Ж. Қарағанды 2016 кіріспе



жүктеу 303.85 Kb.
Дата16.10.2017
өлшемі303.85 Kb.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті -

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің білім ордасы

ДІНИ ҚЫЗМЕТ ЖӘНЕ ДІНИ БІРЛЕСТІКТЕР ТУРАЛЫ ЗАҢ

(16.11.2015 ж.)


Қарағанды 2016




КІРІСПЕ
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда дiнге деген көзқарас: барлық қоғамның деңгейінде, сондай-ақ мемлекеттік-конфессиялық қатынастар деңгейінде де түбегейлі өзгерді.

Қазақстандық қоғам өзінің елеулі бөлігінде өзін діншіл қырынан танытады. Дін қоғамдық дамуда, қазақстандық қоғамның тұрақтылығын сақтауда маңызды роль атқарады.

Бұл мемлекеттен діни бірлестіктермен барабар қатынастар қалыптастыруды талап етті, мемлекеттік-конфессиялық қатынастар Қазақстан Республикасы үшін ең маңызды қатарға тұрды.

Өз кезегінде, діни бірлестіктер мемлекетпен қатынастар түрін қалыптастырады, өзінің әлеуметтік-саяси стратегиясын нақтылайды, діни құндылықтарды қазіргі Қазақстан реалийімен үйлестіреді.

Қазақстан Республикасының дін саласындағы ең өзекті проблемалары арасында бүгінгі күні келесі түрлерін бөліп қарауға болады: барлық әрекеттегі діни жағдайларды айқындау (мемлекеттік діни салада тиімді саясатын жүргізу үшін осы саланың нақты жағдайын білу, қазіргі кезде мұнда көптеген жалған түсініктермен стереотиптер бар), діни ортаны дамыту беталыстарын талдау (осы беталыстарды жүзеге асырудың алдындағы көрініс діннің оң мүмкіндіктерін «пайдалануға» және жағдайдың жағымсыз дамуын болдырмауға мүмкіндік береді) керек.

Нақ осы мәселелер зерттеу тақырыбына айналды, олардың нәтижелері осы кітапта берілген. Көтерілген мәселелердің құрылымдық күрделілігі салдарынан талданатын проблемалардың барлық аспектілері бірдей толық анықталған жоқ, бірақ олардың арасында маңыздыларының бір қатары зерттелді.

Қазақстан ақсүйек мемлекет болғандықтан қазақстандық ерекше модельді – ақсүйектікті қалыптастыру және осыған сәйкес мемлекеттік-конфессиялық қарым-қатынастарды орнату түрлері бүгінгі күні шиеленіс жағынан байқалады. Ақсүйектілік принципі алуан түрде жаңа заманғы әлемде жүзеге асырылады, түрлі елдер қалыптастырған ақсүйектілік моделін талдау демократиялық ақсүйек мемлекет осы принципті өзінің жағдайының релийіне және өзінің даму ниетіне бейнелес жүзеге асырады. осы принципті нақты жүзеге асырудың алуан түрлі болатыны осыдан. Қазақстан бүгінгі күні, діни сала релийінен шыға отырып және ішкі және сыртқы саясатта өзінің ұлттық мүдделерін жүзеге асыру контексінде өзінің ақсүйектілігінің ерекше моделін дамыту мүмкіндігіне ие.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ДІНИ ҚЫЗМЕТ
Түрлі ұлттық және діни топтардың өкілдерінің бейбітшілікте өмір сүруі көбінесе мемлекеттік саясатқа байланысты және осыған орай Қазақстан Республикасында сәйкес тәжірибе назар аударарлық.

Қазақстан Республикасында конфессияаралық және этникааралық келісім мемлекет тұтастығының және оның демократиялық жаңғыру жолымен алға жылжуының қажетті шарттарының бірі болып табылады. Президент Нұрсұлтан Назарбаев: «Біздің ұлтаралық және дінаралық келісім моделіміз – бұл Қазақстанның түрлі конфессиясының өзара әрекеттесуінің жалпы әлемдік процесіне қосқан үлесі» екенін атап өтті.

ҚР Конституциясының 1-бабы 1-тармағында «Қазақстан Республикасы өзiн демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтiк мемлекет ретiнде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмiрi, құқықтары мен бостандықтары» – делінген. Осылайша, конституциялық түрде, Қазақстан Республикасында діни институттар (олардың барлық көріністерінде) мемлекеттен бөлек кеткен, бұл ешқандай конфессия қандай да бір мемлекеттік қызметтер атқармайтыны, мемлекет қолдайтын бір немесе бірнеше дін жоқ, ешқандай дін мемлекет құраушы фактор сипатына ие емес екені бекітілген.

ҚР Конституциясының 22-бабы 1-тармағына сәйкес: «Әркімнің ар-ождан бостандығына құқығы бар». Осыдан ар-ождан бостандығы адамның абсолютті құқығы болып табылатыны және ешбір жағдайда шектеуге жатпайтыны шығады.

Адам құқығы мен дін тұту еркіндігін жаңаша түсіну БҰҰ, ЕҚЫҰ және басқа ұйымдар қабылдаған жалпы мойындалған халықаралық келісімдермен анықталады. Маңызды құжаттардың бірі 1948 жылы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған «Адам құқығының жалпыға бірдей декларациясы» болды.

Декларацияның 2-бабында, әр адам, нәсіліне, түр-түсіне, жынысына, тіліне, дініне, саяси немесе басқа да наным-сенімдеріне, ұлттық, немесе әлеуметтік тегіне, мүліктік, тектік-топтық, немесе басқа да жағдаяттарға қарамастан осы Декларацияда жарияланған барлық құқықтар мен бостандықтарға алаланбай, бірдей тең ие болуы тиіс.

Осылайша қандайда бір дінге тиістілік дискриминация немесе менсінбеушілік немесе адамның және азаматтың қандай болмасын құқығын шектеу себебі болмауы керек екені айтылған. Сонымен қатар, Декларацияның 18-бабында ар-ождан және дін бостандығына берілетін құқыққа анағұрлым толық анықтама беріледі. Берілген бапты талдаудан, ар-ождан және дін бостандығына құқығын жүзеге асыруға бұл өз дінін немесе наным-сенімін өзгерту еркіндігін, өз дінін, наным-сенімін жеке өзі, немесе басқа адамдармен бірігіп тұтып, жария түрде, немесе жеке жолмен уағыздау, құдайға құлшылық ету, діни салт-жораларын орындау бостандығын да қамтыйтыны айтылады.

ҚР Конституциясында ойлау және дін бостандығына конституциялық кепілдік беруге қатысты жеке ережелер жоқ. Осы кепілдіктер ҚР Конституциясының ар-ождан бостандығына қатысты 22-бабының конституциялық нормаларымен қамтылатыны айқын. Е.К. Көбеев, берілген проблема контексінде Қазақстанның жаңа заманғы даму кезеңін қарастыра отырып, ол қоғамның рухани өмірінің күрделі процестерімен, дәстүрлі құлшылық ететін дін ретінде, сондай-ақ дәстүрлі емес ретінде діни бірлестіктердің көбеюімен қатар жүреді деп атап өтті. Осыған байланысты мемлекет, бірінші кезекте, діни заңның орындалуын қамтамасыз етуі тиіс. Сол уақытта діни бағыттардың даму беталыстарын зерделеу және діни ортада жағымсыз көріністерді жою бойынша жан-жақты жұмысты талап етеді.

Қазақстанда мемлекеттік конфессиялық қатынастардың жеке бірегей моделі қалыптасады, ол Қазақстан халқының полиэтникалық және поликонфессиялық құрамының бейбіт өмір сүруінің көп ғасырлық тәжірибесіне сүйенеді деуге болады, басқаша көзқарасқа және толеранттылыққа деген дінге еріктілікпен өрнектелетін қазақтардың тарихи шарттасқан ашық ментальдылығына негізделеді; ол сонымен қатар экономикалық тұрақтылыққа және тұтастай азаматтар мен қоғам игілігінің барған сайын байқалатын арту беталысына, мемлекеттің ақсүйектік сипатын заң жүзінде бекіткен мемлекеттің ойластырылған саясатына және мемлекет алдында барлық діннің теңдігіне негізделеді, бірақ түрлі тарихи салмақты және Қазақстан аумағында конфессия қызметінің тәжірибесін ескереді.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары қазақстандық заң шығарушы Қазақстан Республикасының 1992 ж. 15 қаңтардағы № 1128-XII «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» Заңын (ҚР 2011 ж. 11 қазандағы № 483- IV Заңына сәйкес күшін жойды) әзірлеп, қабылдай отырып, діни бірлістіктерді құру және қызмет тәртібін анағұрлым либеральды реттеді.

Осы біршама иігілікті негізде және тәуелсіз Қазақстан Республикасының құрылуының алғашқы жылдары үкіметтің осы проблемаға енжар көзқарасы және халықтың жеткіліксіз діни сауаттылығы нәтижесінде Қазақстанның көптеген азаматтары, әсіресе жас буын өкілдері бұзылған діни күштердің ықпалына түсті. Елді Қазақстанда бұрын белгілі болмаған әр түрлі миссиялар жаулап алды. Өз қатарларына жаңа дін ұстанушыларды тарту күресінен туындайтын конфессияаралық шиеленісу байқалады. Оның асқынуына республикада шетелдік жол сілтеушілердің белсенді қызметі ықпал етеді, біршама ақшалай қаражатымен және миссионерлік қызметтің үлкен тәжірибесімен дінге сенетіндерге ықпал ету жолында Қазақстан үшін дәстүрлі дінді ығыстырады. Конфессияаралық қарама-қайшылық әзірше, ережеге сай, қандайда бір қоғамға қарсы әрекеттерге алып келмейді, дұғалы жиналыстарда, діни адамдардың халық алдындағы сөздерінде «жалған пайғамбар» ретінде өз бәсекелестерінің сынында байқалады, оның қарқындылығының өзі жеткілікті түрде алаңдатарлық симптом болып табылады. Идеологияланбаған дін қауіпсіздік қатерін төндірмейді. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Нұртай Әбікеев мәлімдегендей республикада «республикаға діни-мистикалық ілімді тарату және діни және этникалық негізде жанжалдар шығарудың алғышарттарын тудыру мақсатында келетін шетелдік діни миссиялар саны артты».

Қазақстанда діни институттардың айтарлықтай сандық және сапалық көбеюі болғанын атап өту керек. 2015 ж. 3259 діни бірлестік әрекет етті, бұл 2014 ж. 1 қаңтарда болғаннан 102-ге көп, 1990 ж. — барлығы 670 (1-кесте).


1-кесте – Қазақстанның діни бірлестіктері



Конфессиялар

01.01.

2011 ж.


25.10.

2012 ж.


01.01.

2013 ж.


01.01

2014 ж.


20.07

2015 ж.


1.

Ислам

2811

2229

2367

2459

2468

2.

Православие

304

280

293

318

323

3.

Елулік шіркеуі

400

189

230

219

217





Евангелиелік христиан -баптистер (ЕХБ)

364

100

185


181


181


5.

Католицизм

118

79

84

84

84

6.

Иегова куәгерлері

70

59

60

60

60


7.

Пресвитериандық шіркеулер

229

55

92

101

106


8.

Жетінші күн адвентисттері

67

42

42

42

42


9.

Евангелиелік-лютерандық шіркеу

32

13

13

13

13


10.

Методистер

18

11

12

14

13

11.

Новоапостолдық шіркеу

47

8

25

26

25

12.

Кришнаиттер

14

8

9

9

9

13.

Бахаилер

20

6

6

6

6

14.

Иудаизм

26

4

7

6

6

15.

Буддизм

4

2

2

2

2

16.

Қасиетті соңғы күндердегі Иисус Христос шіркеуі (мормондар)

1

2

2

2


2


17.

Меннониттер

6

1

4

4

4

18.

Муна (Мунита) бірлестігінің шіркеуі

-

-

1

1


1





БАРЛЫҒЫ

4 551*

3 088*

3434*

3547*

3563*

Тәуелсіз Қазақстандағы ислам ықпалды қоғамдық күші болды. Мұсылмандар қауымдастығының саны қарқынды өсіп келеді. Егер 1991 ж. олар барлығы 68 болса, 2000 жж. басында олардың саны 1652 жетті, ал 2015 ж. (1-кесте).

Барлық ел бойынша жаңа мешіттер салынуда, мысалы, 2011 ж. 2416 мұсылмандардың мәдени құрылыстары әрекет етті. Тұтастай 2011 ж. бастап 2015 жж. кезеңі ішінде Қазақстан аумағында тіркелген ислам бірлестіктері санының айтарлықтай артуы байқалады (1-сурет).

1-сурет - 2011-2015 жж. ислам бірлестіктері санын өзгерту динамикасы

Біздің елімізде Православие шіркеуінің негізгі жаңғыруы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін басталды. Біздің қоғамымыздың өміріндегі православиенің орны туралы Президент Нұрсұлтан Назар­баев жоғары пікір айтты: «...Ислам мен православие діндері біздің рухани тірегіміз болып табылады».

Ар-ождан бостандығын мойындау дінге сенушілерге толыққанды рухани өмірге оралуға мүмкіндік берді. Егер 1956 ж. Қазақстанда Орыс православиелік шіркеуінің (ОПШ) бар болғаны 55 махалла қызмет етсе, 1999 ж. басында республика аумағында 212 махалла мен 8 монастырь іс жүргізді. Соңғы он жылдықта одан әрі дамуы байқалды. Ресми деректер бойынша 2011 ж. Қазақстанда 304 православиелік қауымдастық әрекет етті, 269 шіркеу және басқа діни үймерттер, сонымен қатар 9 монастырь тіркелді. Практикалық түрде барлық шіркеулер мен ғибадатханалар жанында православие негіздерін зерделеу бойынша шіркеу-махаллалық мектептер ашылды, жексенбілік мектептер әрекет етеді, оларда балалар да, ересектер де білім алады. 2011 бастап 2015 жж. дейін кезең ішінде Қазақстан аумағында елде тіркелген Орыс православиелік шіркеуі бірлестігінің айтарлықтай арту динамикасы байқалады (2-сурет).



2-сурет - 2011-2015 жж. Орыс православиелік шіркеуі бірлестігі санының өзгеру динамикасы


Қазақстан Республикасында қазіргі кезде мыңға жуық католиктер тұрады. Католиктер шіркеуінде аллаға құлшылық ету орыс, украин, неміс, ағылшын және поляк тілдерінде жүргізіледі. Дінге сенушілердің ұлттық құрамы жеткілікті түрде кең: немістермен және поляктармен бірге аллаға құлшылық жасауда украиндықтарды, орыстарды, литвалықтарды, кәрістерді және басқа ұлт өкілдерін кездестіруге болады. Соңғы 20 жыл ішінде 1993 бастап 2013 жж. кезеңінде Рим католик шіркеуінің діни бірлестіктерінің саны Қазақстан Республикасында болмашы өзгерді және 2011 ж. 67 бастап 2015 ж. 84 дейін артты (3-сурет).


3-сурет - 2011-2015 жж. Рим православиелік шіркеуі бірлестігі санының өзгеру динамикасы
Соңғы жылдары тіркелген мұсылмандардың, православиелік және католиктердің діни бірлестіктерінің санының өсуі аясында лютерандық және баптисттік діни бірлестіктердің саны айтарлықтай қысқарғанын атап өткен жөн.

Елулік шіркеу саны 2015 ж. аяғына қарай Қазақстанда 189, пресвитери­андық — 239, харизматикалық — 306 жетті. Анағұрлым атақтылары: «Грейс-Благодать», «Емма- нуил», «Новая жизнь», «Агапе», «Сун Бок Ым», «Церковь Полного Евангелия» болып табылады.

Көптеген елулік және пресвитериандық шіркеулерді Оңтүстік Корея және АҚШ миссионерлері құрды. Олардың пасторлары мен ізбасарлары арасында корей диаспорасының өкілдері аз емес. Новоапостоль шіркеуі, «Жетінші күн адвентисттері», «Иегов куәгерлері» және мормондар («Қасиетті соңғы он күні Иисуса Христос шіркеуі») ерекше орын алады.

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында 8 жоғары, 6 арнайы орта және 3 жалпы білім беретін рухани оқу орындары әрекет етеді, сонымен қатар ірі мешіттер жанында тұрақты әрекет ету курстары және шіркеу жанында жексенбілік мектептер қызмет етеді. 2014 ж. соңында республикада 20 елдің ішінде 400 жуық шетелдік миссионерлер жұмыс істеді.

Елімізде діни жағдайдың өзгеруіне байланысты Қазақстанның конфессияаралық келісім мемлекетін құру жолында жетістіктерін және діни жағдайдағы проблемаларды толық бағаламау кезінде жіберілген жаңсақтықты қайта ойластыру қажеттігі туындады. Мемлекеттік-конфессиялық қатынастарды жетілдіру мақсатында ҚР 2011 ж. 11 қазанда «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңы қабылданды (бүгінгі күні 16.11.2015 ж. өзгертулер мен толықтырулар енгізілген).

Заң діни бірлестіктер туралы заңнаманы олардың мәртебесі мен қызметін айқын регламенттеу, қажетті құқықтық шектеулерді бекіту, сонымен қатар жаңа заманғы реалий мен беталыстарды ескеру арқылы конфессиялық қатынастарды реттеу саласында мемлекеттік органдардың жүйелі жұмысының негіздерін анықтау арқылы жаңартуға бағытталған. Берілген заң дінге сенетін барлық конфессия қызметінің еркіндігіне кепілдік болып табылады және Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, ақсүйектер мемлекеті ретінде бекітетініне негізделеді, әркімнің ар-ождан бостандығына құқығын растайды, діни көзқарасына тәуелсіз әркімнің тең құқылығына кепілдік береді. Ханафиттік бағыттағы исламның және православиелік христандықтың халықтың мәдениеті мен рухани өмірінің дамуындағы тарихи ролі мойындалады, Қазақстан халқының рухани мұрасымен үйлесетін басқа діндер құрметттеледі, конфессияаралық келісімнің, діни толеранттылықтың және азаматтардың діни сенімдерінің маңыздылығы белгіленеді. Дегенмен өзінің құқықтық мәртебесінде берілген дінге сенушіліктің ешбір құқықтық басымдықтары жоқ.

Қазақстан заңнамасына сәйкес мемлекет діннен және діни бірлестіктерден алшақ. Осы принцип ҚР әрекеттегі заңында көрсетілмеген, бірақ Конституцияның 1-бабында мемлекеттің ақсүйектік сипаты туралы айтылады, бұл барлық бағыттағы және ағымдағы кез келген діни бірлестіктердің мемлекеттен конституциялық алшақтығын білдіреді.

Қазақстан Республиксының діни бірлестіктері мен азаматтары, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ тұлғалар дінге көзқарасына тәуелсіз заң алдында тең. Қазақстанда алуан түрлі діни бірлестіктер әрекет етеді. Олар бір құқықтық алаңда болғандықтан, мемлекет құқықтық мағынада қандай да бір діни бірлестікке артықшылық бере алмайды.

Осыдан шыға отырып, заңға сәйкес ешқандай дін мемлекеттік немесе міндетті ретінде бекітіле алмайды. Осы ереже аумақта діни бірлестікті біріншілік тіркеу және қайта тіркеу тәртібінің ерекшеліктерімен расталады. Сонымен, діни бірлестікті тіркеу Қазақстан Республикасының «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен уәкілеттіліктерді есептік тіркеу» туралы Заңына сәйкес, Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңында, сонымен қатар басқа нормативтік құқықтық актілерде қарастырылған ерекшеліктерді ескере отырып, жүргізіледі.

Діни бірлестіктер жергілікті, өңірлік және республикалық мәртебемен құрылады. Жергілікті діни бірлестік ретінде Қазақстан Республикасының кемінде елу азаматының бастамасы бойынша құрылған, бір облыстың, республикалық маңызы бар қаланың және астананың шегінде әрекет ететін діни бірлестік болып танылады.

Кемінде екі облыстан, республикалық маңызы бар қалалардан және астанадан өкілдік ететін, олардың әрқайсысынан Қазақстан Республикасының кемінде екі жүз елу азаматы бар екі және одан да көп жергілікті діни бірлестіктердің қатысушылары (мүшелері) болып табылатын, Қазақстан Республикасының кемінде бес жүз азаматының бастамасы бойынша құрылған діни бірлестік өңірлік діни бірлестік болып танылады. Өңірлік діни бірлестіктер осы жергілікті діни бірлестіктердің қызметі аумағының шегінде құрылып, өз қызметін жүзеге асырады.

Барлық облыстардан, республикалық маңызы бар қалалардан және астанадан өкілдік ететін, Қазақстан Республикасының кемінде бес мың азаматының бастамасы бойынша құрылған, олардың әрқайсысында Қазақстан Республикасының кемінде үш жүз азаматы бар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының барлық аумағында өз құрылымдық бөлімшелері (филиалдары мен өкілдіктері) бар діни бірлестік республикалық діни бірлестік болып танылады.

Діни бірлестік өзін мемлекеттік тіркеген моменттен бастап заңды тұлғаның құқықтық қабілеттілігін алады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 33-бабы 1-тармағына сәйкес заңды тұлға ретінде жеке меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығында оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелері бойынша жауап беретін, өз атынан мүліктік және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттемелерге ие болып, оларды жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым мойындалады.

Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңының 7-бабында Құдайға құлшылық ету, діни жоралар, рәсімдер және (немесе) жиналыстар ғибадат үйлерінде (ғимараттарында) және оларға бөлінген аумақта, құлшылық ету орындарында, діни бірлестіктер мекемелері мен үй-жайларында, зираттар мен крематорийлерде, жақын жерде тұратын адамдардың құқықтары мен мүдделері сақталған жағдайда тұрғын жайларда, қажет болған кезде қоғамдық тамақтандыру объектілерінде бөгетсіз жүргізіледі (жасалады).

Өзге жағдайларда діни іс-шаралар Қазақстан Республикасының заңнамасында белгiленген тәртіппен жүзеге асырылады.

Құдайға құлшылық ету, діни жоралар, рәсімдер және (немесе) жиналыстар өткізуге (жасауға), сонымен қатар аумақтарда және ғимараттарда миссионерлік қызметті жүзеге асыруға тыйым салынады:


  • мемлекеттік органдар, ұйымдар;

  • Қарушы күштер, басқа әскерлер және әскери құрылымдар, сот және құқық қорғау органдары, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, жеке тұлғалардың өмірі мен денсаулығын қорғауға байланысты басқа қызметтер;

  • рухани (діни) білім беру ұйымдарын қоспағанда, білім беру ұйымдары.

Рухани (діни) білім беру ұйымдарын мемлекеттік тіркеу Қазақстан Республикасының «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен уәкілеттіліктерді есептік тіркеу» туралы Заңына сәйкес, білім туралы және діни қызмет және діни бірлестіктер туралы заңда қарастырылған ерекшеліктерді ескере отырып, жүргізіледі.

Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңының 13-бабы 3-тармағына сәйкес республикалық діни бірлестіктер мен өңірлік діни бірлестіктер өз жарғыларына сәйкес діни қызметшілер даярлаудың кәсіптік оқу бағдарламаларын іске асыратын мекемелер нысанында діни білім беру ұйымдарын құруға құқылы.

Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркеу бойынша нұсқаулықта діни оқу орындарының, мешіттердің, монастырьлар және діни басқаруға (орталықтарға) негізделген басқа діни бірлестіктердің жарғылары (ережелері), осы діни басқармалар (орталықтармен) бекітіледі. Тіркеу үшін оларды құру туралы діни басқарманың (орталықтың) уәкілетті органының шешімі ұсынылады. Қазақстан Республикасында білім беру және тәрбие беру жүйесі, діни білім беру ұйымдарын қоспағанда, діни және діни бірлестіктерден бөлек және ақсүйектік сипат алады. Білім берудің ақсүйектік сипаты білім беру аймағында мемлекеттік саясат принциптерінің бірі ретінде нұсқалған. Қазақстан заңдарының нормаларына сәйкес білім беру ұйымдарында діни білім беруге жол берілмейді.

ҚР «Білім туралы» Заңына сәйкес білім берудің діни ұйымы деп дін қызметкерлерін даярлайтын кәсіптік оқу бағдарламасын жүзеге асыратын оқу орнын түсінеміз.



Діни білім беру қызметі лицензиялауға жатады. Діни білім беру қызметін жүзеге асыру лицензиясын алу үшін төмендегілер қажет:

  1. дайындау бейіні бойынша жоғары діни білімі бар және діни бірлестіктер қоятын талаптар сәйкес келетін штаттық оқытушылардың болуы;

  2. білім алушылар контингентінің білім алудың толық цикліне қатынасы бойынша оқу әдебиеті қорының бір білім алушыға кемінде 50 бірлік басылымның болуы;

  3. шаруашылық жүргізу және жедел басқару меншігі құқығында білім беру процесін ұйымдастыру үшін санитарлық ережелер мен нормаларға сәйкес келетін қажетті оқу-материалдық базасының болуы;

  4. білім алушыларға көрсетілетін медициналық қызметтің болуы;

  5. білім алушылар үшін тамақтандыру нысанының болуы;

  6. діни білім беретін осы мекеменің қызмет ету мақсаттылығын негіздеумен қатар сәйкес діни басқарманың (орталықтың) қолдаухатының және Қазақстан Республикасы аумағында діни конфессияны тіркеу туралы куәлік көшірмесінің болуы;

  7. діни конфессия басшылығы бекіткен дайындық бейіні бойынша білім беру бағдарламаларының (оқу жоспарларының) болуы;

  8. Қазақстан Республикасының дін істері бойынша Агенттігінің мәлімделген діни білім беру бағдарламаларына қорытындысының болуы.

Сонымен қатар Қазақстан Республикасының «Лицензиялау туралы» Заңына сәйкес діни оқу орындарында оқу үшін шетелге жіберуге байланысты қызметін жүзеге асыру үшін лицензия алу қажеттілігі қарастырылған.

Қазақстан Республикасының 11.10.2011 ж. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңына 24.11.15 ж. жағдайы бойынша енгізілген өзгертулер мен толықтыруларға сәйкес заңды тұлғалардың келесі міндеттемелері туындайды, олардың қызметі діни қызметке байланысты:

  1. Діни бірлестіктер құрылтай құжаттарына өзгертулер мен толықтырулар енгізуге міндетті, сол арқылы оларды Қазақстан Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңының талаптарына сәйкестікке келтіруге, сонымен қатар тіркеуші органға ҚР «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңы күшіне енген күннен бастап бір жыл ішінде діни бірлестіктің мәртебесін растайтын құжаттарға тапсыруға міндетті;

  2. Діни бірлестіктен басқа, ұйымдастыру-құқықтық түрде діни мүдделер мен талаптарды қанағаттандырумен айналысатын заңды тұлғалар, ҚР «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңы күшіне енген күннен бастап бір жыл ішінде өздерінің діни бірлестіктің мәртебесін растайтын құжаттарына сәйкес өзгертулер енгізуге міндетті.

Аталған мерзім өткен соң, өздерінің құрылтай құжаттарын ҚР «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңы талаптарымен сәйкестікке келтірмеген заңды тұлғалар діни бірлестіктердің мемлекеттік тіркелуін жүзеге асыратын органның жүгінуі бойынша сот тәртібінде жойылады.

Осылайша діни бірлестіктердің қызметін реттейтін жаңа заңды қабылдаумен сәйкес діни бірлестікті тіркеуді жүзеге асыру үшін бастамашыл азаматтардың (діни бірлестік мәртебесіне байланысты) белгілі бір санының болуы, сонымен қатар дінтану сараптамасының оң қорытындысының болуы керек.

Діни бірлестік жоғарыда аталған заңды қабылдағанға дейін тіркелген болса, заң негізінде құрылтай құжаттарын сәйкестікке келтіру және осыған байланысты ҚР «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңына мәлімделген өзгертулер мен толықтырулар енгізу шарасынан өтуі керек.

Заңды діни қызметке кедергі келтіруге, жеке тұлғалардың дінге көзқарасы себептері бойынша азаматтық құқықтарының бұзылуына немесе олардың діни сезімдерін қорлауға, қандай да бір дiндi ұстанушылар қастерлейтін заттарды, құрылыстар мен орындарды бүлдіруге жол берілмейді.

Берілген заңда миссионерлік қызметті реттеуді атап өту маңызды. Заңның 8-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтары, шетелдіктер және азаматтығы жоқ адамдар миссионерлiк қызметтi тiркеуден өткеннен кейiн жүзеге асырады. Бұрын әрекет еткен Заңнан айырмасы - миссионерлер ретінде енді шетелдіктер және азаматтығы жоқ адамдар ғана емес, ҚР азаматтары да бола алады. Миссионерлік қызметтің міндетті шарты миссионерлерді тіркеу болып табылады.

«Миссионерлiк қызметтi жүзеге асыратын тұлғаларға тіркеу және қайта тіркеу жүргізу» мемлекеттік қызмет стандарты бекітілген. ҚР Дін істері бойынша агенттік төрағасының 2012 жылғы 18 шілдедегі бұйрығымен «Миссионерлiк қызметтi жүзеге асыратын тұлғаларға тіркеу және қайта тіркеу жүргізу» мемлекеттік қызмет регламенті бекітілді.

Тіркеуді уәкілетті органдардың аумақтық бөлімшелері құжаттарды тапсырған күннен бастап күнтізбелік отыз күннен аспайтын мерзiмде жүзеге асырады. Тіркеу мерзімі миссионер тапсырған материалдар бойынша қорытынды алу үшін дінтану сараптамасын жүргізген кезде тоқтатылады. Қазақстан Республикасы аумағындағы миссионерлер уәкілетті органның аумақтық бөлімшелерінде қайта тіркеуден өтуі тиіс. Миссионерлерді қайта тіркеу бастапқы тіркеу сияқты өтеді.

Шетел мемлекеттері берген құжаттар Қазақстан Республикасында қазақ және орыс тілдерінде аудармасының ақиқаттығы нотариалды куәландырылған және Қазақстан Республикасында аударма жасаған аудармашы қолының түпнұсқалылығы нотариалды куәландырылған түрде тапсырылады.

Дінтану сараптамасының теріс қорытындысы негізінде миссионер ретінде, сонымен қатар егер оның миссионерлік қызметі конституциялық құрылысқа, қоғамдық тәртіпке, адам құқықтары мен бостандығына, денсаулығына және халықтың адамгершілігіне қатер төндіретін болса тіркеуден бас тарту ықтимал екендігін атап өткен жөн. Бас тартудың тағы бір негізі аталған стандарттың 11-тармағында қарастырылған құжаттарда жалған мәліметтер беру болып табылады.

Миссионерлердің діни мазмұндағы матреиалдарды және діни мақсаттағы заттарды пайдалануына дінтану сараптамасының оң қорытындысын алғаннан кейін жол беріледі. Миссионерлік қызметті тіркеусіз жүзеге асыруға тыйым салынады және сонымен қатар Қазақстан Республикасының «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Кодексінің 375-бабының 3-тармағына сәйкес әкімшілік жауапкершілікке тартылады.

ҚР діни қызмет және діни бірлестіктер туралы Заңын бұзғаны үшін түрлі нормативтік құқықтық актілерде бекітілген: ҚР Қылмыстық кодексінде (141-бап «Азаматтардың тең құқықтылығын бұзу», 164-бап «Әлеуметтiк, ұлттық, рулық, нәсiлдiк немесе дiни араздықты қоздыру», 337-бап «Заңсыз қоғамдық және басқа да бiрлестiктер құру немесе олардың қызметiне қатысу», 337-1-бап «Қоғамдық немесе дiни бiрлестiктiң не өзге де ұйымның экстремизмдi жүзеге асыруына байланысты олардың қызметiне тыйым салу немесе тарату туралы сот шешiмiнен кейiн олардың қызметiн ұйымдастыру»), ҚР «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Кодексінде (374-1-бап «Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртiппен тiркелмеген қоғамдық, дiни бірлестiктердiң қызметiне басшылық жасау, қатысу, сондай-ақ олардың қызметiн қаржыландыру», 375-бап «Дiни қызмет және дiни бiрлестiктер туралы заңнаманы бұзу») және т.б.

Діни бірлестік үшін ең қатаң шара оны жою немесе сот шешімі бойынша қызметіне тыйым салу болып табылады.

Қазіргі кезде дін саласындағы мемлекеттік саясат Елбасы Н.Ә. Назарбаев анықтаған мемлекеттік-конфессиялық қатынастар мен діни процестердің алдын ала болжанатын басқарылғыштығының біртұтас жүйесін құру бойынша стратегиясы шеңберінде қалыптасуын жалғастыруда.

Қазақстанның ағымдық діни жағдайы осы саланы реттеуде мемлекеттік институттар мен механизмдердің ролін күшейтумен сипатталады. Бастапқы кезеңде қоғамда дәстүрлі емес діни ағымдар белсенділігінің артуына байланысты жол берілген белгілі бір радикализация айтарлықтай төмендеді.



Дін істері бойынша агенттікке басқа мемлекеттік органдармен бірлесіп 2012 жыл ішінде дін саласында мемлекеттік саясат бағыттары бойынша айтарлықтай позитивті алға жылжуға қол жеткізді.

  1. Елдегі діни қатынастарды реттейтін жаңа құқықтық база құрылды, соның шеңберінде ел қауіпсіздігі мүдделеріне сәйкес діни қызметтің құқықтық аспектілері және діни бірлестіктердің қызмет етуі регламенттелді және нақтыланды.

  2. Діни бірлестіктерді қайта тіркеу жүргізілді, ол Қазақстанның конфессиялық кеңістігін құрылымдады және жүйелендірді. Қайта тіркеу қорытындылары бойынша Қазақстанның конфессиялық кеңістігі атынан жаңа заң талаптарына сәйкес құқықтық рәсімдеуге ие болған 17 конфессияның 3088 діни бірлестігі енеді. Олардың саны 1463 бірлестікке немесе 32 %-дан астамға қысқарды. Санының қысқаруы бұрын тіркелген діни бірлестіктің үштен бірі бөлігіне жуығы нақты түрде қызмет етпеген. Көптеген діни бірлестіктердің төрт жарым мыңы біздің тәуелсіздігімізге дейін, яғни қайта құру кезеңінде тіркелген. Тәуелсіздікті алғаннан кейін сонымен қатар көптеген азаматтар тарихи атамекеніне қайта орала бастауына байланысты көптеген діни бірлестіктер тек қағаз жүзінде қалды, яғни ізбасарлар болмады. Әрекет етпейтін діни бірлестіктер есебінен олардың саны 32 пайызға қысқарды. Сонымен қатар діни оқу орындарының саны да қысқарды – бұрын болған 28 мекеменің ішінде он үші қайта тіркеуден өтті. Жаңа заңға сәйкес (13-бап, 3-тарау) діни сипаттағы оқу орындарын тек өңірлік немесе республикалық мәртебедегі діни бірлестіктер ғана ие болады. Осылайша Қазақстанда қазір 9 медресе, имамдардың біліктіліктерін арттыру институты, сонымен қатар Құран оқитындар мектебі бар. Жергілікті мәртебесіне ие діни бірлестіктер заң бойынша Қазақстан аумағында діни-оқу орындарын құра алмайды. Сарапшылардың жұмысы негізінде діни бірлестіктердің жаңа жіктемесі ұсынылды. Егер бұрын елімізде ресми түрде 46 конфессия мен деноминация есептелген болса, енді олардың саны 17 құрайды. Бұл діни бірлестіктер жіктеуін нақтылау нәтижесі. Осыған байланысты дін істері агенттігі Қазақстан аумағында конфессия саны бар болғаны 17 және олардың бәрі ресми түрде әрекет етеді деп мәлідеді.

  3. Миссионерлік қызметті реттеудегі мемлекеттің ролі күшейді. Қазақстанда шетелдік миссионерлердің келу және болу тәртібі регламенттелді.

Қазақстан Республикасы Президентінің – Ұлт Көшбасшысының Қазақстан халқына «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауында басым міндеттер арасында: радикализмнің, экстремизмнің және терроризмнің барлық түрлері мен көріністеріне қарсы әрекет анықталды.

Қоғамдағы, ең алдымен жастар арасындағы діни экстремизмнің алдын алу, сонымен қатар халықтың, конфессияаралық бейбітшілік пен келісім орын алған, дінге сенетіндердің, сондай-ақ атеисттік көзқарастарды қолдайтын азаматтардың құқықтары құрметтелетін және сақталатын ақсүйек мемлекеттің – Қазақстан Республикасының дәстүрлері мен мәдени құндылықтарына сәйкес келетін діни санасын қалыптастыру қажеттігіне, ерекше назар аударылды.

Сонымен қатар жаңа заманғы кезеңде жаһандандыру процестері және әлемде жанжалды әлеуеттің артуы халықаралық және ұлттық қауіпсіздік жағдайына маңызды әсер етті.

Діни экстремизм мен терроризм қатері, әрбір мемлекеттің ұлттық мүдделерінің қорғалғандық деңгейінің қауіпсіздік жағдайына тәуелділігін арттырып, жаһандық сипат алды.

Осы жағдайларда әрекеттегі жүйе радикалды діни идеологияны таратуға ықпал ететін жағдайды тиімді жолға қою үшін, сондай-ақ экстремисттік және лаңкестік көріністерді тыю үшін жетілдіруді талап етеді.

Елбасының 2013ж. 24 қыркүйектегі №648 Жарлығы бойынша Қазақстан Республикасында 2013-2017 жылдарға арналған Діни экстремизм мен терроризмге қарсы әрекет бойынша Мемлекеттік бағдарламасы бекітілді (одан әрі – Мемлекеттік бағдарлама).

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 23 қазандағы №1141 қаулысына сәйкес Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру бойынша Іс-шаралар жоспары бекітілді.

Арнайы, құқық қорғау және мемлекеттік органдардың негізгі міндеттерінің бірі Қазақстан Республикасында діни экстремизм мен терроризмге қарсы әрекет бойынша Мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асыру болып табылады.

Бағдарлама міндеттері қоғамда толерантты діни сананы және радикалды идеологияға иммунитетті қалыптастыруға бағытталған діни экстремизм мен терроризмнің алдын алу шараларын жетілдіру болып табылады.

Діни экстремизм мен терроризм көріністерін анықтау және тыю тиімділігін, оның ішінде әлеуметтік мемлекеттік және құқық қорғау органдарының қызметін қамтамасыз ету жүйелерін жетілдіру арқылы арттыру.

Осы бағдарлама бес жылдық мерзімге есептелген, елдегі діни жағдайды талдауға негізделген, діни экстремизм мен терроризмге қарсы әрекет ету мәселелерінде маманданған сарапшылар мен ғалымдардың пікірлері мен ұсыныстарын ескереді.

Осы бағдарлама маңызды мәселелерді және діни экстремизм мен терроризмге қарсы әрекет ету саласында болатын проблемаларды нормативтік-ұйымдастыру негізі болып табылады.

Осы кезде Бағдарлама ережесі заңда азаматтардың ар-ождан бостандығына және азаматтардың діни сенімдерін құрметтеуге кепілдік берілген құқықтарын қамтамасыз ету қажеттігін ескерумен қатар құрастырылған.

ҚОРЫТЫНДЫ
Орталық Азия және Қазақстан өңіріндегі діни жағдай ең үдемелі проблемалардың бірі болып келеді. Осы жағдайларда дін феноменіне және діндарлықтың алуан түрлі көріністеріне зерттеу қызығушылығы артып келеді. Діни факторды әлеуметтік-экономикалық, мәдени, саяси өзгерістермен өзара байланыста және тұтастықта, оның үстіне өңірлік қана емес, сондай-ақ жаһандық өлшемдерде зерделеу маңыздандырылады.

Дін барған сайын жиі геосаяси стратегиялар факторы болып келеді, сондықтан Қазақстанда мемлекеттік-конфессиялық қатынастардың жаңа тұжырымдамасын қалыптастыруда пайдаланылатын сараланған болжамды бағалар мәні артады.

Жаңа заманғы ғылым талаптары контексінде діндарлық феноменін зерттеу діни қызмет туралы заңды жетілдіру мүмкіндігін ашады.

Түсініктік аппарат жетілдіруді талап ететіні жеткілікті түрде айқын, қоғамдық мониторингте және діни ұйымдардың қызметін сараптық бағалауда жаңа заманғы аспаптарды қолдануды талап ететіні айқын, олар басқа елдердің тәжірибесімен өлшемдес болар еді.

Діни ұйымдардың қызметін бағалаудың кешенді әдістемесі негізінде діни ұйымдарды жіктеу, сонымен қатар әлеуметтік нәтижелілікті анықтау критерийлерінің инновациялық жүйесін құру мемлекеттік басқарудың барлық субъектілеріне мониторинг аспаптарын береді, олар діни ұйымдармен өзара әрекеттеседі.

Діни қызметтің әділ бейнесін беру үшін барлық діни ұйымдар азаматтық қоғамға өздерінің әлеуметтік бағдарламаларын және оларды жан-жақты талқылау және бағалау үшін жүзеге асыру нәтижелерін тапсыруды ұсыну маңызды.



ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


  1. Абуов А.П., Смагулов Е.М. Религии в Казахстане. — Астана, 2011. — 225 р.

  2. Актуальные проблемы развития религиозной ситуации в Республике Казахстан / Под общ. ред. З.К. Шаукеновой. – Алматы: ИФПР КН МОН РК, 2013. – 137 с.

  3. Выступление Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева, 2006. II Съезд лидеров мировых и традиционных религий //zakon.kz

  4. Всеобщая декларация прав человека. Принята резолюцией 217 А (III) Генеральной Ассамблеи ООН от 10 декабря 1948 г.//un.org/ru

  5. Государственная программа по противодействию религиозному экстремизму и терроризму в Республике Казахстан на 2013-2017 годы// http://online.zakon.kz

  6. Гражданский кодекс РК (часть общая) (с изменениями и дополнениями на 24.11.2015 г.)// online.zakon.kz

  7. Закон РК «О религиозной деятель­ности и религиозных объединениях» от 11.10.2011 г. (с изменениями и дополнениями на 16.11.2015 г.)// online.zakon.kz

  8. Закон Республики Казахстан «Об образовании» (с изменениями и дополнениями от 24.11.2015 г.) // online.zakon.kz

  9. Иванов В.А., Трофимов Я.Ф. Религии в Казахстане: Справочник. — Алматы: Аркаим, 2003. — С. 234-242.

  10. Конституция Республики   Казахстан от 30 августа 1995 г.//online.zakon.kz

  11. Кодекс Республики Казахстан об административных правонарушениях (с изменениями и дополнениями от 06.04.2015 г.)

  12. Кубеев Е.К. Теоретико-правовое аспекты развития конституционного строя Республики Казахстан. — Караганда: Изд-во КарГУ, 2012. — 485 р.

  13. Мейрманов Ж. Сохранить согласие и стабильность // Казахстанская правда. — 2004. — 18 февр.

  14. Лама Шариф К. Выступление Председателя Агентства Республики Казахстан по делам религий на брифинге «Рели­гиозная ситуация в Казахстане»: Фрагмент стенограммы. 2013 год//religiopolis.org

  15. Уголовный кодекс Республики Казахстан. (с изменениями и дополнениями по состоянию на 24.11.2015 г.)







Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет