Министертво образования и науки, молодежи и спорта украины


V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети



жүктеу 2.92 Mb.
бет3/17
Дата07.05.2019
өлшемі2.92 Mb.
түріПрограмма
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

V. Язы усулы (техникасы) ве язма ишлерни безетюв медениети


График алышкъанлыкъларны ве язы усулыны менимсев – башлангъыч сыныф­ларда тиль окъутувнынъ муим къысмыдыр. Кендже талебелернинъ язысы мисмиль, айдын олмасына ынтылмакъ керек. Язув сурьаты эр бир баланынъ шахсий хусусиетлерини эсапкъа алгъаны алда, онынъ окъув ихтияджларыны къанаатлендирмек борджлу.

Каллиграфия, язы техникасы узеринде иш тек 1-нджи сыныфнен сынъырланмайып, невбеттеки сыныфларда да девам эте. Язынынъ бу джеэтине талебелер тек айры арифлерни ве оларнынъ элементлерини язув, арифлерни, сёзлерни бириктирюв боюнджа махсус мешгъулиетлерни япкъанда дегиль, башкъа язы ишлерини япкъанда да (язып алув, оджанынъ айткъаныны язув, акъылдан язув ве иляхре) буюк эмиет бериле.

Язмагъа огретюв язы ишлерини безетюв медениетини ашламакъны козьде тута (алдын япылгъан иштен я да саифенинъ юкъары четинден чекильмек, эсернинъ адыны сатырда догъру ерлештирмек, абзац ве дефтерде саифе кенарыны къалдырув къаидесине бойсунув, хаталарыны мисмиль тюзетюв ве иляхре).

Талебелерни тахтада чалышмагъа огретюв, яни тахта мейданынынъ буюклигини козьде тутып язув, арифлернинъ буюклигини регулирлев, сатырларны догъру, тегиз тизюв, материалны ерине коре ерлештирюв алышкъанлыгъыны шекиллендирюв – оджанынъ муим вазифелеринден бири сайыла.




Программа
1 сыныф (210 саат)
I.Нутукъ фаалиетини инкишаф эттирюв


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Динълев ве анълав (аудирлев)

Агъзавий нутукъны динълев ве анълав.

Динълев вакътында арекет къаиделери.

Агъзавий ве бедий услюпке аит олгъан, къолай икяе этюв, субет тизюв айтылмаларны (тапмаджалар, аталар сёзлери, икяе, шиир, масал) динълев.

Оджанынъ ве талебелернинъ окъувы я да икяе этюви; метинни магнитофон вастасы иле язылувынен файдаланув.

Метиннинъ янъгъырав вакъты 0,5 – 1 дакъкъа этрафында.

Метиннинъ мундериджесини анълав (ким, не, къайда, насыл).

Динълев вакътында, тасавурда пейда олгъан ресимлер.

Тез окъулгъан, 3-6 сестен ибарет олгъан сёз сыраларыны ве сёз бирикмелерини анълав ве акъылда тутув.

Окъулгъан (1-7 сёзден ибарет) джумлелернинъ мундериджесини анълав.




Талебе:

динълевде ошагъан, амма янъгъырагъанына коре чешит сёзлерни, сёз бирикмелерини фаркълай;

макъсадына ве екюнленгенине коре джумлелерни айыра;

бир къач динъленген сёзлер сырасындан, бирикмелерден, эки кере текрарланмайып, белли бир сеснен башлангъан, бир де бир аляметни бильдирген, сайысыны косьтерген чешитлерини тапа (бойле вазифе 1-2 кере динълевден сонъ беджериле);

2-3 джумледен ибарет олгъан метинлерни динълеп, джумлелернинъ сайысыны таинлей;

субетдешини дикъкъатнен динълей;

1-2 кере динъленильген сёз, сёз бирикме, джумлелернинъ манасыны анълай;

ресимни ве сёзни, джумлени ве метинни нисбетлей;

метинде берильген къыскъа анълатманы (инструкция) беджере (1-3 сёзден ибарет олгъан анълатмалардан башлав).


2.Айтув (йыл девамында)

Субет этюв (диалог)

Диалогнынъ иштиракчилери.

Диалогда озюни алып барув къаиделери.

Диалог вакътында арекет къаиделери (субетдешни динълев, онынъ сёзлерине меракъ косьтермек, анълайышлы айтмакъ, сесни котермемек, незакет ибарелернен къулланмакъ).

Окъулгъан, динъленген масаллардан, икяелерден диалоглар тизе билюв меарети.

Динъленген диалогларны озь сёзлеринен икяе этюв.

Ярдымджы материалгъа эсасланып ве мустакъиль оларакъ диалоглар тизюв.

Диалог мундериджеси: бильдирме – суаль – джевап; суаль – джевап – къаршы суаль – джевап; теклиф – инкяр – джевап ве иляхре.


Икяе этюв (монолог)

Айтылманынъ аляметлери (анълайышлыгъы; кириш сёз, эсас къысым ве хулясанынъ мевджутлыгъы; сёзлернинъ догъру къулланувы; мевзугъа уйгъунлыгъы).

Ифадели окъув.

Ярдымджы материалларгъа эсасланып (айтылманынъ башы, суаллер, сёз бирикмелери ве иляхре) динъленильген я да окъулгъан метинни гъайрыдан икяе этюв.

Ярдымджы материалгъа эсаланып (2-3 джумледен ибарет) инша язув.

Беджерильген ишке къыймет кесмеге, оны тюзетмеге, мукеммеллештирмеге огретюв.



Талебе:

субетдешнинъ айткъаныны динълей ве анълай;

субет эткен адамнынъ лакъырдысына келишикли сёз къоша биле;

сесни керексиз котермей;

незакет къаиделеринен къуллана;

талебелер:

динъленильген масал, икяелер боюнджа диалоглар тертип этип, оларны роллер эсасында иджра этелер;

диалогда озюни алып барув къаиделерини риает этелер;

динъленильген я да окъулгъан метин, ресим, диафильм, сыныфтаки окъув вазиети ве иляхрелер боюнджа суаллер тизип, оларгъа джевап берелер.



Талебе:

нефесини, сеснинъ къуветини, нутукънынъ тезлигини уйгъунлаштыра;

шиирлерни, тапмаджаларны, тезайтымларны, текерлемелерни ве бунынъ киби эсерлерни эзберден окъуй;

ярдымджы материалгъа (план, суаллер, сёз бирикмелери) эсасланып динъленильген я да окъулгъан метинни гъайрыдан икяе эте;

гъайрыдан икяе эткенде, къыскъа илявелер къоша ве озь фикирини ифаделей;

айтыладжакъ фикирнинъ башына, ресимге, суаллерге эсасланып тюзгюн ибаре тизе;

берильген сёзлернен джумлелер тертип эте ве оларны бир метинге бирлештире;

оджанынъ ярдымынен тертип эткен ишини тюзетмеге огрене.



3.Окъумагъа-язмагъа огретюв

Язы – инсанлыкъ омюриндеки гъает буюк кешф олып, о бир де бир хаберни узакъкъа ёллав, информацияны девамлы вакъыт ичинде сакълав вастасы олгъаны ве бу васта информацияны ёллавнынъ диггер васталарына ( ишмар, шартлы бельгилер, сес сигналлары ве иляхре) бакъкъанда устюн олгъаны акъкъындаки тасавурларны

анълатув.

Буюклернинъ ве талебелернинъ омюринде окъумагъа ве язмагъа билювнинъ эмиети акъкъында, окъумыш инсаннынъ джаиль инсандан не дередже юксек тургъаны акъкъында тасавурларны шекиллендирмек




Талебе:

оджа айткъаныны дикъкъатнен динълей, меракълана ве музакере эте;

динъленген метинге, корьген ресимге эсасланып суаллер ве джеваплар тизе;

омюр теджрибесинден информацияны ёллав васталары акъкъында мисаль кетире;

элифбенинъ басма, эльязма, кучюк ве балабан арифлерини фаркълай;

арифлерни догъру айта биле.



Окъув

Арифлерни огренюв ве огренювден сонъки девирлери.

Басма, эльязма, кучюк ве буюк арифлер.

Ачыкъ (та) ве япыкъ (ат) эджаларны, бир-эки тутукъ бир кельген эджаларны окъув.

«Ь» йымшакълыкъ ишарети огюндеки сес йымшакъ айтылгъаныны бильдирген алда,

сёзлерни окъув ( гуль, тиль, сельби).

Э-е арифлери олгъан сёзлерни окъув.

У-ю арифлери олгъан эджалар, сёзлерни

окъув, теляффузда ве окъувда

фаркъларыны анълав.

О-ё арифлер олгъан сёзлер, джумлелерни

окъув (одун, чёль).

Ы-и арифлер олгъан эджалар, сёзлерни

окъув ( паалы, салы).

Я, е, ё, ю арифлери эки сес (й+ созукъ)

бильдирген алларда сёзлер окъув (елькен,

яйла, Юнус, ёсун).

«Гъ, къ, нъ, дж» арифлери косьтерген

сеслернен таныштырмакъ. Бу сеслернен

кельген сёзлерни догъру окъумагъа

огретмек.

«ъ» къаттылыкъ ишаретининъ айырыджы

эмиетини анълап сёзлер окъув (хавъяр).

Къ – к арифлер олгъан сёзлерни окъув.

Оджа берген нумюне эсасында язгъанда

янъгъыравукъ, айткъанда сагъыр

айтылгъан сёзлерни окъув (тез, туз, бав,

сув ве иляхре).

Сес ве эджа теркиби муреккеплешкен

сёзлерни эджалап ве бутюн сёзнен окъув.

Элифбеде сыкъ расткельген ве

къулланылгъан сёзлерни ве къыскъа

сёзлерни бирден тапув (ат, эт, эв, бу эв, бу

ана, о ана).

Сёзлерни эджалап ве бутюн алда окъумакъ

алышкъанлыкъларыны шекиллендирмек,

къыскъа джумлелер ве метинлерни догъру

интонациянен окъумагъа огретмек.

Токътав ишаретлеринен таныштырув,

догъру къулланмагъа огретюв.

Ресим тюркюмлери тюбюндеки языларны

окъув.

Китапнен иш алып барув.



Элифбе саифелеринде берильген материалларнынъ (сеслерни бильдирген ишаретлер, диречик шеклинде сёзлер, схемалар, ресимлер, метинлер) чешитлери.

Окъув гигиенасы. Китапнен къулланув къаиделери.

Китапханеде. Китапханеде озюни алып барув къаиделери.



Талебе:

ачыкъ (та) япыкъ (ат) эджаларны, бир-эки тутукъ бир кельген эджаларны окъуй;

2-4 арифтен ибарет (бу, сен, эв, ким ана ве иляхре) сыкъ расткельген сёзлерни тез косьтерилювинде таный;

сёзлерни оджанынъ артындан теляффуз къаиделерине бинаэн текрарлап айта, сонъ исе язылгъаны киби теляффуз эте;

окъуп эшиттирюв алтында акъылда тутмакъ керек олгъан, язылышы теляффузындан бираз фаркълы олгъан, сыкъ къулланылгъан сёзлерни окъуй;

сёзлерни эджалап ве бутюн алда интонациянен окъуй;

токътав ишаретлеринен таныша, догъру къулланмагъа огрене;

окъулгъан сёзлерни, сёз бирикмелерини, джумлелерни анълай;

окъулгъанны ресимнен нисбетлештире;

окъулгъан метинге эсаланып ресим япа;

окъулгъан я да музакере этильген метин устюнде суаллер тизе;

таныш олмагъан китапнынъ джылтыны, керекли саифесини, ресимлерини косьтере;

таныш олгъан китапнынъ адыны ве муэллифини айта;

китапнынъ ве муэллифнинъ ады язылгъан ерини косьтере;

китапны догъру саифлей, керекли саныны тапа;

элифбе саифелеринде шартлы бельгилерни тапа ве оларнынъ манасыны анълата;

сеслерни бильдирген ишаретлерни, диречик шеклинде сёзлерни, схемалар, ресимлерни, метинлерни тапа ве оларнен чалыша;

ресим тюркюмлери тюбюндеки языларны окъуй;

оджа ярдымынен метин ичинден белли

бир мундериджеси олгъан я да бир де бир

къараманнынъ ибаресини ифаделеген джумлелерни тапа;

китапнынъ элементлери: джылт (муэллиф, серлева), саифе, ресимлерни корьсете;

китапнен къулланув къаиделерини ве китапханеде озюни алып барув къаиделерини куте.


4.Язув

Арифлерни огретювден эвельки девир

Язмагъа азырлыкъ.

Язгъан вакъытта рале башында догъру отурув.

Къалемни (къарандашны) эльде догъру тутув.

Дефтерни раледе догъру ерлештирюв.

График арекетлерине ве языда гигиена къаиделерине риает этюв.

Ёлакълар ве шекиллер тизюв, оларны штрихлернен сызув ве боялав.

Арифлернинъ элементлерине бенъзеген сызыкълар сызув; устюнден я да тюбюнден тёгерекленген догъру (тюз) сызыкълар, ильмекли сызыкълар, овал, ярыовал сызув.

Дефтер саифесинде ориентир тутув: язы чельтегиндеки эсас сатырны ве къошма сызыкъларны тапув.


Талебе:

окъув ве язув вакътында рале башында догъру отура биле;

язувда къалемни эльде догъру тута ве темизлик (гигиена) къаиделерине риает эте;

дефтерни догъру ерлештире;

саифенинъ къысымларыны, сатырларыны косьтере;

сатырда язувны башлайджакъ ерини косьтере;

ресимлерни чешит тарафларгъа ёнетильген штрихлернен сыза, боялай;

догъру (тик, ятыкъ, сагъгъа я да солгъа янтайыкъ), къырыкъ, далгъалы сызыкълар, овал ве ярыовалларны сыза;

башланылгъан орьнеклерни девам эте, оларны чешит график элементлерден тертип эте.


Арифлерни огренюв ве огренювден сонъки девирлери
График алышкъанлыкъларыны ве язув усулыны (техника) шекиллендирюв

Язувнынъ темизлик (гигиена) ве техник къаиделери.

Эльязма арифлер ве токътав ишаретлер акъкъында малюмат.

Арифлернинъ муреккеп элементлерини бириктирюв къаиделери.

Кучюк ве буюк арифлерини язув.

Кучюк ве буюк арифлернинъ бириктирюв чешитлери.

Буюк ве кичкене арифлерни озьара бириктирюв чешитлери.

Нутукъ беджерикликлерини шекиллендирюв

Ресимге бакъып, сыныфта олгъан вакъиа акъкъында джумлелер тизип язув.

2-3 битирильмеген джумлелерни иляве этип язув.

Суаль сёзлерини къулланып, суаллер тертип этип язув, суальнен сыныфдашына мураджаат этюв.

Мустакъиль оларакъ ойле пек балабан олмагъан язма шекильде хабер тертип этюв.

Имля

Окъуп эшиттирюв алтында айтылгъан ве язылгъан сёзлерни тенъештирюв.

Буюк арифнен язылгъан сёзлер (адамларнынъ адлары ве сойадлары, айванларнынъ лагъаплары, шеэр, койлернинъ адлары).

Сёзлерни бир сатырдан башкъа сатыргъа эджалап авуштырув.

Акъылда тутмакъ ичюн сёзлер джедвелиндеки сёзлени догъру язув.

Акъылда тутмакъ ичюн сёзлер джедвели:



айненни, амма, багъча, бираздан, бойле, давул, денъиз, достум, ёлджу, ёргъан, икяе, ильван, кетти, корьди, кечит, кямиль, къапу, мевсим, миллий, манъа, маалле, мешъаль, мых, наллана одун, онъа, отур, пенир, ресим, саат, сана, санъа, тахта, туты, хавъяр, халкъ, чембер, чокъ, чомуч, эеджанлы, эниште, юнь, яхшы.


Талебе:

язув вакътында къалемни эльде догъру тутуп, дефтерни догъру ерлештирип, рале башында догъру отура биле;

язувнынъ темизлик къаиделерини куте;

басма ве язма язувны фаркълай;

кучюк ве буюк язма арифлерини биле ве догъру яза;

арифлерни догъру шекильде, юксекликте ве кенъликте яза;

эльни кягъыттан алмайып арифлернинъ элементлерини бириктире;

сёз ве джумлелерни бири-биринден керекли узакълыкъта ерлештире;

басма арифлернен язылгъан сёзлер ве джумлелерни кочюрип ала;

дикте узеринде эджалар, сёзлер, джумлелер догъру яза;

токътав ишаретлерини (нокъта, виргюль, тире) таный, айта ве яза;

тахтада борны учь пармакънен тутып яза.


Талебе:

ресимге бакъып, сыныфта олгъан вакъиа акъкъында джумлелер тизе ве яза;

суаль сёзлерининъ (ким, не, къайда ве ил.)

ярдымынен сыныфдашына суаллер тизе ве яза;

битирильмеген джумлелерни иляве эте ве яза биле (Мен …………. окъудым. Мен ……..бараджам.);

омюрде керчектен олып кечкен я да уйдурылгъан вакъиа акъкъында язма шекильде хабер тизе ве бунда бир-де-бир сёзлерни ресимлернен денъиштире.



Талебе:

оджанынъ артындан окъуп эшиттирюв алтында ве язылышы теляффузындан фаркълангъан сёзлерни яза;

сёзлерни дикте узеринде я да хатырлап эшитильгенине коре яза (маса, орман, раф);

дикте узеринде акъылда тутмакъ ичюн сёзлер джедвелинден сёзлерни догъру яза;

оджанынъ ярдымынен сёзлерни бир сатырдан башкъа сатыргъа авуштырув къаиделерине эсасланып авуштыра;

джумледе нокъта, виргюль, тире, суаль ишарети ве нида ишаретини айта ве кочюрип яза.




II.Тиль акъкъында бильгилер.

Тиль алышкъанлыкълары

(йыл девамында)




Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

Метин. Джумле

Метин ве бири-биринен багълы олмагъан джумлелер.

Агъзакий ве язылы шекильде тюзгюн айтув (метин) акъкъында умумий малюмат.

Метиннинъ мундериджеси ве серлевасы; метин серлевасы мундериджеге келишиклиги.

Метинни айры джумлелерге болюв.

Икяе, суаль, нида джумлелерининъ интонациясыны козетюв.

Оджадан сонъ, чешит тизимдеки джумлелерни догъру интонациянен текрарлав.

Джумледе нокъта, виргюль, тире, суаль ишарети ве нида ишарети.



Талебе:

метинни бири-биринен багълы олмагъан джумлелер группасындан айыра;

метиннинъ мундериджесине эсасланып, серлеваны берильген нумюнелер ичинден я да мустакъиль суретте сайлай;

метинге я да онынъ парчасына серлева къоя;

агъзакий нутукъта ве языда джумлелер сайысыны бельгилей;

къурулыш теркиби ве айтылув макъсады чешит тюрлю олгъан джумлелерни оджанынъ ярдымынен догъру интонациянен теляффуз эте;

битмеген джумлени 1-2 сёз ярдымынен тамамлай;

тюрлю токътав ишаретлеринен джумлелер окъуй;

2-5 сёзден ибарет олгъан джумленинъ график моделини тизе;

ресимге бакъып ве башкъа материал ярдымынен джумлелер тизе.



Сёз

Джумлелерни сёзлерге болюв.

Сёзлерни догъру теляффуз этюв.

Агъзакий нутукъта ве языда айры сёзлерни, шу джумледе ярдымджы сёзлерни тапув.

Сёзлернинъ манасы.

Ресимге, арекетке, аляметке келишкен сёзлерни догъру тапып айтув, 2-3 сёз арасында манасыны оджа анълаткъан сонъ айырув.

Шиве сёзлери ичинден бир тюрлю айтылгьан я да манасы бир олып да, айтылувы башкъа-башкъа олгъан сёзлерни тенъештирюв (тав-дагь, тата-апте-абла, агъламакъ-джыламакъ, буюкана-бита-ката-къартана). Шиве сёзлерини ве эдебий сёзлерни айырув.

Джумлени 1–2 сёзнен девам этюв, оларны оджа берген сёзлер сырасындан я да мустакъиль къошув.

Бир я да бир къач сёзден ибарет джумлелер къурув, 2-3 сёзден тюзгюн (диалог, монолог) ибаре тизюв ве онъа серлева тапув.


Талебе:

ресимге, арекетке, аляметке келишкен сёзлерни догъру тапып айта;

агъзакий нутукъта ве языда джумледеки айры сёзлерни фаркълай;

ургъу тюшкен эджа ачыкъ-айдын бельгиленсин

деп, сёзни оджадан сонъ догъру айтмагъа огрене;

язылгъан сёзде ургъуны къайд эте;

сёзни динълеп, онынъ ургъусы не дереджеде догъру я да янълыш къоюлгъаныны айыра (материал талебелернинъ янълыш япкъан сёзлери эсабына топлана);

оджа эджалап айткъан сёзни текрарлай, сёздеки эджаларны сая;

сёз ичиндеки сеслер сырасыны оджанынъ артындан текрарлай (2–5 сес), сёз ичинде бельгиленген сесни теляффуз эте (биринджи сесни айт, сонъки сесни айт, берильген сестен сонъ кельген сесни айт ве иляхре);

язылгъан сёздеки арифлерни айта;

берильген сёзлерни манасына коре 2-3 группагъа боле (адамларнынъ зенааты, къушлар, кийик айванлар);

сёзнинъ манасыны анълата;

сёзлерге (Ким? Насыл? Не япа? Къач? Къайда? ве ил.) суаллер къоя;догъру шекильде сёз бирикме ве джумлелер тизе.


Эджа. Ургъу. Сеслер ве арифлер

Сёзлерни эджаларгъа болюв (сеслер теляффуз къаиделерине коре айтыла)

Сёзде ургъу. Ургъунен фаркълангъан сёзлер (алма –алма, ана – ана).

Табиатта эшитильген сеслерни тутукъ сеслернен мукъаесе этюв.

Нутукънынъ эсас органларынен (мучелеринен) таныштырув.

Сёзде сеслернинъ сырасы.

Сеслернинъ мана айырыджы эмиети.

Созукъ ве тутукъ сеслернен, янъгъыравукъ ве сагъыр тутукъ сеслернен, индже ве къалын созукъ сеслернен таныштырув.

Сеслерни арифлернен ишаретлев.


Талебе:

сёзни эджаларгъа боле;

сёзде эджаларнынъ сайысыны бельгилей ве эджалап теляффуз эте;

ургъу тюшкен эджагъа айры эмиет бере, оны ифадели айта ( сесинде суаль, шашыджы киби аэнклер олмалы);

башкъа тиллерден кирген ве къырымтатар тилинде ургъу къаиделерине бойсунмагъан сёзлернинъ ургьусына эмиет бере (телевизор, фото), ургъулар сёзнинъ чешит эджаларына тюше бильгенини анълата;

сёзлерден айры сеслерни (биринджи, невбеттеки, сонъкиси ве ил.) оджанынъ ярдымынен айыра ве теляффуз эте;

къырымтатар тилининъ хусусий сеслерине айрыджа эмиет бере (къ, гъ, нъ, дж);

сеслерни арифлернен ишаретлей;

арифлернинъ адларыны догъру айта.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет