М¦хамед хайдар дулати – ірі тарихи т¦ЛЃА, ЌОЃам ќайраткері



жүктеу 95.81 Kb.
Дата06.05.2019
өлшемі95.81 Kb.

МҰХАМЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ – ІРІ ТАРИХИ ТҰЛҒА, ҚОҒАМ ҚАЙРАТКЕРІ
Ералиева Л.Н.

Тараз инновациялық-гуманитарлық университеті, Тараз

Еліміздің тарихымызда қаншама бірегейлі ғұламала ойшылдарымыз ұмыт болып, тарих беттерінен өшіріле жаздады. Солардың бірі – қазақ тарихының Геродоты атанған ұлы ойшыл, ғұлама, қоғам қайраткері – Мұхаммед Хайдар Дулати. ХҮІ ғасырдың көрнекті өкілі Мұхаммед Хайдар Дулатидің батырлық, ерлік, дәстүрді дәріптеген шығармалары танымал. Оның қоғамдық ой сана көшіне, адамдар психологиясына қыруар ықпалы болғаны сөзсіз. Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің шығармаларында халық бірлігін нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажеттігін насихаттаған. Өзінің ақындық қуатын туыстас ұлттарды, түркі тектес халықтарды бір орталықты қуатты мемлекет етіп ұйымдастыру жолына арнағаны жөнінде шығармаларынан білеміз. Соның бәріне үлкен қоғамдық, саяси-әлеуметтік мазмұн беріп қарағаны байқалады. Қол бастайтын ерлердің, ел басқарар патшалар мен көсемдердің бойында асыл қасиеттер қалыптастыру керек жөнінде көп ой-тұжырымдамалар айтқан [1, 90 б.]. ХҮІ ғасырда өмір сүрген М.Х. Дулати сол тарихи заман сұраныстарына сай, елінің ішкі және сыртқы қайшылықтарына баса назар аударып қана қоймай, олардың шешу жолдарын қарастырғаны белгілі. Мұхаммед Хайдар Дулати өз заманның әлеуметтік-саяси және рухани құбылыстарын әр түрлі деңгейде зерттеп, түркі тектес халықтардың, соның ішінде қазақ халқының қоғамдық, саяси, мәдени, дәстүрлі рухани жүйесін жасаған. Ол өз шығармаларында діни көзқарастармен қоса, адамгершілік, ізгілік, имандылық, қоғамның құқықтық, саяси және философиялық көзқарастары жайлы сөз қозғағаны мәлім. Мұхаммед Хайдар Дулати қазақ тарихының негізін қалаушы, ұлы ғұлама. Ол өз шығармаларында бірқатар философиялық ойлар толғап, кейінгі ұрпаққа өшпес мұра қалдыра білген. Ойшыл өз ой тұжырымдамаларында халқының өмірін бейнелеген, адамдардың түйсігін, ойларын, өскелең талабын көрсете білген. Мұнда бір қатар объективті шындықтың элементтерін байқайлады. М.Х. Дулати бірінші орынға адам мәселесін, діни сенім, ақыл-ой, өмір мәселелерін қойған. Осы мәселелерді тиянақты ойластыру арқылы ол саяси, экономикалық, соғыс жағдайларын және шиеленістерді шешуде зор рөл атқарған. М.Х. Дулатидің шығармашылығында өз уақытындағы қоғамымының саяси-экономикалық, қоғамдық, әлеуметтік хал-ахуалы мен халқымыздың сана-сезім талғамын, дүниеге көзқарасы мен ой-өрісі, болмыс бітімін көруге болады. Сонымен қатар оның еңбектерінде көрсетілген мәселелер бүгінгі біздің қоғамымыздың өзекті мәселелеріне сай келіп, қазіргі біздің уақытымызбен үндесіп жатыр.



Қазақ хандығының құрылуы – ХІҮ-ХҮ ғасырларда, Алтын Орда мемлекеті мен Ақсақ Темір (Бабыр) империясының өзара бақталастықтарының нәтижесінде әлсіреп, ыдырай бастаған кезеңдеріне тура келеді. Қазақ хандығы – кешегі ата-бабаларымыздың сақтар мен ғұндардың, ежелгі түркілердің, Шыңғыс хан мен Алтын Орда империяларының заңды мұрагерлері болып саналады. Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Рашидтің тарихы» атты еңбегінде Әбілқайыр ханға қарсы шығып, Дешті-Қыпшақ даласынан Батыс Жетісуға қоныс аударған қазақ тайпалары жайында айта келіп: «Әбілқайыр хан өлгеннен кейін Өзбек ұлысында ырың-жырың туып, даланы мекендеушілер өзінің қауіпсіздігі мен өз басының қамына бола, Керей хан мен Жәнібек ханнан пана сұрайды. Сөйтіп, олар күшейіп алады. Алғашқыда әлгі қашқындар өз ұлысынан бөлініп кетіп, біраз уақыт мал-мүліксіз, қаңғып жүрген адамдар болғандықтан, оларды жұрт қазақтар (қашақтар) деп атап кеткен. Сөйтіп, оларға тағылған ат бекіп қалды», - дейді [2,46 б.]. Қазақ халқының өзіндік мәдени, рухани, әдеби ұлттық дәстүрі қалыптасты. Қазақ ұлтының дамуы мен қалыптасуына зор үлес қосқан хандар мен билер, батырлар мен ақындар: Жәнібек, Керей, Мұхаммед Хайдар Дулати, Қадырғали Жалайыри, Қасым, Есім, Хақназар т.б. көптеген тарихи тұлғалар болды. ХV-ХҮІІІ ғасырларда қазақ қоғамы өзінің классикалық түрінде, дәстүр ретінде, әлемдік тарихтан өзіндік орын алды. Бұл тұста ислам дінінің ықпалы жөнінде айтпай кетуге болмайды. Ислам діні қазақ қоғамының, мемлекетінің, мәдениеттің идеялық, құқықтық, саяси және рухани-адамгершілік негізі болды. Қазақ хандығы рухани факторларға, дінге үлкен мән беріп отырды [3, 7-12бб.]. Сондықтан Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің шығармаларында Қасым хан, Тоғылық Темір хан, Жүніс хан, Саид хан сияқты хандардың жеке басының діндарлығына мән беріп, оларды атақты шейхтардың муриді болғандары жөнінде жазады. ХҮ–ХҮІІІ ғасырларда ислам діні бүкіл әлемде, соның ішінде Қазақ хандығында да әлі де болса өзінің рухани қуаты сарқылмағанын көрсетіп, қоғамдық-мемлекеттік өмірге, халықтың санасы мен күнделікті тұрмысына әсер етіп отырғандығын байқаймыз.

Араға бес жүз жыл өтсе де, М.Х. Дулатидің тарих сахнасына қайта келуі – ұлы тұлға болғандығын айғақтайды. Мұхаммед Хайдар Дулатидің өмір жолын зерттей отырып, оның дүниетанымының қалыптасуына, мемлекетті басқару қабілетінің ұштасуына себепші болған, қоғамдық әрекетіне әсер еткен ойшылдар, қоғам қайраткерлері – Сұлтан Саид хан мен Захир-ад-Дин Бабырдың тигізген көмегі мен жасаған іс-әрекеттері жайлы сөз болды. Мұхаммед Хайдар Дулатидің өмір жолы, оның ұстазы, қамқоршы бөлесі – Шығыстың әйгілі жиһангері, Кіндік Азияның кемеңгер перзенті, Үндістанда Моғол мемлекетін құрушы, тарихшы, ақын Заһир-ад-дин Мұхаммед Бабырмен байланысты болады. Мұхаммед Хайдар Дулати мен Бабыр тек қана қан жағынан туысқан адамдар емес, жаны ұқсас адамдар. Екеуі де әдебиетпен шұғылданып, өлеңдер шығарды, мемлекетті басқарды. Бабыр келешек ғалымның білім алуына қатты көңіл бөлген. Егер Мұхаммед Хайдар Дулатидің білім алудың бір саласына көңілі ауып, ынта-жігерін байқаса, оны тереңдетіп меңгеріп кетуіне ерекше назар аударған. Ұлы адамның ұлылығы соншалық, М.Х. Дулатидің да ұлы ғұлама болып өсуіне өзінің аталық қамқорын аямаған. Олардың еңбектері «Тарих-и Рашиди» және «Бабырнама» еңбектері өзі көріп, бақылап жүрген жағдайларды саралап, тұжырымдап, бір кезеңде болған оқиғаларды жазып, бірін-бірі толықтырады. Бабыр өмірден түйгені мен жинаған тәжірибесін, білімін, ақылын бөлесі Мұхаммед Хайдар Дулатиге үйретеді. Бабырдың сөздері бойынша, Мұхаммед Хайдар Дулатидің бойында энциклопедиялық білім болған. Мұхаммед Хайдар Дулати Бабыр, Саид хан сияқты ірі саясаткер, оқымысты қайраткерлермен бірге жүріп, өз заманына сай білім алған, білім аясын кеңейткен ұлы ғұлама. Ол барлық саяси оқиғалардың бел ортасында жүрді, саяси қайраткерлерді де білетін. Ол медреседе білім алған. Құран мен Хадис, тәпсір мен тарих, география мен философия, логикадан дәріс алады, өнер сабақтарын оқыған. М.Х. Дулати отыз жеті жасында білім алып, жетіледі, үйленеді. Саид ханның Мұхаммед Хайдар Дулатиге сенімі сонша, тіптен хандық өкіметінің шексіз билігін тапсырып, өзінің қызына үйлендіріп, оған гурган (күйеу) деген атақ береді. Бұл жөнінде Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарих-и Рашиди» еңбегінде былай дейді: «Бұл жағдай менің ханға деген жауапкершілігімді онан әрі күшейтті» – дейді [4, 112 б.]. Мұхаммед Хайдар Дулатидің өмірлік жолындағы балалық кезін талдасақ, өте ауыр жағдайда өткенін ескереміз. Бұл өмірлік жағдайлар ойшылдың мәдени көкжиегінің кеңеюі, оның әлсіздер мен жетім-жесірлердің қамын жеген адамшылық қайнарының ашылуына игі ықпал етті. Жастық кезеңі – армандау мен қасірет шегуге, игі істер жасауға ұмтылу кезеңі десек те болады. Сыртқы әлемі драмматизмге толы болса, ішкі әлемі тұрақты, жоғары құндылықтарға ұмтылған. Оның өзі қайырымды, әрқашанда адамдардың мұң-мұқтажын сезе біліп, тура жолдан адасқандарды шындыққа жетелеуші [5, 70-74 бб.]. Ішкі еркіндік ойшылдың өзіне қандай да бір жаңа мүмкіндіктер мен шындықты ашты. Оның жан мен тәннің болмысы, сана мен табиғаты еркін емес еді. Мұхаммед Хайдар Дулати үшін адамдық арақатынас өмірдің әр алуан қырларын танып-білуге жол ашты және болып жатқан құбылыстарға өзіндік көзқарасын қалыптастырды. Біртіндеп оның дүниетанымдық бағыт-нысаны айқындалып, нәтижесінде қоғамда болып жатқан әділетсіз істердің әлеуметтік мәні мен жолдарын ашуға ұмтылды. Халықтың мұң-мұқтажын, талап-тілегін біліп, орындауға тырысты.

Мұхаммед Хайдар Дулати 1541-1546 жылдары «Тарих-и Рашиди» еңбегін парсы тілінде Кашмирде жазған. Ол «екі дәптерден», яғни екі үлкен бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Мауараннаһрдегі Шағатай әулеті құрған мемлекеттің ХІҮ ғасыр ортасына таман біржола ыдырап, екіге бөлінуі, Моғолстан деген атпен белгілі болған шығыс бөлігіне беделді де белгілі тайпа – дулаттардың күшімен дербес мемлекеттің негізі қалағаны жайлы баяндалады. Сондай-ақ Тоғылық Темір ханнан өзін Жаркенттен кетуге мәжбүр еткен Әбдірашид (1512-1560 жж.) ханға дейінгі Моғолстанда екі ғасырға жуық уақыт арасында болған түрлі тарихи оқиғалар әңгімеленеді. Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің 52 жылдық қысқа ғұмырының ішінде өмірдің талай ауыр да, қиын кезеңдерін басынан өткізді. Бірақ ол дүниеден жай өтпеген, өзінің артынан өшпес мұраларын – «Тарих-и Рашиди» мен «Жаһан-намэ» поэмасын қалдырып кеткен. Бұл еңбектердің бүкіл Орта Азия халықтарының оған қоса Индия, Тибет, Ауғаныстан, Иран т.б. мемлекеттердің халықтарының тарихы, философиясы, этнологиясы, этникасы мен географиясын зерттеуде бүгінгі күнгі ең маңызды мәселелердің бірі. Жастайынан сол кезеңнің ұлы адамдарының істеген жұмыстарын, жасаған жақсылықтарын өз көзімен көріп өскен Мұхаммед Хайдар Дулатидің бойында ұлы мемлекет басқарар қабілеттің қалыптасуы біріншіден Бабыр, Саид хан сияқты ғұламалардың арқасы болса, екіншіден өзінің алғырлығынан, әр іске бейімділігінен, ата-бабасының қалған үлгі-өнеге деп ұғыну керек.



М.Х. Дулатидің ата-бабалары өз кезеңінде Моғолстан құрамына кірген Жетісудағы Дулат тайпасының әмірлері, жеті атасына дейін үзілмеген ұлысбегі, тархандар еді. Мұхамед Хайдар Дулатидің арғы атасы - әмір Боладжы Дулати, одан - әмір Худайдад Дулати, одан - әмір Мұхаммад Шах гурген, одан – Саид Ахмет мырза гурген, одан Саид Али гурген, одан – Мұхаммед Хайдар мырза гурген, одан – Мұхаммед Хұсайын гурген, одан – Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати. М.Х. Дулати моғол мемлекетінің ең жоғарғы тобына жатады. Оның аталары – дулат тайпасынан шыққан әмір мен бектер болатын. Барлығы дерлік ханның адал, ең сенімді адамдары болған. Аталарының ішіндегі ең көп жасағаны – Худайдад деген атасы, Шыңғыс хан дәуірінде өмір сүріп, оған жеті артықшылық құқығын беріп, Орда би деген атақ береді. Әр халықтың мәдениетіне терең үңілу арқылы ғана сол халықтың таным деңгейінің тереңдігін тануға болады. Мұхаммед Хайдар Дулати еңбектерінен қазақ халқының ертеден қалыптасқан көне мәдениеттің мұрагері және сол дәстүрді дамытушы, жалғастырушы екендігіне көзіміз жетеді. Әсіресе ойшылдың ХҮ-ХҮІ ғасырдағы этникалық мәдениеттердің дамуына, соның ішінде қазақ қаумындағы көшпелі өмір салтына, әлеуметтік-экономикалық жағдайына, қоғам өміріне, халық санасына, тарихына көңіл бөлуімен құнды [6, 73 б.]. Мұхаммед Хайдар Дулати ХҮІ ғасырдың перзенті. Ол көптеген жаңалықтар кезінде дүниеге келді. Ойшылдың шығармашылық өмірі ғасыр басында қазақ қоғамы дамуының ең бір күрделі де, қиын кезеңіне тура келеді. Мұхаммед Хайдар Дулатидің заманы қазақ, өзбек, қырғыз тәрізді туысқан халықтардың ұлттық мемлекеттерінің тарих сахнасында жаңадан қалыптаса бастаған кезеңі еді. Бұл Шыңғыс хан ұрпақтары бөлісіп алған өлкенің бірнеше мемлекеттерге бөлініп, өзара қырқысып жатқан, яғни этникалық мүддеден саяси-мемлекеттік мүдде әлдеқайда жоғары тұрған кезең еді. Жаңадан Моғолстан жерінде құрылған қазақ хандығы болса, іргесін әлі де кеңейте қойған жоқ еді. Оның айналасындағы Моғолстан мемлекетінің құрамындағы, кейінірек осы Қазақ хандығы құрамына қосылған тайпалар, оның ішінде әрине, М.Х. Дулатидің туыстары дулаттар да бар, бәрі өздерін мемлекет атына сәйкес моғолдармыз деп атаған кезең еді. Мұхаммед Хайдар Дулати өзі өмір сүріп отыратын дәуірге де, қоғамға да ықпал ете білді. Ол бәрінен бұрын ұлттың мүддесін жоғары қойды. Жалпы халықтың мұң-мұқтажын жақтады. Адамзат баласының әр алуан буынын биік адамгершілікке, үлкен азаматтық сапаға тәрбиелеуге ұмтылды. Кісілік қасиеттер де оның өнегесінен кейінгілерге жұғысып, жалғасын тауып жатты. Қарапайым халыққа, көмектесуінде талпыныстың, қызығушылығының арқасында М.Х. Дулатидің бойында таланттар туылып, келешекті болжай білетін, алыстан көре білетін көрегенділік қасиеттер қалыптасты. Ойы мен сөзі іс-әрекет барысында шыңдалды. Ол адам өмірінің жоғары құндылығы – адамның өзінде, құдіретті болмысында екендігін түсінді. Өмірдің мәні - өз күшінің дамуында екендігін көріп, адамға жақсылық жасау, парыз бен жауапкершілік ережелерін де ұмытпау керектігін ескертті. Оның ішкі жан дүниесі жақсы қасиеттерге ұмтыла отырып, біз неге осындаймыз, біз кімбіз, адамдар қай бағытта дамып жатыр деген сұрақтарға жауап іздейді. Ол адам болмысын жан мен тән шеңберінде қарастырды. М.Х. Дулати әрбір адам өмірде өз орнын табуға, жақсы із бен іс қалдыруға ұмтылуы керек деген пікірлерін шығармаларында бірнеше рет айтқан. Тек айтып қана қоймай, өзі келешек ұрпаққа үлгі болып, іс-әрекетімен дәлелдеуге тырысқан. Ол өзін және өз қоғамын, айналасындағыларын бір жақты шешімнен сақтандырып, қабылдайын деп жатқан шешімнің салдарын алдын ала көре білуге шақырған. Ол өткен дәуірде жасаған тұлғалардың іс-әрекеттерін, саяси-әлеуметтік және этникалық шиеленістердің шығу тарихын, себебін зерттеп, барлық халықтардың тұрмыс ерекшеліктерін, дәстүрлерін ескеріп, мүмкіндігінше шиеленісті болдырмауға тырысып, халықтың бірлігін ойлаған. М.Х. Дулати шығармасының тарихымыз бен мәдениетіміз үшін көптеген құнды жақтары бар екені даусыз. Ол өз еңбегі арқылы Дала өркениетінің аясын кеңейтіп, сан ұлы тұлғалардың бейнелерін суреттейді. Ол ХҮ-ХҮІ ғасырлардағы Шыңғыс хан, Әмір Темір шапқыншылығына ұшырап күйреген ел, құлазыған дала көрінісін шынайы суреттеген. М.Х. Дулати дүниетанымының өзіндік ерекшелігінің бірі – тұлғаны «адам-қоғам» қатынасы ауқымында қарастырғаны. Осы негізде адам мен қоғам қатынасы ойшылдың пайымдауынша, тарих - субъективтік рухының көрінісі ретінде анықталады [7, 77-78 бб.]. Тарихи даму ерекшеліктерін аша келіп Мұхаммед Хайдар Дулати, әрбір заманның мәдениет үрдісі бағыттарын бетке ұстап, көшпелі мәдениет нысандарының мәнін өз уақытының ой желісі дәрежесінде айқындап берді. Оның негізінде дүниені рухани көркемдік түрлері арқылы қабылдау жатыр.

Мұхаммед Хайдар Дулати өзі өмір сүрген ортаның әлеуметтік-экономикалық жағдайына, мәдениеті мен тарихына орайлас жас буынға тәлім-тәрбие берудің талап-тілектерін дүниеге әкелді. Ұрпаққа тәрбие берудің бай тәжірбиесін жинақтап, қазақ этносының жөн-жоба, іс-әрекеттерінің қоғамдық ортада қалыптасқан нормалары мен принциптерін жүйеледі. Сондай-ақ, Мұхаммед Хайдар Дулати өз ұрпағының еңбексүйгіш, елгезек, өнегелі, өнерлі, инабатты, абзал азамат болып өсуін армандады. М.Х. Дулати ұстанған тарих пен философия бағытында жемісті қызмет атқарған, атадан қалған мұраны көздің қарашығындай сақтап, рухани дәстүр сабақтастығын әрі қарай жалғастыра түскен.


Әдебиет


  1. Алиева Д. Некоторые предпосылки формирования мировоззрения ученого историка ХҮІ века М.Х. Дулати // Поиск. 2001. - № 4. – 90 б.

  2. Бромлей Ю.В., Марков Г.Е. Этнография. Алматы «Мектеп», 1987.

  3. Ибраева К. ХІ-ХІҮ ғғ. ғұламаларының жеке тұлғаны адамгершілікке тәрбиелеу туралы ой-пікірлері // Ұлт тағылымы. 2001. - № 6. – 7-12 бб.

  4. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. Алматы: Санат, 2003. – 616 б.

  5. Молдабеков Ж.Ж. Мыслитель и гуманист М.Х. Дулати //Мысль. 2000. № 1. 70-74 бб.

  6. Жеменей И., Қойгелдиев М. «Тарих-и Рашиди» және қазақ мәдениеті (тарихи сабақтастық мәселесі) // Казахстан и мировая цивилизация: история и современность: Материалы ІІІ Международной научно-теоретической конференции, посвященной 500-летию государственного деятеля Средневековья Центральной Азии, великому ученому-историку М.Х. Дулати. Тараз: ТарГУ, 1999. 70-77 бб.

  7. Қозыбаев М. Ұлттың тұңыш ұлы тарихшысы //Ақиқат. 2002. № 1. 77-78 бб.

Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы

Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет