Министертво образования и науки, молодежи и спорта украины



жүктеу 2.92 Mb.
бет7/17
Дата07.05.2019
өлшемі2.92 Mb.
түріПрограмма
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   17

Давушнен окъув тюзгюн, догъру, ифадели, анълы олмакъ керек.

Тюзгюн окъумагъа огретмек ичюн сёзлерни эджаларгъа больмейип, эр бир сёзден сонъ токътамайып окъув алышкъанлыгъыны пекитмек керек.

Давушнен окъувнынъ догърулыгъы къырымтатар тилинининъ теляффуз нормаларына не дереджеде риает этильмесинен, сеслер, эджалар, сёзлерни текрарлав, денъиштирюв, ерини денъиштирюв киби хусурлардан не дереджеде къачынабильмекнен бельгилене.

Ифадели окъувны бельгилеген аляметлер сырасына аэнклик васталарыны къулланып, меитнде мана ургъусыны ташыгъан сёзлерни айырув, керекли токътавларны япабилюв, джумленинъ соньуна хас интонациягъа риает этюв, метинге муэллифнинъ ве озюнинъ мунасебетини ифаде этюв кире. Ифадели окъув, адети узьре, метин анълы суретте идрак этильгенинден делялет бере.

Давушнен окъувнынъ муимден-муим хасиетини онынъ къонушма ёнелиши, динълейиджиге догьрултылгъаны, окъулгъан меитннинъ мундеридже манасыны динълейиджиге еткизебилюв меарети тешкиль эте. Талебелерге шуны анълатмалы ки, давушнен окъув динълейиджи ичюн меракълы ве файдалы олсун. Давушнен окъувгъа коммуникатив янашув ишнинъ ойле тешкилятландырылмасыны талап эте ки, талебе метиннинъ мундериджесини бильмеген, лякин динълеген сонъ оны анълап, бир-де-бир вазифени япып оладжакъ динълейиджининъ огюнде олгъаны къадар сыкъча булунмакъ керек. Баа алмакъ ичюн оджагъа окъув ерине, дерсте дикъкъатнен динълеген, меракълангъан сыныфдашлар ичюн давушнен окъувны адет этмек файдалыдыр.

Давушнен окъувнынъ сурьаты – бу саадаки муим косьтергичлерден биридир. Талебенинъ метинни яваш окъумасы (про­граммада бельгиленген сурьаттан да явашча) бойле алышкъанлыкъ онда даа кереги киби шекилленменгенини косьтере. Бойле яваш суарьатнен окъув окъулаяткъан метиннинъ нормаль анъланмасына кедер эте.

Къарардан зияде тез окъув да динълейиджиге окъулаяткъан метинни анъламагъа агъырлыкъ эте. Давушнен ифадели окъув тезлигининъ юкъары сынъыры 1 дакъкъада 80-120 сёзни тешкиль этмели (эр бир сёз 1-2 арифтен олгьан сёзлер биле эсапкъа алына). Тез окъугьан талебелер къарардан зияде тез окъув ифадели олмагъаныны ве бойле окъув яхшы сайылмагъаныны бильмек кереклер. Базы бир алларда, меселя, тезайтымлар айткъанда я да бир-де-бир къараманнынъ айткъаныны косьтермек керек олгьанда тез окъувны къулланмакъ ерлидир.

Ичинден, сес чыкъармайып окъумагъа огретюв девири талебелер джумлени бутюн сёзлернен окъумагьа огренгенлеринден сонъ башлана. Талебелерни яваш-яваш "тек козьнен окъумагъа", окъув вакътында сес чыкъармамагъа, эм бунда артикуляцион арекетлерни (тиль, дудакъ арекетлери) косьтермемеге, козьлер сатыр бою арекет эткенде башны чевирмейип окъумагъа огретмек керек. Чюнки бойле арекетлер ичинден окъув тезлигини эксильте ве оны давушнен окъума тезлиги дереджесинен сынъырлай.

Ичинден окъугъанда эсас эмиетни метин узьре олдукъча тез йылышып, фикир кетишатына, окъулгъан шейлерни анъламасына бермек керек. Демек, шу окъувнынъ эсас хусусиетлери – анълав ве тезликтир. Базы башлангьыч сыныф талебелери таныш олмагъан метинни дакъкъада 200-400 сёз тезлигинде ичинден окъуйбилелер ве бунда окъугъан шейлерини анълайлар. Оджанынъ вазифеси исе бойле къабилиетли балаларнынъ имкянларыны эсапкъа алып, окъув ичюн къошма материал азырламакъ. Бунынънен берабер балада окъуманынъ энъ эсас ве екяне дегерлиги тез сурьатнен окъувдадыр, деген янълыш тюшюндже пейда олмамасы ичюн окъулгъан метиннинъ не дереджеде анълангьаныны темелли тешкермели.

Насыл алларда тез окъумакъ, яни бакъып чыкъмакъ мумкюн олгъаныны ве насыл алларда буны япмакъ мумкюн олмагъаныны талебелерге анълатып турмакъ зарур. Сайлап окъугъанда, къылавуз эдебиятыны окъугъанда метинни тез-тез козьден кечирмеге, бедиий тасвирни, макъалени, анълатманы исе ашыкъмайып, тюшюнип окъу­магъа огретмек керек.

Окъугъаныны анълав устюнде чалышув энъ эвеля метиннинъ асыл мундериджесини анълав алышкъанлыгъыны инкишаф эттирмекни козьде тута. Окъулгъан мундериджени метинге олдукъча якъында тарзда тек тарифлев дегиль, оны башкъаджа тарзда ифаде этюв, базы бир денъишмелер кирсетюв, яни о я да бу парчаны сечип аларакъ, беян тертибини къысмен денъиштирюв (метиннинъ мантыгъыны бозмадан), къыскъартабилюв меарети де метин анъланылып окъулгъанындан делялет бере.

Бундан гъайры, окъулаяткъан шейни тасавур этебилюв, контекстке коре манзарада етишмеген къысымларны, къараманларны къошабилюв меарети де метиннинъ анъланылып окъулгъаныны косьтере. Бу шей бедиий эсерни окъугъанда гъает муим олып, тильнинъ тасвирий ифаде васталарыны анълав, сёзнинъ образлы-метафорик манасыны къулланув меаретини шекиллендирмекни козьде тута. Метинде икяе этильген шейлерни тасавур этебилювнинъ ильмий-бедиий ве ильмий-популяр эсерлерни окъугъанда да буюк эмиети бар. Окъугъаныны тасавур этебилюв къабилиети окъуйыджыны эсер муэллифине якъынлаштыра ве онынъ окъуябилюв меарети юксек севиеде олгъаныны косьтере.

Талебеге муэллифнинъ фикирини, онынъ эсерде тасвирленген адиселерге къараманларгьа мунасебетини анъламагъа огретмек муимдир. Бундан да гъайры метин устюнде чалышкъанда талебеге мустакъиль фикир этмеге, окъулгьан эсер акъкъында озь фики­рини бильдирмеге ве башкъаларына анълатмагъа, озь фикирини бу хусустаки дигер нокътаий-назарларнен тенъештирмеге огретмек керек. Метинни анъламагъа огретюв ишлери окъулгьан эсернинъ вакъиалары реаль омюрнен, кенди омюр теджрибесинен багълы олгъаныны коребильмекни, бу вакъиаларны бири-бирине узьвий багълаябильмекни козьде тута; окъувны ички дюньянынь муим бир факторына чевирмеге ярдым эте.

Окъугъаныны анълав меарети окъув техникасына, яни метин элементлерининъ там ве тез къабул этильмесини, сёзнинъ график образыны шу сёзнинъ янъгъыравы ве манасынен мукъаесе этебильмекни теминлеген меарет ве алышкъанлыкъларнынъ не дереджеде шекилленгенине багълыдыр.

Окъувнынъ шу эки чешитининъ (давушнен ве ичинден окъув) негизинде сёзни, сёз сырасыны тез ве там суретте «козьге алабилюв», оларны таныябилюв алышкъанлыгъы тура. Шу себептен даима корюв къабилиетини инкишаф эттирювге, окъув мейданыны кенишлетювге догърултылгъан махсус мешгьулиетлерни мунтазам къулланмакъ керек.

Метинни козьден кечиребилюв алышкъанлыгъы окъув меаретини мукеммеллештирмек имкяныны бере. Бу ишни адий «техникий» вазифелерден башламакъ мумкюн: меселя, метннинъ косьтерильген къысымында къалын арифлернен язылгъан сёзлерни тапмакъ, энъ къыскъа яда энъ узун сёзни окъумакъ, ад бильдирген сёзлерни тапып окъумакъ, муайен токътав ишаретлерини тапмакъ ве иляхре.

Метинни козьден кечирюв боюнджа артыкъ эппейи муреккепче вазифелер исе эсернинъ мундериджесинен, бедиий шекилинен багълы олып, диалогда муэллифнинъ сёзлерини, вакъианынъ вакътыны косьтерген, персонажнынъ о я да бу дуйгъусыны ифаделеген, муэллифнинъ шу персонажгъа мунасебетини бильдирген сёзлерни эм де къафиеленген сёзлерни, мукъаеселерни тапабильмекни козьде тута.

Метиндеки озек сёзлерни, яни фикир инкишафыны косьтерген ве метинни толусынен окъумайып, онынъ эсас мундериджесини анъламагъа ярдым эткен сёзлерни тапабилюв – даа да муреккеп иш сайыла. Метинде озек сёзлерни коребилюв меарети – тез окъувнынъ эсасы­дыр. Бунынъ ичюн метинде фикирнинъ кетишатыны козетмеге ве метин­нинъ даа окъулмагъан къысмынынъ мундериджеси насыл оладжагъыны эвельден бильмеге огренмек муимдир. Метин устюнде дикъкъатнен чалышувгъа эсаслангъан бойле усул окъув тезлигини кжсельтмек имкяны бере. Башлангъыч сыныфларда бойле алышкъанлыкънынъ тек ильк севиеси шекиллене, эм бу эснадаки иш оджанынъ фааль ярдымынен омюрге кечириле.

Окъув техникасыны ве окъулгъан метинни анълав алышкъанлыгъыны инкишаф эттирюв боюнджа мешгъулиетлер мах­сус сечилип алынгъан материал ярдымынен алынып барыла. Бунынънен берабер адеттеки усуллар да къулланыла: эсерни оджа ифадели окъуй, балалар исе бедиий эсерни эеджаннен къабул этелер, метинни давушнен ве ичинден окъуйлар.

Тасиль-тербие меселелерини мувафакъиетнен чезмек ичюн эр бир дерс макъсадкярлы олмакъ керек. Дерстен эвель алынып барылгьан субет, оджанынъ икяеси, ресим бакъув, музыка динълев талебелерде дерснинъ мевзусына меракъ догъурмакъ кереклер ве окъулгъанны терен анълав ичюн шараит догъурмалылар. Бундан гъайры окъумаздан эвель бир-де-бир меселени балаларгъа экевлешип я да груп­паларда музакере этмеге теклиф этмек чокъ файдалыдыр. Бойле иш бильгилернинъ актуаллешмесине, суаллер пейда олгъанда оларгьа джевапны къыдырув джерьяны окъувны даа зияде фааллештирмесине ве макъсадкяр этмесине хызмет эте.

Дерснинъ эксери вакъты окъувгъа, метин устюнде чалышувгьа, окъугъанны музакере этювге айырыла. Бойле иште экевлешип, группаларда чалышув сыныфтаки балаларнынъ чокъусына фааль чалышмакъ, эр бир талебеге фикирини айтмакъ имкяныны бере. Окъулгъанны яхшыджа анълавгъа сербест язув киби усул да ярдым эте, чюнки бу усул ба­лаларгъа озь фикирини янълышлардан къоркъмайып сербест ифаде этмеге имкян бере.

Дерсни ойле планлаштырмакъ керек ки, талебе озь язгъанлары иле бутюн сыныфнен, раледеки аркъадашынен, оджанен пайлашабильсин. Окъув дерслерининъ меджбурий къысымыны окъув техникасы боюнджа мешгъулиетлер, окъугъаныны анълав ишлери, басма нешир материалнен чалышув (китап, меджмуа, газета ве иляхре) тешкиль этмек кереклер.

Нетиджелев баскъычы – дерснинъ даа бир муим къысымыдыр. Бу баскъычта метиннинъ мундериджеси, манасы узериндеки ишке тек екюн чекилип къалмадан, айны вакъытта бу иш насыл япылгъаны, онынъ о я бу къысымы насыл эмиетке малик олгъаны, о я да бу вазифенинъ эда этильмеси нетиджесинде дерснинъ умумий нетиджесине насыл файда кетирильгени талиль этиле. Бойле талиль метин мундерид­жеси узеринде чалышувнынъ манасыны, иш усулларыны анъламагьа ярдым эте ве бойледже келеджекте материалнен мустакъиль чалышабилюв алышкъанлыгъынынъ шекилленмесине хызмет эте.

Талебелернинъ окъувда иришкенлерини тешкерюв окъувнынъ эки тюрюне де аиттир. Давушнен окъув алышкъанлыгъыны тек талебелерге таныш олгъан, эвельден ишленильген метинлер эсасында тешкермек мумкюн. Бунда умумий окъув усулына, окъувнынъ догьрулыгьына, ифаделилигине ве тезлигине къыймет кесиле. Ичинден окъув алышкъанлыгъыны исе талебелер ичюн янъы олгъан метинлер эсасында тешкермек мумкюн. Чюнки бойле тешкерювнинъ макъсадыны балалар таныш олмагьан метинни не дереджеде мустакъиль окъугъанларыны, анълагъанларыны тешкерюв тешкиль эте (айны вакъытта талебенинъ метнни окъувгьа сарф эткен вакъты, демек, ичинден окъувнынъ сурьаты бельгилене).

«Окъув ве нутукъ инкишафы» курсынынъ меджбурий къысымыны сыныфтан тыш окъув тешкиль эте. Онынъ макъсады – талебелернинъ окъув даиресини кенишлетмек ве эвде окъувларына ёлбашчылыкъ этмек; китап ве меджмуанен мустакъиль чалышув алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирмек, чешит матбаа неширлеринен чалышмагъа, китапханеден файдаланмагъа огретмек; китапкъа севги ве окъувгъа ихтиядж дуйгъусыны ашламакъ; шахсий окъув менфаатларыны шекиллендирмек ве окъугъаныны сыныфдашларынен музакере этмеге истек ашламакъ.

Сыныфтан тыш окъув ишлерининъ чешитлери: дерс, китапханеде мешгъулиет, сыныфтан тыш тедбирлер (эдебиий сабалыкъ, китап байрамы, шаир ве языджыларнен корюшюв, масаллар дюньясы ве иляхре).

Сыныфтан тыш окъув мешгъулиетлери 1-нджи сыныфта афтада бир кере 20-25 дакъкъа, сонъ исе эки афтада бир кере кечириле.

2-4 сыныфларда окъув программасы шу болюклерден ибарет:

1. Окъув ичюн материал.

2. Окъув алышкъанлыкълары ве метин боюнджа чалышув.

3. Китапнен чалышув.

4. Сыныфтан тыш окъув.



2 сыныф (105 саат)

I – семестр – 3 саат афтада – 48 саат

II – семестр – 3 саат афтада – 57 саат


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиесине

девлет талаплары

1.Метиннен чалышув ве окъув

Сеснен ве сессиз окъув

Бедий, ульмий, популяр (меракълы ве тесирли) метинлерни окъув.

Окъув ичюн метин жанрлары: масал (халкъ ве муэллиф), икяе, макъале, шиир, аталар сёзю, тезайтымлар, сайылар, тапмаджалар.

Таныш олгъан метинни сеснен окъув (эвель динъленильген ве музакере этильен, 30-50 сёз/ дакъкъада сурьатынен).

Сеснинъ кучю, дикция. Ургъу ве ифаденинъ къаиделери. Джумле сонъу интонациясы, чешит тюрлю токътав ишаретлернен багълы олгъан интонация къаиделери (виргюль, тире, эки нокъта).

Роллернен окъумакъ.

Таныш олмагъан бедий метинни (сессиз) окъув (биринджи кере, мустакъиль окъув); окъугъаныны анълав.

2-5 арифтен ибарет олгъан сёзлерни бирден танымакъ (кенъ даркъалгъан: эв, мектеп, мен кетем ве иляхре)

Метинни я да онынъ парчаларыны козьден кечирюв ве корьсетильген элементлерини тапув.

Назм ве несир метиннлерни эзберден окъув

(2-3 тапмаджа, сайы, тезайтымлар; 2-3 халкъ йырлары; 5-7 орта колемли шиир; 2-3 несир эсерлерден парчалар).

(меселя: «Чам тереги ве торгъайчыкъ» риваетинден бир парча)



Талебе:

Мундериджеси таныш олгъан эвельден азырлангъан метинни (айры сёзлерни, ифаделерни окъув ве талилиь этюв) сеснен окъуй;

эвельден музакере этильген, бельгиленген (муэллиф сёзлери махсус бельгиленгенлер) роллернен окъуй;

шиирий ве несир эсерлерни эзберден окъуй;

сеснен окъугъанда бутюн сёзлерни догъру ве аэнкли дикцияны козьде тута (муреккеп сёзлерни эджалап окъуй);

джумленинъ (нумюне боюнджа) интонациясыны козьде тута;

эр тарафлама иштен сонъ таныш олмагъан метинни сессиз (шепотом) окъуй.


2-5 арифнен ибарет олгъан, тез корьсетильген сёз, ифаделерни таный ве теляфуз эте (кенъ даркъалгъан: эв, мен кетем ве иляхре);

метин я да парчаны козьден кечирип, элементлерини тапа: токътав ишаретлерини, буюк арифнен язылгъан сёзлерини, къайд этильген сёзлерини, метинде диалогны, диалог репликаларнынъ, реплика сайысыны, абзац микъдарыны ве иляхре.



Метиннен чалышув

Эсернинъ мундериджесини ве сюжетини анламакъ (ким? не? не ерде? кимнен? не япты? насыл битти? ве иляхре).

Метиндеки себеп ве тарз багълары (не ичюн?).

Эсерни окъугъанда (динълегенде) образларнен багълы олгъан теэсуратлар.

Эсернинъ образлары.

Образ ве муэллифнинъ сёзлери.

Эсернинъ образ ве вакъиаларгъа шахсий мунасебетлер.

Метиндеки вакъиаларнынъ аятнен багъы.

Метин серлевасы ве мундеридженинъ багъы.

Метиннинъ эсас гъаеси ве мевзусы.

Метин тертиби (кириш, эсас болюк, сонъу).

Абзац.


Адий план иле метин.

Метинде сёз ве ифаденинъ къыймети.

Предмет, образ, вакъианы ифадели, догъру, эмоциональ къайд эткен сёзлер.

Метинге эсасланып, суаллер тизмек.

Чешит жанрларгъа аит олгъан эсерлерни фаркъламакъ: икяе, масал, шиир, аталар сёзю, тапмаджа, сайы.


Талебе:

таныш олмагъан (эвель азырлангъан) метинни окъугъанда мундериджесини анълай, кенъ олмагъан джевапны бере, вазифелерни беджере;

метиндеки джумлени ве ресимни тенъештире;

окъугъан сонъ ресим сыза;

корьсетильген джумлени метинден тапа;

«Ёкъ-эбет» сёзлернен оладжакъ суаллерге джевап бере, - мундеридже, эсас гъае, образлар чизгилери, сёз ве ифаде къыйметлери;

метин серлевасыны мевзунен ве эсас гъаенен багълай.

метинге серлева тапа;

метинде абзацларны тапа;

план ве метин арасында олгъан фаркъыны тапа;

муэллиф ве образнынъ сёзлерини фаркълай (оджа ярдымынен);

метинге эсасланып (оджа ярдымынен), суаллер тизе ве джеваплар бере;

метинде таныш олмагъан сёзлерни тапа ве оджадан манасыны сорай;

метинде там маналы, «дюльбер» сёзлер ве ифаделерни (оджанынъ ярдымынен) тапа;

бир къач окъулгъан эсерлер арасындан бир жанргъа аит олгъаныны тапа.


2.Окъулгъан эсерлер эсасында агъзавий ве язма джеваплар

Эсернинъ я да онынъ парчасыны тафсилятлы агъзавий беян этмек.

Метинге къошумчалар.

Метин мундериджесине иллюстрациялар келиштирмек.

Окъулгъан эсернинъ саналаштырмакъ.

Окъулгъан эсерге сербест агъзавий ве язма джеваплар.

Масал, тапмаджа, тезайтым ве иляхре яратмакъ.


Талебе:

эсерни я да парчасыны (тафсилятлы) суаллер, план, оджа берген битмеген джумлелерге эсасланып, беян эте;

девамыны, диалогны, дигер киришини ярата;

метинни окъуган вакъытта теэссуратларны тасвир эте ве метинге иллюстрацияны тевсие эте;

окъулгъан эсерлерден парчаларыны (сыныфдашларнен, тафсилятлы, импровизация элементлернен) саналыштыра;

озю ве оджа ярдымынен тапмаджалар, тезайтымлар, сайыларны ве иляхре ярата;

мустакъиль ве ярдымджы материалларгъа эсасланып, масал, икяени ярата.


3.Китапнен чалышув

Китапнен къулланув къаиделери. Окъув гигиенасы.

Китап элементлери ве оларнынъ вазифелери: джылты, титулы, муэллифи, серлевасы, саифеси, саифелер саны, метин, иллюстрация, мундеридже.

Дерсликте шарт бельгилери.

Уруфат (ренки, ольчюси, сызыгъы). Метин я да парчаны къайд этмек ичюн уруфатнынъ ролю.

Китапнынъ мундериджеси.



Талебе:

китапнен къулланув къаиделерни, окъув гигиенанынъ къаиделерни анълата ве куте;

керек саифени мукъайтлыкънен тапа;

китап элементлерини корьсете ве анълата;

таныш олмагъан бала китабыны серлевасыны, иллюстрациясыны, мундериджесини тасвир эте;

китапта муэллиф акъкъында малюмат тапа;

китап саифелеринде шартлы бельгилерини тапа ве анълата;

китаптаки чешит уруфатларны тапа ве не ичюн кереклигини анълата;

китапта мундериджени тапып, не ичюн кереклигини анълата;

китаптаки мундериджеде керек эсерни ве онъа аит олгъан саифени (оджа ярдымынен) тапа.



4.Сыныфтан тыш окъув

Талебелернинъ окъув дюньябакъышы.

Къошумча окъувы

Халкъ ве муэллиф масаллары (айванлар акъкында, тылсымлы, ичтимаий-аятий ве иляхре).

Мектеп аятындан икяелер.

Ильмий-бедий икяелер.

Муэллиф ве китап серлевасы.

Бир языджынынъ айни мевзуда олгъан бир къач эсери.

Айни мевзуда олгъан чешит муэллифлернинъ бир къач эсерлери. Китаплар арасында ориентирленув (2-4 китап).

Китапханенинъ окъув салоны ве абонемент. Рафларда китапларнынъ ерлешюви. Стенд. Китап сергиси.

Джылтлар картотекасы.


Талебе:

масалларны, икяелерни мустакъиль (бедий, ильмий-бедий) окъуй;

окъугъан китабынынъ серлевасыны, муэллифини айта;

мустакъиль окъугъан эсер акъкъында айта (анги китапта ерлешкен, не акъкъында, къараманлары ким, олар арасында олгъан мунасебет, не бегендинъ/бегенмединъ);

бир муэллифнинъ айни мевзуда олгъан 2-3 эсерлерни (буюклер ярдымынен) тапа; чешит муэллифлернинъ 2-3 айни мевзуда олгъан эсерлери;

2-4 китаптан бельгиленгенини сечип ала;

китапханенинъ окъув салоныны ве абонентнинъ не ичюн кереклигини анълата;

китапханедеки рафларда китаплар насыл ерлешкенини анълата ве корьсете;

китап рафындан (буюклер ярдымынен) китапны тапа; корьсетильген аляметлерине эсасланып, стендтен китапны тапа;

китап сергисинде стенд не ичюн кереклигини анълата; картотека, джылтлар не ичюн креклигини анълата ве керек китабыны тапа.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   17


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет