенін түсінген ол оқытушылық жұмыс үшін де уақыт тапты. Ол 1962 жылы бұрынғы ҚазПТИ-дің құрылысшы инженерлерінің бірінші түлектерінің МЕК-тің төрағасы болды және шамамен 50 жыл бойы профессор лауазымында педагогикалық қызмет атқарып келеді.

Төлеубай Жүнісұлы Жүнісов сияқты айрықша адамның мінезіне жастарды өзіне тартатын қасиет қана емес, үлкен білгірлік, жұмысымен және жеке өнегесімен өзіне тарту қабілеті, ортақ қызығушылық таба білу, мейірімділік және адамдарға қарапайым қарым-қатынас тән. Бұл қасиеттер әр түрлі мекемелер мен ведомстволар, Өнеркәсіптік құрылыс ҒЗИ жобасы және ҚазСТҚСҒЗИ арасында тең әріптестік байланыстар негізін қалады, онда ұзақ жылдар бойы ұйымдарды Т.Ж. Жүнісов басқарған. Мүмкін соның арқасында «KAZGOR» ұжымы сейсмикалық төзімді үймереттер жобалауда негізін қалаушылардың бірі жоғары кластағы инженер-конструктор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген құрылысшысы, көп жылдар бойы «ҚазГОР»-да бас инженер қызметін атқарған Калиш Георгий Алексеевич болып табылатын белгілі мектеп құруда біршама роль атқарды. Скопле қаласында жер сілкінісінен кейін Югославия мамандарының үлкен тобы нақ «ҚАЗГОР»дың сейсмикалық аудандарында жобалау тәжірибесімен танысуға келгені кездейсоқ емес қой.

Т.Ж. Жүнісовтың сіңірген еңбегі және оның сейсмикалық төзімді құрылысқа қосқан үлесі зор және оны Үкімет, республиканың ғылыми және қала құрылысы қауымдастығы лайықты түрде бағалады. Ол КСРО, ҚР ІІМ және ҰИА Инженерлік академиясының академигі, сонымен қатар, Ресей Сәулет және құрылыс ғылымдары Академиясының Ұлттық мүшесі, «KAZGOR» Жобалау академиясының академигі, ҚазБСҚА және Көлік және Коммуникациялар Академиясының құрметті профессоры болып табылады.

«Құрмет белгісі» орденімен және КСРО медальдарымен марапатталды, КСРО Министрлер Кеңесі және Қазақ КСР Министрлер Кеңесі сыйлығының Лауреаты.

Академик T.Ж. Жүнісов сейсмикалық төзімді құрылыстың негізін қалаушы ғана емес, сондай-ақ, Қазақстандағы осы бағыт бойынша ең ірі ғылыми мектеп ашушы болды. Оның шәкірттерінің көпшілігі белгілі ғалымдар болды.

Т.Қ. БӘСЕНОВ – СӘУЛЕТШІ, ҚАЗАҚ СӘУЛЕТ МЕКТЕБІНІҢ НЕГІЗІН САЛУШЫ

прямоугольник 4

Бпрямоугольник 1әсенов Төлеу Құлшаманұлы (12 қыркүйек 1909, қазіргі Ақтөбе облысының Шалқар ауданы – 4 мамыр 1976, Алматы, Казақ КСР) – тұңғыш кәсіпқой қазақ сәулетшісі, Қазақ ССР еңбек сіңірген құрылысшысы, КСРО Сәулет академиясының корреспондент мүшесі, сәулет саласындағы алғашқы ғалым педагогтардың бірі, қазақ сәулет мектебінің негізін қалаушы, Қазақстан Сәулетшілер Одағының алғашқы төрағасы. Республикадағы бірінші сәулет факультетін ұйымдастырушы.

1933 жылы Ленинград институтының өнеркәсіптік шаруашылық инженерлерінің сәулет факультетін бітірді. Еңбек жолын Қазақ КСР халық комиссарларының Кеңесі жанындағы құрылыс басқармасынан бастаған.

1933-1937 жылдары Жамбылда, Алматы мен Қырғызстанда қызметтер атқарды, 1937-1941 жылдары - Алматы қаласының бас сәулетшісі. 1942 жыл Коммунистік партия мүшесі болды, 1944-1954 жылдары – Қазақ КСР Министрлігі Кеңесі жанындағы сәулеттік жайғастыру басқармасының бастығы. 1958-1976 жылдары - Құрылыс істері жөніндегі мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары. Қазақстан Сәулетшілер кеңесі жетекшілерінің бірі болды.

Төлеу Құлшаманұлы - еліміздің бұрынғы астанасы Алматы қаласының алғашқы бас жоспарын жасаған сәулетшілердің бірі. Ол - Қазақстанда, Мәскеуде және Кеңес Одағының көптеген қалаларында бой түзеген ірі-ірі ғимараттардың, алып кешендердің авторы, 25 сәулет кешенінің жетекшісі һәм жобалау жөніндегі кеңесшісі. Соның ішінде ең үлкендері - Алматының орталығы және Ленин даңғылы (қазіргі Достық даңғылы), Мәскеудегі Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіндегі Қазақ ССР павильонының ғимараты, Ақтөбе қаласында қоғамдық орталығы, Алматы әуежайының бірінші кешені, Қазақ опера және балет театрының үйі, Амангелді Иманов ескерткішінің жоспары. Алматы тұрғындары авторы Т.Қ. Бәсенов болып табылатын «Алатау» кинотеатрын және басқа да ғимараттарды жақсы таниды.

Басенов Cемей ет комбинатының, Петропавл хром зауытының жобасын жасады, Түркісібтің объектілерін, Қырғыз Республикасындағы Кант-Рыбачье теміржол станциясын жобалады. Қарағандыдағы спорт және мәдениет Сарайы жобаларының жетекшісі болды. Ембі, Маңғыстау, Үстірт аймақтарындағы мемориалды-ғұрыптық тарихи құрылыстардың ерекшеліктеріне ғылыми талдау жасап, архитектуралық ескерткіштерін зерттеді. «Қазақстан архитектурасындағы өрнектер», «Архитектура және қала құрылысы» атты ғылыми-зерттеу еңбектері, тағы басқа көптеген монографиялары жарық көрген.

Төлеу Құлшаманұлы алғаш рет 1961 жылы сәулетшілер тобын ұйымдастырып, Қазақ политехникалық институты құрамында түрлі мамандықты кафедралар ұйымдастыруға көп үлесін қосты. Соныңан 60-жылдары Сәулет факультеті ашылып, сәулет-құрылыс институты деп аталды, кейін академияға түрленді.

1964 жылы Т.Қ. Бәсенов Қала құрылысы кафедрасын ұйымдастырып меңгерушісі атанды, кейін ҚазПТИ Сызба геометриясы кафедрасымен бірлесіп, Сәулет факультетін ашқызуға көп еңбек сіңірген.

1968-1970 жылдары қала орталығында Ленин даңғылын қайта құру жобасын басқарды.

Төлеу Құлшаманұлының елімізде өзіміздің мамандарымызды тәрбиелеу мәселесін талқылауға әрқашанда сөз көтерді және өзінің де қосқан еңбегі аз емес. Бүгінде есімі елге танылған оқушылары көп, олар -Қазақстанның еңбегі сіңірген сәулетшілері Рүстем Сайдалин, Адамбек Қапанов, тағы басқалары Қазақстанның жаңа астанасы - Астана қаласының сәулеттік келбетін жақсартуға үлес қосып келеді.

Сондай-ақ, Т.Бәсенов Қазақстанның архитектуралық ескерткіштерін сақтау және қалпына келтіру үшін атсалысқан. Оның тапсырмасы бойынша Тараз қаласының жанындағы, Айша Бибі мазарының аумағы өлшенді, Түркістандағы Қожа-Ахмет Яссауи мазарын қайта қалпына келтіріп жобасы жасалынды. Зерттеу жұмысының нәтижесінде республикада сәулет ғылымының дамуына түрткі болған Қазақстанның сәулет мұрасына қатысты кітаптар мен мақалалар баспаға шықты.

Николай Гоголь айтқандай: «Сәулет – дүние шежіресі: ол өлеңдер мен аңыздар өз жырын айтқаннан кейін ғана жазуын көрсетеді». Бәсенов 1976 жылы дүниеден өтті, ал Мәскеудегі халық шаруашылығы жетістіктерінің Бүкілодақтық көрмесіндегі оның жобасы бойынша қаланған Қазақстан павильоны, оңтүстік астанадағы Достық даңғылы мен «Алатау» кинотеатры, Қазақ опера және балет театры, Алматы аэропортының алғаш кешені отандық қала құрылысының негізін қалаған адамның ойы мен идеясын жеткізе отырып бірнеше ұрпаққа өз қызметін атқаратын болады.

Ленин атындағы республикалық кітапхана жобасының, 28 гвардияшы панфиловшылар атындағы саябақтағы «Даңқ» мемориалды кешен жобасының авторы Владимир Ким «Мен Алматыға Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтына оқуға түсуге келген едім. Таныстар арқылы тұңғыш дипломды қазақ сәулетшісі Т.Қ. Бәсенов дарынды балаларға арнап Мәскеу, Ленинград, Киевтегі сәулет және шығармашылық факультеттерге түсу үшін сурет сабақтарын ұйымдастырып жатқанын естідім. Көп толғанбай-ақ бұл курстарға жазылдым...».

1997 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік сәулет және құрылыс академиясының үздік студенттеріне Т.Бәсенов атындағы диплом және стипендия тағайындалады.

Қазіргі уақытта Алматы қаласының орталық көшелерінің бірі тұңғыш сәулетшінің есімімен аталады. Алғашқы шебер сәулетші Т.Бәсеновтің тұрған үйіне мемориальдық тақта орнатылған.

Алғашқы сәулетші Т.Бәсеновтің 100 толуына орай 50 теңгелік шақалар шығарылып айналымға енгізілді. Мерейтойлық шақалардың авторы мен дизайншысы Төлеу Құлшаманұлының немересі Алмат Бәсенов болып табылады. Сәулетшінің түған жерінде, қазіргі кезде деректі телефильм түсірілуде. Фильм авторлары тележурналистер Иманбай Жұбаев пен Болат Нүсіпбековтер болып табылады, фильм Шалқар, Мұғалжар, Алға аудандары мен Ақтөбе қаласының өзінде түсірілмек.

Еңбек Қызыл Ту орденімен, КСРО-ның «Еңбектегі ерлігі үшін», «1941-1945жж. Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін» медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

Соғыстан кейінгі кезеңде қалалар мен ауылдарды жаңадан қалаған Қазақстан сәулетшілер тобына жататын және қазіргі Қазақстан бейнесін құрған жастарды әлпештеген Төлеу Құлшаманұлы осындай ұлы тұлға болды.



Б.С. САҒЫНҒАЛИЕВ – ҚАЗКСР ЕҢБЕК СІҢІРГЕН МҰНАЙШЫСЫ, ТЕҢГІЗДІ АЛҒАШ АШУШЫ
Сағынғалиев Бөлекбай Сағынғалиұлы (1927-2009) – Қазақ КСР-нің лайықты мұнайшысы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері.

Ол өзінің қызметін 1951 жылы мұнай өндіру мастерінің көмекшісінен бастады. Мұнай өндіретін кәсіпорындар қатарында бас инженер болып жұмыс істеген. Ұзақ уақыт бойы «Эмбанефть» өндірістік бірлестігінің бас директорлығына Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ауыр индустрия бөлімінің нұсқауымен Губкин атындағы Мәскеу мұнай-газ институтының түлегі Бөлекбай Сағынғалиев тағайындалды. Ол Қазан Революция орденімен, үш рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталды.

Осы кісінің есімі мұнайшылар ұрпағына үлкен құрметпен мәлім, олар Бөлекбай Сағынғалиев Қазақстан мұнай өнеркәсібіне үлкен үлес қосты деген пікірмен келіседі. Оның есімі Солтүстік Каспий маңындағы ірі кен орындарының ашылуымен және ірі алаңдарда мұнай өндірісінің басталуымен тығыз байланысты.

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері Бөлекбай Сағынғалиұлының қызметі туралы техника ғылымдарының докторы Болат Еламановтың еске алғанынан:



Институттан кейінгі өзімнің еңбек өмірбаянымды «Эмбанефть» өндірістік бірлестігінде, бас директоры Сағынғалиев Бөлекбай Сағынғалиұлы болған кезде бастағанмын.

70-жылдардың ортасында ескі Кеңестің мұнай өндіретін кәсіпорындардың бірі өзінің нашар кезеңдерін өткізіп жатқан. Мұнай негізінде тозған жабдықтар мен байланыс көмегімен ескі кәсіптерде өндіріледі. Іс жүзінде барлау көлемі төмен, себебі кез келген мұнай өндірісін дамыту үшін негіз болып келетін жаңа ашылулар болған жоқ. Бұл жағдайда, кәсіпорындардың дамуына және тұтастай алғанда бүкіл аймақ болашағы үшін мәселе болып тұрды. Осындай жағдайға өзінің түсініктемелері баршылық. Маңғышлақ облысының 60-жылдарда сәнді болғаны соншалықты, көптеген геолог-мұнайшылар тек осымен ғана болашақты байланыстырған, ал ескі Эмбіні жаңа ірі геологиялық жаңалықтар мағынасында болашағы жоқ деп есептелген. Сол кезде мұнай мен газ барлау жұмыстарын дамытуға барлық қаржыны Мәскеудің орталық мекемелерінен бөлінетінін ескере отырып, бұл мәселенің тек жартысы ғана болғаны ең қапалысы болып табылады. Одақта өзінің даусыз артықшылығы болған – ол Батыс Сібір. Мемлкеттің негізгі назары мұнай саласынан осы аймаққа бағытталғаны ғажап емес. Ескі мұнайлы Эмбінің мәселелерін қарастыруға бәрінің де не уақыты, не ықыласы да болған жоқ, оған қоса оның үлкен болашағына сенбейтін. Бірақ Бөлекбай Сағынғалиұлы өзінің мұнайшыларының өмірін жақсартуға және жаңа кен орындарының ашылуына қол жеткізу үшін көп тер төккен еді. Ол бас директор лауазымына тағайындалған күнінен бастап ұжымға мынадай мақсат қойған еді: «Бұлай әрі қарай өмір сүруге болмайды. Мұнайлы Эмбі әлі өзінің соңғы сөзін айтқан жоқ. Ескі Эмбінің болашағы жаңа тұз астындағы мұнайда жатыр. Және де біз оны қандайда табиғи және төрешілік қиыншылықтарға қарамастан іздейміз».

Бірінші мақсат ретінде: жоғары бөлімшелерінде осы аймақ жер қойнауының мүмкіндіктерді бағаламауды жойып және ең алдымен, ірі мұнай-газ ресурстарын тұз астындағы кен орындарының ашылуы болды. Ол жинаған тәжірибесі бар геолог-мұнайшылар: Ж.Досмұханбетов, Н.Балгымбаев, О.Исказиев, В.Авров және басқалары үлкен көлемдегі геологиялық мәліметтерінен, атақты академик И.М. Губкиннің 1936 жылы жасалған, миллиардтаған тонн қоры туралы айтылған баяндамасынан бастап, талдаған. Бөлекбай Сағынғалиұлы командамен бірге терең аналитикалық жазбалар дайындаған, оңаша кеңесуге қол жеткізді және ондаған мемлекеттік жоспарлы мен мұнай өнеркісіптік министрлер бөлмелеріне баяндама жасаған. Бұл өзі өте күрделі міндет болды. Кейбір жағдайларда, жоғары басшысымен кездесу алдында, бірнеше рет алдын ала келу керек болған. Тіпті Бөлекбай Сағынғалиұлының жас көмекшілері кейде үміті үзілетін және осы үмітсіз жұмысты тастауға ықылас пайда болған, бірақ ол өзі осы оймен қатты рухтанған және осы ой үшін күресуді бір күнге де тоқтатпаған. Бірте-бірте, кездесулер саны артып, лауазымды тұлғалар Каспий бассейнінде жоғары мұнай-газ болашағы барына сенімділігін Сағынғалиевпен бөлісті. Мақсаттылық пен табандылық нақты нәтижелерге әкеле бастады - барлау жұмыстарының көлемін күрт арттыру үшін арнайы бағдарлама қабылданды, бұрғылау жұмыстарына екі басшылар, геофизикалық және құрылыс тресттері және басқа да қосалқы бөлімшелер құрылған.

Бөлекбай Сағынғалиев көреген көшбасшы ретінде Теңгіздегі жұмыстарға арналған қышқыл газдарды қабатты сұйықтықта, жоғары шарттарда ұсталынатын саңылауларды сынау бойынша жеке техникалық қауым құрастырды. қышқыл газ қоймасы сұйықтықтарды жоғары мазмұнда ұңғымаларды сынау үшін жеке процесс тобы құрылды. Осы топтың алғашқы меңгерушісі жас инженер Нұрлан Балғымбаев тағайындалды. Ол белсенді түрде команда құруға бастады, бірақ бірнеше айдан кейін қызметі жоғарылап кетіп қалды – «Ақтөбелік мұнай» өндірістік бірлестігіне бас инженер болып тағайындалды. Қысқа уақыттың ішінде ол көптеген жұмыстарды жасап үлгерді және ең бастысы, келешегі бар жас инженерлерді: Ю.В. Балдуева, Б.Ю. Васильева, К.К. Кудабаева және басқа да мамандарды тартты. Олар кейінірек ауыр Теңіз кен өндірісі, жердің жағдайында өздерін өте лайықты көрсетті. Нұрлан Утепович кеткеннен кейін техникалық қауымның басшысы Болат Еламанов тағайындалды және маған, Теңіз ашылуы оның жұмыс қызметінің шыңы және де мұнайлы Эмбіні қайта жандандыру бойынша жоспарларды нақты түрде іске асыру болып табылған. Сағынғалиевтың тікелей басшылығанда, Теңіз кен орнын дамытуына қатысу сәті қолыма түсті. Оның жұмысқа қабілеттілігі өте жоғары болуы таңқалдырды. Дала жағдайында Бөлекбай Сағынғалиұлы ұзақ күндер бойы бізбен бірге құрылыс алаңында болды. Жобалаушылармен, мердігерлермен және жеткізушілермен шексіз жоспарланған кездесулер түннен кейін-ақ аяқталатын, ал таңертеңгілік ол қайтадан өзінің атақты ақ кепкасын кейіп ұңғымаға келетін. Қысқартылған мерзімдер, қиын климаттық жағдайлар, өмір сүру жағдайы нашарлығы және техникалық шешімдердің жаңалығы дереу шешуді қажет ететін проблемаларды көп туғызды. Мұның бәрі жоғары қарқынмен істелінген жұмыспен бірге жағдайды шиеленістіріп отырды. Тіпті біз, оның жас көмекшілері, психикалық және физикалық әлсіздік көрсеттік. Бірақ Бөлекбай Сағынғалиұлы ешқашан өзінің шаршағандығын көрсетпеген – әрдайым көңілді, жігерлі және белсенді болатын. Ол өмір сүрген жылдары биіктіктен көрінген, міне, осындай қылығымен Бөлекбай Сағынғалиұлы бізге үлгі көрсеткенін, қалай жұмыс істеу керектігін, басшы өзін қалай ұстау міндетін үйреткенін түсіндім. Бірақ, менің ойымша, оның мінезіндегі басты ерекшелігі өз мақсаттарына жету үшін рухты ерлігі мен табандылығы болып табылады. Маған Бөлекбай Сағынғалиұлының өте жоғары дәрежедегі басшыларының алдында өз ұстанымын қорғаған жағдайларда куә болуға тура келді. Қай мезгілде болмасын, әсіресе сол күндері, қол астындағылардың басшымен дауласу оңай болған жоқ. Кейде пікірталастар қызуы ұйғарымды шегінен асып түсетін, бірақ соңында жоғары қызметтегі оппонент Бөлекбай Сағынғалиұлымен келісетін. Мұндай жағдайларда қатты мінезден басқа батыл адам болуы керек еді, себебі сол сәттерде өзінің мансабы және әл-ауқаты бірінші орынға қойылады. Кейде біз оның шешім қабылдағанда өз прициптеріннен бас тартпай табандылық танытатын батылдығына таңқалатын едік..

Бөлекбай Сағынғалиұлының адами қасиеттерін көрсететін көптеген мысалдар келтірсе болады, бірақ менің ойымша оны ең анық және қысқаша қылдырып жасаған, жаздың басында 1985 жылы Теңізге сапардан кейін бұрынғы Комиссар және КСРО Мемжоспарының төрағасы, Н.К. Байбаков еді. Кеңес жабылар алдында Бөлекбай Сағынғалиев туралы былай деді: «Сіз шынайы патриотсыз, өз ісіңіздің жанкүйерісіз, өз халқын, жерін сүйетін және оның байлығына мақтанатын адам сіз сияқты болуы тиіс

Бөлекбай Сағынғалиұлы көптеген ордендер мен құрметті атақтарға ие болды. Бірақ, менің көзқарасым бойынша, еліміз оның мұнай шаруашылығында қалдырған көрнекті аманатын әлі толық мәнде бағаламаған. Ондай уақыт келетініне сенімдімін.

2012 жылдың 5 мамырында аты аңызға айналған адамға, Қазақ КСР Лайықты мұнайшысына, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері - Бөлекбай Сағынғалиевқа арналған мемориалдық тақтасы «Эмбамұнайгаз» өндірістік филиал алдында ашылған.

Осы кісінің есімі мұнайшылардың аға ұрпағына мәлім, олар Бөлекбай Сағынғалиев Қазақстан мұнай өнеркәсібіне үлкен үлес қосты деген пікірмен келіседі. Оның есімі Солтүстік Каспий маңындағы ірі кен орындар ашылуымен және ірі алаңдарда мұнай өндіріс басталумен тығыз байланысты.

Ашылу салтанатына қатысуға Астанадан мұнайшының жесір әйелі Хадиша Хариева, Бөлекбай Сағынғалиевтың туғандары, оның серіктестері, оқушылары, мүдделестері және әріптестері келді. Салтанатқа ол 15 жыл басқарған «Эмбамұнайгаз» өндірістік филиалының қызметкерлері қатысқан, осы уақыт ішінде 15 кен орындарын бар екендігін дәлелдеп және оларды ашты.

Мұнай саласын даму ісінде Бөлекбай Сағынғалиевтың рөлі баға жетпес, – деп, іс-шара ашып жатқан, «Эмбамұнайгаз» өндірістік филиалының басшысы Жұмабек Жамауов айтқан. – Бүгін Атырауға инвестициялар түсіп, ірі кен орындары зерттеліп жатыр, бірегей орындар ашылды. Осында оның үлкен еңбегі бар. Бастауға әрдайым қиын. Қазір ашылған мұнайлы алаңдар тарихқа, төтенше қиындықтар, оңай емес пікірталастар, бірнеше рет қазір бізде бар заттарды дәлелдегеніміз еске түсіретін шақтарға айналды. Бөлекбай Сағынғалиев көзі тірісінде тарихқа кірген еді. Ол ерекше, біртума тұлға, өте сирек кездесетін адам болған.

Астанадан келген қонақ, Қазақстан Республикасының лайықты геологы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Орынғазы Есқалиев Сағынғалиев туралы және оның қызметі мен еңбегі туралы романдар жазса болатынын білдірген:

Қазіргі жастардың есінде де жоқ, бізге Каспий жазығының астында қандай мұнайдың зор байлығы жатқанын дәлелдеу үшін қандай қиыншылықтан өту керек болғанын. Ал оны КСРО Косыгиннің Кеңес министрлерінің төрағасының алдында Кремль деңгейінде дәлелдеу керек еді. Мен Бөлекбай Сағынғалиевті Кремльге дейін шығарып салдым және Совмина дәлізінде күттім. Және қазір, өз жылдарымды еске алғанда, сол қиын кезеңдер, менің өмірімнің ең бақытты сәттері болғанын түсіндім. Бөке де солай ойлаған шығар. 500 метрден төмен тереңдікте мұнай алуға болмайтынын оған айтқан. Ал енді қараңдар, қазір Теңізде 3000 метр тереңдікте мұнай алынады. Б. Сағынғалиев стратег, ойшыл болған. Мен де мемориальды тақта – ол оған лайықты құрметтердің басы деп ойлаймын. Ол одан да көпке лайықты. Егер «Эмбамұнайгаз» аймағында мұнайшылар саяжолын ашса, онда оны Сағынғалиев мүсіні көріктендіретін еді.

Бөлекбай Сағынғалиевтың жесір әйелі, мектепте қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі болып жұмыс істеген, оның көмекшісі мен серіктесі болған. Және Эмбаның мұнайлы бассейні, Теңіз кен орны сияқты объектілерде жұмыс жасайтын, қазіргі жас ұрпақ, өкінішке орай, бұл кенорындарын кім ашқанын білмейді. Бірақ өткені жоқтың, болашағы жоқ. Атырау аймағының тарихы отандық мұнай саласының тарихымен тікелей байланысты.

Ол ғажап, тамаша адам болған, – деп Хадиша Хариева айтады. – және өте батыл еді дейді. Екінің бірі жоғарыдағы басшысымен дауласа алмайды. Ал, ол оны жасауға қорықпаған. Ол жоғары жаққа өзі жеткізе алды және Теңізде үлкен мұнай кені барын дәлелдеген. Бөлекбай Сағынғалиев жастарды оқытуға үлкен көңіл бөлген. Мәскеу үйден алыста, барлығы оқи алмады. Ал біздің салаға жоғары дәрежелі мамандар қажет болған. Ол 80-жылдары осы жерде, Атырауда Қазақ политехникалық институтының филиалының ашылуына бастамашылардың біреуі болған. Осында қандай болашағы бар екенін және қалай өзінің жұмысшыларының болғанының маңызды екенін түсінген. Және Атырауда уақыты келе Қазақстанда жалғыз мұнай мен газ институтының ашылу дерегі оның зор еңбегі болып табылады.

Бөлекбай Сағынғалиевтың көп оқушылары болған, кеңпейілді, қайратты адамда олардың болмауы мүмкін емес. Ол кісінің бос уақыты бәріне жеткілікті болған, себебі ол күніне бірнеше сағат қана ұйықтайтын. Оның жетістікке жеткен шәкірттерінің бірі, кезінде Қазақстан Республикасы Үкіметін басқарған Нұрлан Балғымбаев болған. Оған Бөлекбай Сағынғалиевтың мемориалды тақтасын ашу салтанатына қатысу, оның естелігіне деген зор құрмет пен абырой болды.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет