Министертво образования и науки, молодежи и спорта украины



жүктеу 2.92 Mb.
бет6/17
Дата07.05.2019
өлшемі2.92 Mb.
түріПрограмма
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

II. Нутукъ фаалиети ( 38 саат)


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Аудирлев (йыл девамында 8 саат)

Динълев – нутукъ фаалиетининъ чешитлеринден бири.

Метинни динълев (икяе, тасвирлев, муляаза).

Бедий ве ильмий-бедий эсерлерни динълев ве анълав.

Эсас фикирни, мундериджесини анълав.

Динълегенде берильген плангъа таяма.

Догъру, мергин, меджазий сёзлерни менимсев.

Бир кере динъленильген сес, эджа, сёз бирикме, джумлелерни менимсев.



Талебе:

дикъкъатнен ве меракънен динълей;

дикъкъатнен динълеп, анълавнынъ эмиетини анълай ве тарифлей;

кечкен йылларгъа нисбетен муреккеп материалны анълай: ресим ве сёзлерни нисбетлештире; эшитильгеннинъ устюнден ресим япа;

теклиф этильген вариантлардан догъру джевапны сайлай;

эшитильгеннинъ мундериджесинден 5-6 парчаны фаркълай.




2.Лакъырды ( йыл девамында 12 саат)

Субет этюв (диалог) 6 саат

Нефесни, давуш кучюни, нутукъ тезлигини регулирлемеге билюв.

Динъленген я да окъулгъан эсерни тарифлемеге билюв.

Ярдымджы къулланмагъа эсасланаракъ, ресимде тасвирленген вакъиа боюнджа диалог тизмеге билюв.

Къонушма медениети, нутукъ адетлери къаиделерине риает этмеге билюв.

Группада чалышкъанда, метиннинъ мундериджесини толусынен анъламакъ, эр бир иштиракчи озь къысмыны озю икяе эткени алда, мустакъиль окъугъан къысымынынъ мундериджесини икяе этмеге билюв.

Ресим, тасвирленген вакъиа боюнджа ве ярдымджы материалгъа эсасланып тюзгюн лакъырды тизмеге билюв.

Тизильген субетке я да тюзгюн лакъырдыгъа оджа ярдымынен къыймет кесмеге, онынъ мувафакъиетини къайд этмеге, янълышыны тюзетмеге билюв.



Талебе:

давуш кучюни, нутукъ тезлигини регулирлемеге биле;

чешит вазиетлерде нутукъ адетлери къаиделерине риает эте;

дикъкъатнен субетдешини динълей;

къозгъаямасыз анълата ве суальни уточняет, озь фикирини кесен-кесликсиз ифаделей;

эшитильген я да мустакъиль окъугъан эсерлерге эсасланып, шахсларгъа болюп, диалог тизе;

лакъырды мевзусы акъкъында озь фикирини бильдирмеге ве эсасламагъа, метинни озь омюр теджрибесинден алынгъан вакъианынъ тарифинен тамамламагъа биле;

янълышыны тюзетмеге биле, тизильген субетке, тюзгюн лакъырдыгъа къыймет кесе ве мувафакъиетини къайд эте.




Икяе этюв ( монолог) 6 саат

(йыл девамында 5 саат)

Агъзавий айтылмагъа эсас талаплар (мевзугъа уйгъунлыгъы, нокътаий назарнынъ мевджутлугъы, фикирнинъ инкишафы мантыкъкъа уйгъунлыгъы).

Динълейиджининъ субетдешининъ меракъ имкянларыны козьге алып лакъырды этмек.

Нутукъ этикети. Метинни этрафлы, сайлама икяе этюв.

Бакъылгъан фильмден, окъугъан метинден, икяеден, танышларындан эшиткенлерини гъайрыдан икяе этюв.

Гъайрыдан икяе эткенине иляве кирсете билюв.

Ярдымджы материалгъа эсасланып икяе, масал, тапмаджа тертип этюв.

Берильген я да сечип алынгъан мевзуда лакъырды тизюв.

Лакъырды мевзусы акъкъында озь мунасебетини бильдирмеге билюв.

Тюзгюн лакъырдагъа къыймет кесмеге, мувафакъиетини къайд этмеге, янълышыны тюзетмеге, метинни мукеммеллештирмеге билюв.


Талебе:

айтылма насыл ола билишини анълата;

давуш кучюни, нутукъ тезлигини регулирлемеге биле;

этрафлы, сайлама эшиткен метинни гъайрыдан икяе эте;

мустакъиль окъугъан метинни ( кечкен йылларгъа коре муреккеп ве узунджа) гъайрыдан икяе эте;

бакъылгъан фильмден левха, телеяйынны гъайрыдан икяе эте;

гъайрыдан икяе этильген озь омюр теджрибесинден алынгъан вакъиа тарифинен тамамлай;

берильген лакъырды мевзусы акъкъында озь мунасебетини бильдире;

лакъырдынынъ мундериджеси ве шекилине къыймет кесе, онынъ дегерликлерини ве етишмемесликлерине къыймет кесе;

лакъырды мундериджесини ве шекилини чифт оларакъ, группаларда музакере эте.




3. Окъув

( 8 саат)

Теляффуз этюв къаиделерине эсасланып давушнен окъув.

Теляффуз джеэтинден айрыджа хусусиетлери олгъан сёзлерни давушнен догъру айтмагъа, окъумагъа билюв.

Чешит макъсады олгъан джумлелерни догъру аэнкнен, ифадели окъумагъа билюв.

Окъув ишлерине, оюн вазифелерине анълатув, бир де бир предметни ишлеп чыкъарув кетишатыны тасвирлев (1-3-нджи сыныфкъа бакъкъанда узунджа ве муреккепче джумлелер ишлетиле) материалларыны ичтен окъув.

Дерсликтеки мешгъулиетлерде берильген вазифелерни окъуп, оларны иза этюв.

Адий ве муреккеп джумлелерни ифадели догъру окъув ве иза этюв.

Окъув алышкъанлыкъларыны инкишаф этюв: учюнджи сыныфкъа бакъкъанда узунджа ве муреккепче сёз ве сёз топламы, джумлелерни тез менимсев.

Джумледе мантыкъий токътавлар япмагъа билюв.



Талебе:

давушнен ве ичтен дерсликте берильген материалны окъуй, мундериджесини анълата;

чешит макъсады олгъан джумлелерни догъру аэнкнен, ифадели окъуй;

джумледе мантыкъий токътавлар япа;

бир эки сёзнен фаркълашкъан эки-учь джумлени окъуп, бири-бирине бенъзеген, амма тыпкъы бир олмагъан джумлелернинъ манасындаки фаркъны анълай;

эки-учь джумле окъугъан сонъ, оларнынъ ичинден оджа айткъан мундериджеге келишиклини тапа ( 1-3 сыныфкъа бакъкъанда узунджа ве муреккепче джумлелер ишлетиле);

къонушма макъсады олгъан материалны мустакъиль окъумагъа ве идракъ этмеге биле: окъув ишлерине, оюн вазифелерине (эвельки сыныфтакисине нисбетен кенишче, муреккепче) анълатувлар, бири-бирининъ актуаль вакъиалар, адиселер боюнджа тизген метинлерни окъуй биле;

дерсликтеки мешгъулиетлерге кирсетильген метинлерни окъуй ве анълай.



4. Язув (йыл девамында 10 саат)

Хатырлап язув.

3-4 бири-бирине багълы джумле тизмеге ве язмагъа билюв.

Берильген мевзугъа 2-3 суаль къояракъ, тасвирлев я да фикирлешюв элементлерини къулланып, сыныфдашы берген суальге джевап къайтармагъа билюв.

Тасвирлев я да фикирлешюв элементлери олгъан (40-60 сёзден ибарет) беян язув.

Дерслерден тыш вакъытта олып кечкен бир де бир вакъиа акъкъында эшиткен лакъырдыны язмагъа билюв.

Язылгъан шей акъкъында озь фикирини бильдирмеге ве фикирни делиллернен эсасландырмагъа билюв.

Сербест мевзу иле мустакъиль оларакъ кучюк лакъырды тизмеге билюв.

Мундериджеси бир де бир вакъианы анълаткъан тезкере (записка), мектюп, хайырлав, даветнаме язув.

Тапмаджа, масал тизип язмагъа билюв.

Бозукъ метиннен чалышмагъа билюв: метин къысымларынынъ ерини денъиштирюв, мевзугъа келишмеген джумлелерни алып ташлав, сонъки нетиджелев джумлесини къошув, керексиз, текрарлангъан сёзлерни денъиштирюв, метиннинъ джумлелерини бири-биринен багълав.


Талебе:

3 сыныфкъа бакъкъанда узунджа шиир, несир, метинни хатырлап яза;

3-4 бири-биринен багълы джумле я да ресимнинъ мундериджесинен багълы 2-3 суаль тертип эте ;
бирликте тизильген план боюнджа ярдымджы материалгъа эсасланып метиннинъ мундериджеси, къараманлары акъкъында яза;
озь теэсуратларына эсасланып, метинни айры левхаларнен, образларнен иляве эте;

оны меракъландыргъан шейлер акъкъында озь мунасебетини ифаделей;


мундериджеси бир-де-бир вакъианы анълаткъан тезкере (записка) мектюп, хайырлама, даветнаме тертип эте;
мустакъиль оларакъ, нумюнеге, ярдымджы материалгъа эсасланып, тапмаджа, масал тертип эте;
экевлешип ве группада язылгъанларны музакере эте;
язылгъаныны мукеммелештире биле.



III. Тиль акъкъында бильгилер.

Тиль алышкъанлыкълары

( 42 саат )





Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Метин

(4 саат)


Икяе, тасвирлев, муляаза метинлер.

Метиннинъ мевзусы, эсас фикирини билюв.

Джумлелернинъ метинде багъланувыны козетюв. О, бу, олар, бойле, шу вакъыт, ондан сонъ, эвель, сонъ, биринджиден киби сёзлерни метиндеки джумлелерни бири-биринен багъламакъ ичюн къулланув.


Талебе:

(оджанынъ ярдымынен) метиннинъ чешитлерини фаркълай;

ярдымджы материалларгъа эсасланып, чешит тюрлю метин (икяе, тасвирлев, муляаза) тертип эте;

метинни къысымларгъа болип, оджанынъ ярдымынен ве мустакъиль суретте план тизе.



2.Джумле

Имля (5 саат)

Джумленинъ мундериджеси.

Хитап ве онынъ имлясы.

Сёз бирикмеси. Баш ве таби сёзлер.

Джумленинъ баш азалары: муптеда ве хабер.

Джумледе сёзлернинъ багъланувы.

Баш ве экинджи дередже азаларыны айырув.

Джумледеки сёзлер арасында багъ (ялгъамалар ярдымынен, ярдымджы сёзлер ярдымынен).

Джумленинъ сойдаш азалары акъкъында анълам.

Сойдаш азалары джумлелерде токътав ишаретлери.



Талебе:

3 сыныфкъа бакъкъанда узунджа джумлелернинъ мундериджесини анълата;

джумле ичинде озьара багълангъан сёз бирикмелерини сече;

джумледе баш ве экинджи дередже азаларына догъру суаллер къоя;

джумлени суаллернен кенишлете;

ярдымджы материалларгъа эсасланып, сойдаш азаларынен, хитапнен джумлелер тизе;

метинде сойдаш джумле азалары олгъан джумлелерни айыра;

хитап ве кочюрильме лафнен муреккеп джумлелерде кочюрме язувда токътав ишаретлерини догъру яза;

эки, я да бир къач адий джумлелерни бир муреккеп джумлеге бирлештире биле.


3.Сёзлернинъ манасы (2 саат)

Бир ве чокъ маналы сёзлер.

Кочьме манада къулланылгъан сёзлер.

Терджиме лугъатнен танышув ве къулланув.



Талебе:

сёзнинъ догъру ве кочьме манада къулланылгъаныны анълата;

керекли сёзни лугъатта тапа ве берильген мисальде чокъ маналы сёзнинъ манасыны анълата;

берильген сёзлер сырасындан тюрлю маналарыны ифаделеген сёзлерни сече.



4.Сёз чешитлери. Имля

Исим.(11 саат)

Джыныс ве хас исимлер.

Исимлерде сайы. Текликте къулланылгъан исимлер.

Исимлернинъ келишлернен тюрленюви ве имлясы.

Исимлерни чешит келишлерде теклик ве чокълукъ манасында джумлелерде, метинлерде къулланув.

Исимлерде мулькиет ялгъамалары.

Мулькиет ялгъамаларында дудакълыкъ.

Исимлернинъ мулькиет ялгъамаларынен тюрленюви.


[Къ], [к] ве [п] сеслерининъ алмашувы.
Исимлерде хаберлик ялгъамалары (термин къулланылмай) ве оларны 1, 2, 3 шахыста теклик ве чокълукъ манасында къулланув.

Сыфат (3 саат)

Берильген исимлер арасындан предметлернинъ, адиселернинъ чешит хусусиетлерини, аляметлерини бельгилеген сёзлерни айырмагъа бильмек.

Синоним ве антоним сыфатлар. Сыфатларнынъ догърудан-догъру ве кочьме манасы.

Исимлерден сыфат япыджы ялгъамалар.. Сыфатларны бедиий, ильмий, ресмий метинлерде козетюв.

Сыфат дереджелери.
Суаллер ярдымынен чешит сыфатларны айырмагъа бильмек, джумлелерде, метинлерде къулланув.

Сайы. (3 саат)

Сёз чешити олгъан сайы акъкъында умумий малюмат.

Терминлер къулланмайып, манасына коре сайы чешитлерине суаль къоймакъ, оларны амелий къулланмакъ.

Микъдар сайылар.

Сыра сайылары.
Оджанынъ ярдымынен ярым, бучукъ, черик, ярымшар, дёртте бир, дёртте учь киби несир сайыларны къулланув

Замир. (4 саат)

Сёз чешити олгъан замир акъкъында умумий малюмат.

Нутукъта замирнинъ эмиети.

Шахыс замирлери.

Теклик ве чокълукъ манасында 1-2-3 шахыс замирлерни къулланув.

Замирлерни метинлердеки джумлелерни бири-бирине багъламакъ ичюн ишлетмеге билюв.


Фииль. (8 саат)

Фииллернинъ манасы акъкъында бильгилерини умумийлештирюв ве кенишлетюв.


Фииллерде мусбет ве менфий шекили.
Фииллернинъ заманлары. Фииль заманлары акъкъында умумий малюмат.

Кечкен заман фииллернинъ тюсленюви.


Шимдики заман фииллери.
Келеджек заман фииллери.

Фииллернинъ арасында лакъырды мевзусына зияде келишкенлерини айырув.




Зарф. (2 саат)

Сёз чешити олгъан зарф акъкъында умумий малюмат (манасы, суаллер, джумледе эмиети, фииллернен багъы).

Зарфларнынъ эсас грамматик хусусиети – денъишмемек олгъаны акъкъында малюмат. Маналары якъын (аз, аз бучукъ, бираз) ве къаршы маналары (узакъта якъында, ичери-тышы) олгъан зарфларнен танышув.

Зарфны догъру язмакъ ичюн имля лугъатларындан файдаланмагъа билюв.



Талебе:

джыныс ве хас исимлерини айыра ве догъру яза;

исимлерни чокълукъта –лар, - лер, ялгъамаларынен ифаделей биле;

келишлернинъ адларыны ве суаллерини биле;

исимлерни келишлернен тюрлендире, джумлелерде ве метинлерде къуллана;

мулькиет ялгъамалары олгъан исимлерни теклик ве чокълукъ сайылары боюнджа шахысларгъа айыра;


амелий тарзда исимлерде 2-нджи шахс текликте ве чокълукъта мулькиет ялгъамаларыны къоша;

мулькиет ялгъамаларыны хаберлик ялгъамаларындан айыра биле;

ялгъамаларнынъ язылувыны сагъырлыкъ, къалын- инджелик къаиделери боюнджа изалай;

исимлерни чешит келишлерде кочюрип яза ве языны тешкере.


башкъа сёз чешитлери арасында, метин ичинде сыфат сёзлерини тапа, метинде оларнынъ эмиетини анълай;

берильген сыфат ве исимлернен сёз бирикмеси ве джумлелер тизе;

багъланып кельген исимлерден сыфат сёзлерине суаль къоя;



-лы, -ли, -лу, -лю, -сыз, -сиз, -суз, -сюз ялгъамаларынен исимлерден сыфат япа биле;

адий, къыяслав, устюнлюк дереджелерини айыра ве къулланмагъа биле;

сыфат сёзлерининъ язылувында имлясына дикъкъат эте;
кениш къулланылгъан сайыларны догъру грамматик шекильде амелий ишлете;

Къач? Къачынджы? Къачар? 1, 20, 30, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100, 1000 сайыларны догъру теляфуз эте ве яза;

сайыларны сёзлернен яза;

сыра сайыларнынъ тамыр ве ялгъамасыны айыра;

сайыларны чешит келишлерде догъру ишлете;

сайыларнынъ джумлелерде, метинлерде ишлетильгенини козете.

метинлерде замирлернинъ эмиетини козете;

замирлерни келиш ялгъамаларынен тюрлендире;

бу, шу, о, ана, мына, мынавы киби ишарет замирлерини къуллана биле;

замирлерни чешит келишлерде догъру окъуй, лакъырдыда къуллана; оларнен сёз бирикмелери тизе;

нумюнеге бакъып исимни келишкен замирнен денъиштире;

чешит лексик манасы олгъан фииллерге суаллер къоймагъа биле;

къырымтатар тилинде фииллернинъ джумленинъ къайсы еринде къулланылгъаныны биле;

фиилерни мусбет ве менфий шекильде яза, сёз бирикмелери тизе ве джумлелерде ишлете;

фииль заманына коре келишкен суаллерге джевап бермеге биле;

фииллернинъ тамыр, ялгъамаларыны къайд эте ве язылувыны агъызавий шекильде изалай;

фииллерни учь шахыста текликте тюслендире;

келеджек заман фиилерини мусбетен менфий шекильге чевире;

берильген фииллернинъ заманыны, сайысыны ве шахсыны айта;

аталар сёзлеринде, сайымларда, масалларда, тапмаджаларда, текерлемелерде халкъ фииллерни усталыкънен ишлеткенини козете ве оларны озь нуткъында къуллана.


суаллер къойып, зарфларны тапып, багъланып кельген фиильнен берабер кочюрип яза;

джумлелерни зарфларнен кенишлете;

сыкъ къулланылгъан зарфларнынъ имлясынен амелий таныша;

маналары якъын ве къарама-къаршы маналы зарфларны тапып яза;

берильген сёзлерден лакъырды макъсадына зиядедже келишкен зарф сёзлерини сечип алып, оларны ишлете;

зарфларны ифаделеген сойдаш азаларны ишлетип, джумлелер тизе;



IV.Имля (йыл девамында)


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

Созукъ ве тутукъ сеслерни бельгилеген арифлер.

Сёз чешитлерининъ тамыр ве ялгъамаларыны догъру язув, имлясыны догъру менимсев.

Сёз чешитлери ве оларнынъ грамматик хусусиетлерини билюв.

Исимлерде мулькиет ве хаберлик ялгъамаларында къалынлыкъ-инджелик, дудакълыкъ къаиделерине риает эте билюв.

Сыфат, сайы, замир, зарфларнынъ тамыр ве ялгъамаларында созукъ ве тутукъ сеслерни бильдирген арифлерни огренильген имля къиделерине бинаэн догъру язув.

Фииллерни чешит грамматик шекиллерде денъиштирмеге билюв, манасыны анълап, джумлелерде, метинлерде ишлетмеге билюв.

Акъылда тутмакъ ичюн сёзлер джедвели:

азчыкъ, гулю, дакъкъа, девир, деръал, достлукъ, емиш, ёлджу, зенгин, йигирми, йип, капик, кениш, козьлюк, курешчи, къапу, къарпыз, майыс, муэндис, оглюк, омюр, отьмек, сеяат, сылакъ, сют, тегенек, тенеффюз, тёгерек, тёкюнти, тюркю, узьди, урьмет, учуджы, учюнджи, хавъяр, хаста, хораз, чаршенбе, джыйын, шахыс, шенъ, юзюк, яйла.


Талебе:

къырымтатар элифбесини, созукъ ве тутукъ сеслерни бельгилеген арифлерни, индже ве къалын созукъ сеслерни бельгилев усулларыны, янгъыравукъ ве сагъыр сеслерни бельгилеген арифлерни биле;

сёз чешитлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны догъру теляффуз эте биле ве оларнынъ язылувына коре догъру яза;

чешит келиш ялгъамаларынен берильген сёзлерни кочюре , язылгъанны тешкере;

2 – 4 сыныфларда огренген лугъат сёзлерини догъру окъуй ве яза.




V.Язынынъ график алышкъанлыкълары.

Язы усулы. Язма ишлерни безетюв медениети

(йыл девамында)



Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

Язы усулы ( техникасы).

Язынынъ график алышкъанлыкълары.

Язув тезлигини арттырув.

Язув ишини ресмийлештирюв.

Диалогни кочюрип язув.(2-3 реплика)

Тахтада сызыкъсыз язув.




Талебе:

график арекетлерни ве языда гигиена къаиделерине риает эте;

язув девамында къолнынъ эр бир къысмыны ишлетип, сербест язув алышкъанлыгъыны шекиллендире;

3-6 арифтен ибарет олгъан сёзлерни къалемни кягъыттан узьмейип яза;

талебе шахсий икътидарларына коре язувны кет-кете тезлештире;

язма ишни догъру ве мисмиль безете;

дефтерде ве тахтада язувны незарет эте.


Нетиджелев текрарлама – 6 саат
Къырымтатар тилинде

окъутылгъан мектеплер ве сыныфлар ичюн

окъув программасы
Анълатма тезкереси

Окъумагьа огретюв боюнджа иш – къырымтатар тили башлангъыч курсынын энъ муим къысымлардан биридир. Окъумагьа огретювнинъ эсас макъсады – мустакъиль фикир этебильмектен менфаатдар адамны азырламакътыр. Бойле адам окъувны севимли иш, сёз санатына далув вастасы, дюньяны ве озь-озюни огренюв менбасы деп къабул эте; окъулгъан шейлер акъкъында озь фикирини беян этмеге, метиннинъ кенди аятий теджрибесинен багъыны корьмеге, бу багъдан реаль аятий проблемлерни анъламакъ ве чезмек ичюн файдаланмагъа биле.

Окъумагьа огретювнинъ вазифелери бойледир:

– давушнен ве ичинден окъув техникасыны мукеммеллештирмек; таныш олмагъ­ан, мундериджесини ве шекилини анълая биледжек эсерлерни мустакъиль окъумагъа билюв; метиннинъ мантыкъ ве тасвирий мундериджесини анълав; эсернинъ бедиий дегерликлери хусусында озь дуйгъуларыны бильдирмек ве олардан тесирленмек;

– окъума медениетини тербиелемек, талебелернинъ окъума даиресини кенишлетмек, шахсий окъув меракъларыны шекиллендирюв, эсерден бедиий зевкъ ве окъув ичюн материал сайлап алув меаретлерини шекиллендирмек;

– эдебиятшынаслыкъ характериндеки башлангъыч бильгилер ве алышкъанлыкъларны шекиллендирмек; китап ве матбаа махсулатынынъ дигер чешитлерининъ хусусиетлери акъкъында, бала китапларынынъ муэллифлери акъкъында бильгилерни шекиллендирмек;

– этрафтаки алем акъкъында бильгилерни кенишлетмек ве теренлештирмек;

– китап ве дигер нешир материалларынен мустакъиль чалышувны; нутукъны инкишаф эттирювни; къонушма, экевлешип ве группаларда чалышувны козьде туткъан умумтасиль меаретлер ве алышкъанлыкъларыны шекиллендирмек.

Бундан гъайры, окъумагьа огретюв:

– талебелернинъ тюшюнюв, дикъкъатлы олув, зеин, тасавур этюв къабилиетлерини инкишаф эттирювге; бильги алувдаки фаалиетлерини кенишлетювге;

– эстетик, эдеп, ватанперверлик дуйгъуларыны тербиелевге;

– къырымтатар медениетине нисбетен меракъ ве севги ашлавгъа; улькешынаслыкъ боюнджа бильгилер берювге; башкъа миллетлернинъ медениетине нисбетен меракъ ашлавгъа ярдым этмек борджлу.

Окъув дерслери – талебелернинъ эдебий тасилинде ильк басамакътыр. Бу вазифе тантим иле сечилип алынгъан эсерлерни окъувнен, метин устюнде чалышмакъ ичюн суаль ве вазифелер системини къулланувнен эда этиле. Талебелерни эсернинъ мундериджесини анъламагъа, тасвирленген адиселернинъ бири-биринен багъыны фаркъламагъа, эсас фикирни экинджи дереджели вакъиадан айырмагъа, къараманлар япкъан арекетлернинъ себебини (табиатыны) анъламагъа, муэллифнинъ эсердеки вакъиаларгъа ве къараманларгъа мунасебетини ве эсас фикирини корьмеге, окъулгьан эсерге озь мунасебетини шекиллендирмеге, бир меселе хусусында чешит нокътаий-назарлар олабильгенини анъламагъа огретелер. Окъув дерслери талебелернинъ образлы тюшюнджелерини инкишаф эттирмеге, языджы яраткъан манзараларны корьмеге ве тасавур этмеге огретмек, бедиий зевкъ, гузеллик дуйгъуларыны ашламакъ кереклер.

Башлангъыч сыныф талебесининъ окъув даиресини чешит услюплерге (энъ эвель бедиий, ильмий-бедиий, ильмий-популяр), чешит сой эдебиятнынъ чешит сойларына (эпик, лирик, драматик); чешит жанрларгъа аит эсерлер (аталар сёзлери ве айтымлар, тапмаджалар, масаллар, риваетлер, икяелер, повестьлер, шиирлер, макъалелер ве иляхре) тешкиль этелер. Талебелерге окъув ичюн халкъ агъыз яратыджылыгъы эсерлери, къырымтатар классик шаир ве языджыларынынъ эсерлерини, тюркий халкъларнынъ эсерлерини теклиф этмек мумкюн. Башкъа халкълар­нынъ къырымтатар тилине терджиме этильген эсерлери де бунынъ бир къысмыны тешкиль этмели. Бу – дюнья классик бала эдебияты терджимелеридир.

Балалар ичюн окъумагъа теклиф этильген мевзулар гъает чешитлилер: мектеп омюри, сергузештлер, табиат ве санат, къырымтатар халкъынынъ адетлери, фольк­лоры, языджылары, рессамлары ве башкъа белли адамлары акъкъында, Къырымдаки омюр, Кьырым тарихы, медениет акъкъында эсерлердир.

Ильмий-бедиий, ильмий-популяр, иш юрютюв услюплерине аит эсерлер устюнде чалышкъанда талебелер шу эсерлерде керчектен олгьан шейлер тасвирленгенини, адисе­лернинъ аляметлерини, оларнынъ арасындаки багъны анъламаларына буюк эмиет бермек керек. Бедиий эсер устюнде чалышкъанда мантыкъий мундериджени анъламакъ, эбет, муимдир, лякин эсерни толусынен анъламакъ ичюн бу етерли дегиль. Сёз санаты сайылгъан бедиий эдебиятны этрафымыздаки алемнинъ озюне хас кузьгюси, деп бильмек ве балаларны эсернинъ умумий, тасвирий мундериджесини къабул этмеге, муэллифнинъ фикирини анъла­магъа, тасвирленгенни озь теджрибесинен теньештирмеге, эеджанланмагъа, эсернинъ бедиий хусусиетини къабул этмеге, акъикъий сёзге, корюмли къарамангъа, вакъианынъ бекленильмегенде башкъа тюс алгъанына ве иляхрелерден тесирленмеге ог­ретмек керек.

Меаретли окъуйыджы олмакъ ичюн насыл алышкъанлыкъларны эльде этмек керек олгъаны акъкъында икяе этиджи метинлернен чалышув огренме окъуманынъ муим бир къысмы сайыла. Бу окъув алышкъанлыгъыны инкишаф эттирмек ичюн махсус мешгъулиетлер джумлесине окъув техникасы ве окьугьаныны анълав кире. Бойле сой метинлер окъув дерслеринде кет-кете топланып, дерснинъ меджбурий къысмыны тешкиль этеджек вазифе чешитлерини тасвирлемелилер. Дерсликтеки аит материалларгъа сыкъ-сыкъ къайтмакъ, бойледже, юкъарыда анъылгьан окъума алышкъанлыкъларыны янъы метинлер эсасында шекиллендирмек зарур.

Талебелерни муэллифнинъ шахсынен меракъланмагъа, белли языджыларнынъ омюри, олар язгъан китапларнынъ такъдири акъкъында окъумагъа алыштырмакъ керек.

Окъумагъа огретюв боюнджа ишни алып баргъанда талебелерде озьлери ичюн таныш олмагъан, оджа тарафындан эвель окъулмагъан янъы метинлерни мустакъиль окъув алышкъанлыгъыны инкишаф эттирювге буюк эмиет бермек керек. Инсан омюринде айны бойле алышкъанлыкъ зияде талап олуна, шу себептен келишикли материал ве усулларны сечип, мустакъиль окъумагъа огретювни биринджи сыныфтан башламакъ керек. Балаларнынъ мустакъиль окъумасы кунь-эвельден азырланувдан башлана ве бунъа меракъландырув, базы сёзлерни ве ибарелерни анълатув, планнен таныштырув, метиндеки джевапларгъа суаллер къоюв ишлери кире. Талебелер метинни яры сеснен я да ичинден окъугъан сонъ, олар мундериджени насыл анълагъанларыны тешкерювнинъ де буюк эмиети буюктир.

Мус­такъиль (ильк) окъув ичюн кучюк, саде, идрак этильмеси къолай олгъан метинлер талебелерге та арифлерни огретюв девиринде теклиф этиле ве бу ишке кеткен сайын зиядедже вакъыт айырыла. Башлангьыч окъутувнынъ сонъунда таныш олмагъан меитнлерни мустакъиль окъув колеми эвельден динъленильген метинлернинъ колеминден зияде олмакъ керек.

Окъумагьа огретюв вакътында давушнен окъув ве ичинден окъув ишлерини бири-биринден айырмакъ керек.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет