Лтеме жасалѓан



жүктеу 2.88 Mb.
бет13/13
Дата30.07.2018
өлшемі2.88 Mb.
түріСабақ
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Табиғаттың өзгеруі. Әр кезенде өмір сүрген адамзат қажетіне қарай табиғат қорын пайдаланып, қоғамды дамытып отырды.

Адамнын саналы іс-әрекеті нәтижесінде ғылымда ноосфера (грекше пооs ақыл, парасат және sphfirа — шар) деген үлкен ұғым пайда болды. Ноосфера екі әдіспен тіршілік етеді. Бірінші, барлык биосфераның органикалык өзгеруі. Екінші, биосфераның бүтіндей сақталуымен қатар одан техносфераның бөлінуі және оқшаулануы..Ноосфера — адамның саналы іс-әрекетінің биосферада дамуын аныктаушы негізгі фактор.

Ноосфера — биосфера мен қоғамнын өзара қарым-қатынасының байланысынан болатын сапалы түрдегі жаңаша ұйымдасу түрі.. Саналы іс-әрекеттер жер бетінде жаңа геологиялық құбылыс болып, табиғатка өзгерістер әкеледі.

Адам іс-әрекетінін салдарынан биосфера" және ондағы жекелеген экожүйелер дағдарыска ұшырады. Биосфера — жердің тіршілік таралған белсенді беті.. Тіршілік етіп, өмір сүру үшін кажетті жағдайларға органикалық және бейорганикалык құрылымдар жатады. Бейорганикалык құрылымдарға: литосфера, гидросфера, атмосфера, Жер бетіндегі ғарыштық сәулелену, топырақ, ал органикалық құрылымға: тірі заттар жатады. Литосфера — жердің қыртысты катты кабығы 1—2 км тереңдікте, гидросфера — ғаламшардағы су айдындары 8—10 км терендікте, атмосфера — ауа қабаты 10—15 км биіктікте шектеледі. Бұл шектелу аралығьшда тірі организмдердін алуан түрлері тіршілік етіп, өзара тьпыз байланыста болады.

Табиги күбылыс нәтижесінде және адамның қарекетінін салдары­нан жыл сайын 85 млрд т көмірқышкыл газы ауаға бөлінеді екен (оның ішінде 15 млрд тоннасы адамньщ іс-әрекетінен). Мы-салы, Америкадан Еуропаға реактивтік лайнер 8 сағат бойы ұшканда, 50—75 т оттекті пайдаланады екен. Шамамен мүндай

шығарылатын кокыс, әр түрлі калбырлар, шыны сауыттар және т.б, үйдін бүрыіптарында, көшеде үйіліп жатады. Кейінгі кездерде дүние жүзінде бір жылда шамамен 50 млрд консерві қалдыры, 30 млрд шыны бөтелке, 60 млрд эр түрлі металл және пластмасса сауыттары тасталатыны аныкталды. АКДІ-та бір жылда, шамамен, 3,5 млрд т осындай калдыктар жиналады екен..

Биосфера — өздігнен дамитын, күн энергиясын сініре отырып, зат алмасуды іске асыратын, бұзылған құбылыстар мен құрылымдарды қалпына келтіре алатын күрделі жүйе.

Гигиеналык, шаралар. Адамды қоршаған ортаның ластануына мынадайқкосымша факторлар эсер етеді: 1) пайдаланылған әр түрлі химиялық заттар және оларды ораған газеттер, қағаздар, сауыттар, жұмсалған энергия, азық-түлікті өндіру, оларды тасымалдау, тамақ қалдықтары, ыдыс жууға жұмсалған су, т.б.;

2) газет, кітап, журнал, т.б. шығаруға пайдаланылатын қағаз және оларды макулатура ретінде қалдыққа айналдыру;

3) киім, тесек-орынды жууға жұмсалатын энергия, отын;

4) жұмыска және оқу орнына апаратын көлікке жұмсалатын энергия, отын;

5) қызмет орындауға қажет заттар (машина, үй, жиһаз, т.б.). Адамның бір күнгі тіршілік етіп, енбекпен шүғылдануьша бұлардың барлығы қажет. Енді осыны 365 күнге кебейтсе, онда әрбір адам өзіннің коршаған ортаны ластауынын бір жылғы мөлшерін білер еді.

. Биологиялық "зат алмасу" дегеніміз — адамның табиғаттан көп мөлшерде орган-қ және б\оргқ заттарды табиғи немесе өнделтен түрінде алып тамаққа, киімге, пайдалануы.

ІV. Үйге §57оқу

V. ?1. Салауатты өмірдің мәні неде?

2. Жеке адамның салауатты өмірі неге байланысты және ол қалай сипатталады?

3. Әр адамнын қасиеттерінің сапасы адамдар тобына жене қоғамға қалай әсер етеді?

4. Қоғамдағы адамдар тобыныд салауатты өмірі дегенді калай түсінесіңдер?

5. Қандай факторлар коғамдағы салауатты өмір салтын қалыптастырады?

6. Салауатты омірдің адамның мінез-құлқына әсер етуіне мысалдар келтіріндер.

7. Салауатты өмірдін негізгі көрсеткіштеріне не жатады?

8. Мәдени ортаның мәні неде?

9. Табиғм факторлар және "екінші табиғат" деген не?

10. Салауатты өмірдің ғылыми мәні және құндылығы неде?

8сынып. 17 .05.08ж биол.

Cабақтытың тақырыбы: . ДЕНСАУЛЫҚ ЖӘНЕ АУРУ

Сабақтың мақсаты: 1.Оқушыларды факторларымен танысмтыру..

2.Дамытушылық: ойлау және адамгершілік қабілетін қалыптастыру.

Тәрбиелік: Салауатты өмір ұстанымына баулу.

Сабақтың пәнаралық байланысы : Қоғамтану,Валеология Сабақтың көрнекілігі: трек-сызба, сызба нұсқа.

Сабақтың әдісі: реферат жазып,оны қорғау.,әңгімелеу.

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту.

ІV. Үйге тапсырма беру.

V. Үй тапсырмасын тексеру

VІ. Бағалау.

І. Амандасу. Оқушыларды түгелдеу.

ІІӨздігінен реттелу — бүл биологиялық жүйенің қасиеті. Ол физиологиялык көрсеткііптердің автоматты түрде белгілі тұрақтылықта болуын сақтайды. молекулалык денгейде өздігінен реттелу жағдайында зат алмасу құбылысы өтеді. Оның әсерінен соңғы зат пайда болады. Бүл заттың концентрациясы автоматты түрде бір деңгейде түракты-лығын сактайды, содан ферменттің белсенділігіне әсерін тигізеді. Егер заттың концентрациясы қажетті мөлшерден төмендесе немесе жоғарылап кетсе, онда ферменттің активтілігі өзгереді, зат алмасу бұзылады, физикалык, биохимиялық, физиологиялық күбылыстар дүрыс жүрмейді, оттек жеткілікті пайдаланылмайды, әнергиянын түзілуі өзгереді. Осыдан ауру сезімі туады.

Өздігінен реттелу нәтижесінде клеткада биологиялық макромолекулалардан клетканын органоидтері өздігінен күрылады.

Мүшелер деңгейінде жүйкелік және гуморальдык механизм-дердін өздігінен кызметі нөтижесінде организмнін температурасы, канттың мелшері және т.б. түрактылыкта болады.

Гомеостаз. Ішкі ортаның күрамдык, келемдік және сандық тұрақтылығы гомеостаз (грекше homoios — бірдей, үқсас және stasis кимылсыздык, күй) деп аталады. Гомеостаз — организмнің күрамындағы заттардың және олардың касиеттерінщ динамикалык түрактылығын сақтап, олардың өзгеруіне және бүзылуына карсы түра алатын биологиялык жүйенің қабілеті. Гомеостаз күбылы-сының негізі болатын механизмдердің бүзылуы "гомеостаздың ауруы" ретінде сипатталады.

Компенсация (латынша compensated — теңестіру, орньш толтьфу) — тіршілік әрекетінің бұзылуына организмнің көрсететін реакциясы. Осыньщ нәтижесінде организмнің бүзылмаған бөліш бұзылған кұрылымының қызметін атқара алады. Мысалы, жүрек акауы (пороки сердца) бар жүректің компенсациялык шамадан тыс жүмысы гипертония ауруы кезінде ұлпаларға канның жеткілікті келуін қамтиды..

Организмніц резервтік мүмкіндігін пайдалану өте тиімді жағдаи. Мысалы, гликогеннің, май ұлпасының қор болып жиналуы организмде энергияның түзілуіне резерв бола алады. Организмдегі қанның барлығы кдн тамырлары бойымен айналысқа туспейді. Оның шамамен 20%-ы көкбауырда қор болып сақталып тұрады.

Денсаулықтың түрлері. Бүларға: қоғамдык денсаулык, эколо-гиялык денсаулык, рухани (ойдың) денсаулық, эмоциялык денсаулык жатады.



Қогамдың денсаулық — өркениетті қоғамды құрудагы және оны дамытудағы мемлекеттің игілігі (дәулеті), байлығы және қоры. Адамнын денсаулығын корғаудың негізіне: ұүрыс тамақтану, организмді шынықтыру және жаттықтыру, гигиеналық шараларды сақтай білу, т.б. жатады.

Экологиялық денсаулық. Бүл бағытта ең негізгі шара — ол табиғи ортаның жағдайларын қалпына келтіру жөне оның халыққа зиянды әсер тигізетін факторларын болдырмау керек. Профилактикалық медицина — денсаулықтың жағдайын, денсаулықты сактау үшін организмнің резервінін мөлшерін сақтайды.

Рухани денсаулық (интеллектуалдық денсаулык). Бұған: есті жаттықтыру жөне оны жақсартып, нығайту жатады. Есті (көру, есту, сипап-сезу) жаттыктыру, ойлау, сөйлеу, сананы қалыптастырып, дамыту денсаулыкты жаксартады. Окыған мәтінде немесе кітапта негізгі, басты ойды табу маңызды. Интеллектуалдык денсаулыкта адамгершілікті, рухани ка-сиетті жетілдіре берудің маңызы ерекше.

Эмоциялык денсаулық. Жағымды эмоция адамның еңбек қабілетін арттыруға, мақсатка ұмтылуына, өнегелі іс-әрекетке, коғамның дамуына, мемлекеттің өркениетті елдер қатарына қосылуына, өз білімін, күш-қайратын жұмылдыруына әсер етеді. Бұл бағытта И.П. Павловтың айтуынша, "мақсат рефлексі" ете маңызды, ол әрқайсымыздың тіршілік куатымыздың негізгі түрі. Өмірдің барлық мәдениетін мақсат рефлексі жасайды.

.Денсаулыққа әсер ететін заттар. Адам организміне улы заттар ұзақ уақыт әсер еткенде — ісік аурулары пайда болады. Улы заттар генетикалык деңгейде тұқым қуалау құбылыстарына, ұрыктьщ көбеюіне, ұрықтың қалылты дамуына зиянды әсерін тигізеді. Семей өңіріндегі ядролык сынақтардың салдарынан түзілген химиялық заттар әсерінен көптеген аурулар пайда болтаны белгілі. Биохимияльщ әдістер (қан, зәр, т.б. құрамын зерттеу) арқылы

ауруды аныктап, білуге болады. Сонымен катар молекулалык-генетикалық әдістер арқылы организмнін клеткаларын анықтап, зерттейді. Х-хромосомада (Х-хромосомаларынын бір-біріне жабысып қалуы) болатын гендерге тән қасиет әкесінен ұл баласына берілмейді. Әкесінде болатын Х-хромосоманың бір-біріне жабысып қалу белгісіне мысал ретінде гемофилия ауруын келтіруге болады

Денсаулықтьщ бүзылуына себепші факторлар.

ІV §59.

V. ?1. Материалдың мәдениет деген не? 2. Рухани мәдениет деген не ж\е оған не жатады? 3. Не себепті материалдық мәдениетті рухани мәдениеттен ажыратуға болмайды?

4. Ноосфера деген не? 5. Биосфера деп нсііі айтады және оның манызы иеде?

6. Литосферанын, гидросферанын және атмосфераның табиғи потенциалдарының өзгеруі неге байланысты?

7. Арал теңізінің, Балқаш көлінін және т.о. су айдындарынын суының тартылуы қандай зардап шеккізуде? 8. Адамнын белеенді қарекетінің салдарынан литосферада қандай өзгерістер болып жатыр? 9. Адамнын тіршілігі үшін онын организміне қандан заттар, қанша мөлшерде түсуі керек?

10. Табиғатқа тигізген пайдалы жәяе зиянды әсерлерінді корытындыландар.



11. Адам өмірінде табиғаттың алатын орны қандай
Каталог: wp-content -> uploads -> lessons
lessons -> Қалалық көркемсурет лицейі – юнеско клубы «Графика және оның түрлері»
lessons -> Сабақтың тақырыбы : Кинотеатрға барамыз. Сабақтың мақсаты
lessons -> Сабақтың тақырыбы: Түбінде адам болатын бала "Менің атым Қожа"
lessons -> Сабақ№ Сыныбы Күні
lessons -> Сабаќ жоспары бекітемі
lessons -> Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару. Сабақтың мақсаты: Білімділігі
lessons -> Ќайырбек Оразов атындаѓы
lessons -> «Мектепке дейінгі және бастауыш оқыту теориясы мен әдістемесі» кафедрасы
lessons -> Диктант 5 сынып


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет