Министертво образования и науки, молодежи и спорта украины



жүктеу 2.92 Mb.
бет8/17
Дата07.05.2019
өлшемі2.92 Mb.
түріПрограмма
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17



3 сыныф (86 саат)

I – семестр – афтада 3 саат – 48 саат

II- семестр – афтада 2 саат – 38 саат


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиесине

девлет талаплары

1.Метиннен чалышув ве окъув

Сеснен ве сессиз окъув

Сеснен ве сессиз окъувнынъ хусусиетлери: догъру теляфуз, интонация; дикция, сес, сурьат (сеснен окъугъанда) – нутукъ арекетлери олмагъаны, тезсурьатлы, окъугъаныны анълав (сессиз окъув).

Сеснен ве сессиз окъумагъа ичюн мешгъулиетлер.

Бедий, ильмий-бедий, ильмий ве популяр метинлерни окъув.

Окъув ичюн метин жанрлары: масал (халкъ ве муэллиф, талебелер яраткъан), икяе (фантастик), макъале, лугъат макъалеси, шиир, йыр (муэллиф, халкъ), аталар сёзю, тапмаджа, тезайтым, сайы, къысса. Китап ве окъув акъкында метинлер.

Таныш олгъан метинни сеснен окъув – догъру, анълайышлы, ифадели (50-70 сёз дакъкъада сурьат).

Джумлелерни окъугъанда пауза ярдымынен группаларгъа больмек. Сеснен окъув, сес севиеси, сурьаты, метин мундериджесине келишкен дикция, окъувнынъ хусусиетлери.

Шиирнинъ догъру интонациянен окъумакъ.

Роллернен окъумакъ

Таныш олмагъан бедий метинни сессиз окъумакъ (60-140 сёз дакъкъада). Окъулгъаныны анъламакъ.

Сеснен ве сессиз окъумакъ ичюн мешгъулиетлер.

3-6 арифлернен ибарет олгъан сёзлерни ве сёз группаларны тез танымакъ (дерсте ишленильген метинлерден).

Метин я да онынъ парчаларыны козьден кечирип, корьсетильген элементлерни тапмакъ.

Несир ве назм эсерлерни эзберден окъумакъ (2-3 тапмаджа, тезайтым, сайылар; 3-4 аталар сёзю; 2-3 халкъ йыры; 5-7 орта колемли шиир; 2-3 несир эсерден парчалар).


Метиннен чалышув

Таныш олмагъан метинни мустакъиль окъумакъ ве анъламакъ.

Образларгъа ве вакъиаларгъа муэллифнинъ мунасебети. Метинге нисбетен окъуйыджынынъ къыймети.

Окъуйыджынынъ иджадий теэссураты.

Антиципатия (метиндеки окъулмагъан парчанынъ мундериджесини анъламакъ, гъаесини инкишаф этмек, козь этмек).

Ильмий-бедий (популяр) метинлерде белли олгъан ве бельгисиз вакъиаларнынъ фаркълары.

Метинге суаллер (фактик мундериджеси, вакъиаларнынъ себеплери ве иляхре).

Метин парчасы. Метиннинъ беян басамакълары.

Шиир ве несирнинъ амелий фаркъы.

Бедий эсернинъ образлы тили.





Талебе:

сеснен ве сессиз окъувнынъ хусусиетлерини, оларнынъ инкишаф этмек ичюн мешгъулиетлерининъ эсасы биле ве оларны беджере;

азырлангъан сонъ таныш олгъан метинни сеснен окъуй: сёзлерни, ифаделерни окъуй ве анълата;

эвельден музакере этильген, бельгиленген (муэллиф сёзлери махсус бельгиленгенлер) роллернен окъуй;

шиирий ве несир эсерлерни эзберден окъуй;

сеснен окъугъанда бутюн сёзлерни догъру ве аэнкли дикцияны козьде тута (муреккеп сёзлерни эджалап окъуй);

джумлени окъугъанда (нумюне боюнджа) интонацияны козьде тута;

эр тарафлама иштен сонъ таныш олмагъан метинни сессиз (шепотом) окъуй.

3-6 арифнен ибарет олгъан, тез корьсетильген сёз, ифаделерни таный ве теляфуз эте (кенъ даркъалгъан: эв, мен кетем ве иляхре);

метин я да парчаны козьден кечирип, элементлерини тапа: токътав ишаретлери, буюк арифнен язылгъан сёз, къайд этильген сёз, метинде диалог, диалог репликаларнынъ, реплика сайысы, абзац микъдары, икяедеки болюклер микъдары ве иляхре



Талебе:

Таныш олмагъан (эвель азырлангъан) метинни окъугъанда мундериджесини анълай, вазифелерни беджере:

сёз, ифаде къыйметине, мундериджеге суаль къоя;

оларгъа джевап бере;

метинде корьсетильген джумлелерни тапа;

окъулгъан метинни плангъа келишкени ве келишмегенини анълата;

суаллерге джевапларны метинден тапа;

метиндеки гъаени козьде тута, инкишаф эте ве келеджекте не оладжагъыны айта;

метинде янъы ве эски малюматларны бельгилей;

метинни парчаларгъа (ярдымджы материалгъа эсасланып) боле;

серлевалар келиштире, адий планны тертип эте; бозулгъан метиннинъ догъурлай, бозулгъан парчаларны ерине къоя;

метинде таныш олмагъан сёзлерни тапа ве оджадан манасыны сорай;

бедий эсерде там маналы сёзлерни, ифаделерни тапа; окъулгъан эсерлер арасындан бир жанрда назм ве несир эсерлерини бельгилей.

Талебелер:

метиннен чалышмакъ ичюн чифт, группаларда, роллернен болюнмек ичюн музакере этелер; метин усьтюнде бераберликте чалышмакъ ичюн усулларны музакере эте.




2.Окъулгъан эсерлер эсасында агъзавий ве язма джеваплар

Эсернинъ я да онынъ парчасыны тафсилятлы агъзавий беян этмек.

Метиге къошумчалар.

Метин мундериджесине иллюстрациялар келиштирмек.

Окъулгъан эсернинъ саналаштырмакъ.

Окъулгъан эсерге сербест агъзавий ве язма джеваплар.

Масал, тапмаджа, тезайтым ве иляхре яратмакъ.


Талебе:

эсерни я да парчасыны (тафсилятлы) азырлангъан план боюнджа беян эте;

девамыны, диалогны, дигер киришини ярата;

метинни окъуган вакъытта теэссуратларны тасвир эте ве метиге иллюстрациясыны тевсие эте;

окъулгъан эсерлерден парчаларыны (сыныфдашларнен, тафсилятлы, импровизация элементлернен) саналыштыра;

озю ве оджа ярдымынен тапмаджалар, тезайтымлар, сайыларны ве иляхре ярата;

образлар ве къараманларгъа озь ве муэллиф мунасебетини (агъзавий ве язма) айта;

окъугъан эсерлерге озь мунасебетини бильдирип, метиннен тенъештирип, озь яшайышы акъкъында икяе эте;

мустакъиль ве ярдымджы материалларгъа эсасланып, масал, икяе, шиирлер ярата.


3.Китапнен, деврий неширнен чалышув

Китап элементлери ве оларнынъ вазифелери: форзац, серлева тюбю (подзаголовок), кириш сёзю.

Мундеридже.

Китапнынъ малюматлы тертиби (китап сонъунда лугъат, иляве ве иляхре).

Девирий нешир.

Лугъат. Лугъат макъаленинъ чешит лугъатларда тертиби.




Талебе:

китап элементлерини корьсете ве анълата;

китаптаки мундериджеде керек болюкни, параграфны, эсерни, муэллифнинъ адыны ве онъа аит олгъан саифени (оджа ярдымынен) тапа;

иляве, лугъатнынъ кереклигини анълата; оларнынъ ярдымынен керек малюматны тапа;

балалар ичюн деврий нешриятта титул саифеде малюмат (серлева, чыкъыш тарихы ве иляхре ) тапа;

конкрет мисаллерге эсасланып, имля, окъув изаатлы лугъатларда лугъат макъалеси насыл тертипленгенини анълата (конкрет лугъат макълелер);

3 –нджи, 4-нджи арифке эсасланып, лугъатта сёзню тапа.


4.Сыныфтан тыш окъув

Талебелернинъ окъув дюньябакъышы.

Къошумча окъувы. Балалар ичюн ильмий-бедий ве ильмий-популяр эсерлери; балалар ичюн меджмуа ве газеталардан малюматлар.

Окъулгъаныны тертиплемек: языджы – онынъ бир ве чешит мевзуда олгъан эсерлер; мевзу – бедий ве ильмий-бедий, ильмий-популяр эсерлер.

Китапханеде чалышув. Ресимли библиографик плакат. Мевзулы картотека. Лугъатларны, малюматнаме эдебиятынынъ китапханеде ерлешюви.

Китапханеде балалар ичюн газета, меджмуалар (тазе санларынынъ джыйынтыгъы).

Берильген мевзугъа китап сечилюви. Малюматны бир къач менбалардан араштырув.

Окъуйыджынынъ куньделиги.



Талебе:

масалларны, икяелерни, балалар ичюн ильмий-бедий, ильмий-популяр эсерлерни, деврий неширлерини мустакъиль окъуй;

окъугъан китабынынъ серлевасыны, муэллифини айта;

мустакъиль окъугъан эсер акъкъында айта (анги китапта ерлешкен, не акъкъында, къараманлары ким, олар арасында олгъан мунасебет, не бегендинъ/бегенмединъ);

бир муэллифнинъ айни ве чешит мевзуда олгъан 2-3 эсерлерни (буюклер ярдымынен) тапа; бир къач (бедий, ильмий-бедий, ильмий-популяр) айни мевзуда олгъан эсерлерни тапа;

ресимли плакаттан насыл малюмат тапмакъ мумкюлигини (бир плакаткъа эсасланып) айта;

мевзулы картотекада бир мевзуда олгъан эсер акъкъында малюмат тапа;

рафта газета, меджмуаны сечип ала;

окъуйыджынынъ куньделигини алып бара.



4 сыныф (86 саат)

I – семестр – афтада 3 саат – 48 саат

II – семестр – афтада 2 саат – 38 саат


Окъув

материалынынъ теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиесине

девлет талаплары

1.Метиннен чалышув ве окъув

Сеснен ве сессиз окъув

Сеснен окъувнынъ хусусиетлери (метинни динълейиджилерге анълатмакъ) ве сессиз окъумакъ (окъугъанны тез ве яхшы анламакъ).

Бедий, ильмий-бедий, ильмий-популяр метинлерни окъув.

Окъумакъ ичюн метин жанрлары: масал, икяе, повесть, пьеса, макъале, мектюп, лугъат макълеси, шиир, йыр, къысса, аталар сёзю, тапмаджалар.

Китап ве окъув акъкъында окъув метинлери.

Динълейиджилерге мундериджени анлатмакъ макъсадынен сеснен окъув (70-90 сёз/дакъкъада сурьаты)

Шиирлерни догъру ифаденен окъумакъ.

Роллернен окъув.

Эвельден азырланып ве азырланмайып, сессиз окъув. Мундериджени анълав (80-180 сёз дакъкъада сурьаты).

4-7 арифтен ибарет олгъан сёз ве сёзлер группасыны тез танымакъ (метинлер дерслерде ишленильген).

Метинни я да парчасыны козьден кечирмек. Метин мундеридженен багълы олмагъан элементлерини тапа (уруфат, чешит къошумча бельгилер). Метинде айры мундериджели парчаны тапув (икяе метинде тасвир, метинде кириш я да сонъу, къуванч, тааджип ве иляхре ифаде эткен сёзлерни тапув; вакъиаларнынъ кетишатыны корьсеткен сёзлер (башындан, сонъра, девам ве иляхре).

Несир ве назм эсерлерни эзберден окъумакъ (2-3 тапмаджа, 3-4 аталар сёзю; 2-3 халкъ йыры; 5-7 орта колемли шиир; 2-3 несир эсерден парчалар).



Талебе:

сеснен ве сессиз окъувнынъ хусусиетлерини, оларнынъ инкишаф этмек ичюн мешгъулиетлерининъ эсасы, оларны беджере;

азырлангъан сонъ таныш олмагъан метинни сеснен окъуй: метинни, ифаделерни сеснен окъуй ве анълата;

эзберден окъуй;

бельгиленген ве бельгиленмеген метинни роллернен окъуй;

таныш олмагъан метинни сессиз (шепотом) окъуй.

4-7 арифнен ибарет олгъан, тез корьсетильген сёз, ифаделерни таный ве теляфуз эте;

метин я да парчаны козьден кечирип, элементлерини (мевзуда парчаларны) тапа.


Метиннен чалышув

Таныш олмагъан мустакъиль окъулгъан метиннинъ мундереджесини, гъаесини анълав.

Эсердеки образ, къараманларгъа озь къыйметини чекмек.

Метинде анахтар сёзлери.

Метиндеки эсас ве экинджи дередже олгъан фрагментлер.

Эдебий эсерде бедий догъурлылыкъ, реаль вакъиалар.

Эсерни бир тильден экинджисине терджиме этмек.


Талебе:

таныш олмагъан метинни окъугъанда мундериджесини анълай, вазифелерни беджере:

сёз, ифаде къыйметине, мундериджесине суаль къоя;

оларгъа джевап бере;

метинден оладжакъ джумлеге келишкен ерини тапа;

окъулгъан метинни плангъа келишкени/ келишмегенини анълата;

бозулгъан метиннинъ догъурлай, бозулгъан парчаларны ерине къоя;

суаллерге джевапларны метинден тапа;

эсердеки анахтар сёзлерге эсасланып, метинни козьде тута;

анахтар сёзлерни (оджа ярдымынен) метинден тапа;

эсас ве экиджи дередже парчаларыны тапа;

эсерде реаль ве языджынынъ тюшюнип чыкъаргъан вакъиаларынынъ фаркъыны анълата;

бир тильден экинджи тильге терджимесининъ къыйметини анълата;

бир къач окъугъан эсерлер арасындан корьсетильген жанрда эсерни тапа;



Талебелер:

метиннен чалышмакъ ичюн чифт, группаларда, роллернен болюнмек ичюн музакере этелер; метин усьтюнде бераберликте чалышмакъ ичюн усулларны музакере этелер.



2.Окъулгъангъа эсасланып, агъзавий ве язма ифаделер

Эсерни я да онынъ парчасынынъ тафсилятлы агъзавий беяны. Къыскъа беян (къошумча малюматларгъа эсасланып).

Язма беян.

Окъулгъан эсер усьтюнде агъзавий ве язма ифаделер.

Вакъиалар, къараманларнынъ арекетлери, талебелернинъ чешит нокътайи назарларларнен музакере этильген - диалог.

Масал, тапмаджа, шиирлерни яратмакъ.



Талебе:

эсерни я да парчасыны (тафсилятлы, къыскъартылгъан) азырлангъан план боюнджа, эсас ве экинджи дередже фрагментлернен беян эте;

девамыны, диалогны, дигер киришини ярата;

метинни окъуган вакъытта теэссуратларны тасвир эте;

окъугъангъа озь мунасебетини бильдире, озь аятынен тенъештире;

окъулгъан метинде олгъан диалогта иштирак эте;

мустакъиль ве ярдымджы материалларгъа эсасланып, масал, икяе, шиирлер ярата.


3.Китапнен, деврий неширнен чалышув

Эсерлер джыйынтыкънынъ мевзусы.

Китапкъа аннотация.

Газета, меджмуаны козьден кечирмек.

Китапта иллюстрация шекиллери (ресим, фотосурет, репродукция).

Джедвель. Джедвельде малюматны тешкиль этмек ичюн хусусиетлери.



Талебе:

мундеридже, аннотация, титул саифенен танышып, джыйынтыкънынъ мевзусыны (3-5 эсер) тапа; кимер малюматларны козьден кечире;

балалар ичюн деврий неширни козьден кечире, болюклердеки бельгилерни тапа, анълата ве насыл малюматлар анда ерлешкенини анълата;

китапта иллюстрация шекиллернинъ фаркъыны анълата, иллюстрациягъа озь мунасебетини бильдире;

джедвель насыл яратылгъаныны, ондан насыл малюматларны алмагъа ве кереклигини анълата.


4.Сыныфта тыш окъув

Талебелернинъ мустакъиль окъувдаки дюньябакъышы.

Къошумча окъув.

Ресмий услюпнинъ малюматлары (аректлернинъ тасвири, мисаль, сеяаткъа бармакъ ичюн инструкция ве иляхре)

Балалар ичюн драматик эсерлер.

Окъугъаныны тертиплемек: чешит муэллифлернинъ бир жанрда эсерлери (макъале ве иляхре); бир языджынынъ чешит жанрларда эсерлери.

Альбом матбуат меджмуасы оларакъ (ресамнынъ ресим репродукциялары: шеэр, автомобиль ресимлери ве иляхре). Метин ве иллюстрация арасында олгъан мунасебети.

Мевзуны сечмек ичюн, малюмат менбасы оларакъ, къошумча лугъатлар. Балалар ичюн энциклопедик лугъаты.

Китапханеде чалышув.

Китапханеде лугъатларнынъ ери.

Мустакъиль окъумакъ ичюн китап, газета, меджмуаны сечип алув.


Талебе:

бедий, ильмий-бедий, ильмий-популяр эсерлерден гъайры, балалар ичюн ресмий, деврий эсерлерни мустакъиль окъуй;

муэллифини, окъугъан китапнынъ серлевасыны, терджиманны айта;

чешит языджыларнынъ бир жанрда 2-3 эсерни тапа; бир языджынынъ чешит жанрында олгъан бир къач эсерлерини тапа;

альбом матбуат меджмуасы оларакъ, хусусиетлерини анълата (чешит тюрлю альбомлар);

лугъат, малюматнаме эдебиятынынъ китап рафындан тапа; рафтан газета, меджмуаны сечип ала;

меракълангъан эдебиятны китапханеден тапа.




Рус тилинде окъуткъан

умумтасиль мектеплер ве сыныфлар ичюн
1 – 4 –нджи сыныфларда

къырымтатар тили боюнджа



программа
Анълатма тезкереси

Рус, украин тиллеринде окъугъан талебелерге къырымтатар тили экинджи тиль сыфатында огретиле.

Окъутувнынъ эсас макъсады: башлангъыч дереджеде къонуша бильмеге огретмек, къырымтатар тили ве имлясы акъкъында адий бильги ве беджериклик ашламакъ, талебелернинъ тюшюнюв къабилиетлерини осьтюрмек ве халкъшынаслыкъ, халкъ медениети акъкъында бильгилер бермек.

Украинада экинджи тиль оларакъ бир де-бир тильни огретмек ичюн девлет стандартлары бельгилене. Нутукъ фаалиетининъ эр бир тарафыны керекли дереджеде менимсемек ичюн окъутув мундериджеси къонушма, нутукъ, тильшынаслыкъ, халкъшынаслыкъ ве халкъ медениети ёнелишлерине айырыла.

Эсас макъсад ве девлет стандартынынъ мундеридже ёнелишлерине коре окъутув, инкишаф эттирюв, бильги берюв ве тербиелев макъсадлары къоюла.



Окъутув макъсадлары:

– талебелернинъ нутукъ фаалиети беджерикликлерини эр тарафлама шекиллендирмек ве инкишаф эттирмек;

– къырымтатар тилини динълемеге ве анъламагъа бильмек;

– программада бельгиленген мевзулар дереджесинде акъранларынен ве буюклернен къонушмагъа бильмек;

– къырымтатар тилинде окъумагъа ве язмагъа бильмек;

– къырымтатар тили ве имлясы акъкъында адий бильгилер ве беджерикликлерни менимсемек.



Инкишаф эттирюв макъсадлары:

талебелернинъ тюшюнюв, фикир эттирюв къабилиетлери­ни инкишаф эттирмек;

эдебий къырымтатар тилининъ хусусиетлерини шивелерде олгъан хусусиетлерини рус тилининъ хусусиетлеринен тенъештирмеге бильмек, оларны талиль этмек, нетидже чыкъармакъ.

Бильги макъсадлары:

къырымтатар тили акъкъында адий бильгилер ашламакъ, къырымтатар тили буюк тюркий тиллер терегининъ бир пытагъы олгъаны акъкъында бильгилер ашламакъ;

къырымтатар халкъ медениетинен, урф-адетлеринен, мерасимлеринен, халкъ агъыз яратыджылыгъынен, белли шаир ве языджыларынен, тарих ве медениет эрбапларынен таныштырмакъ.

Тербиевий макъсадлар:

къырымтатар халкъына, тилине, эдебиятына, медениетине, тарихына меракъ, урьмет ве севги ашламакъ; башкъа миллетлер ве оларнынъ медениетине толерантлы (сабырлы) мунасебетте олмакъ, эдеп эсасларыны, къонушма медениетини шекиллендирмек.

Тиль огретме мундериджесининъ къонушма (коммуникатив) ёнелиши энъ эсаслыдыр. Чюнки бу бильгилер адамларгъа бири-бирлеринен агъзакий ве язма шекильде багъланабилюв алышкъанлыгъынынъ темелини къоя.

Агъзакий къонушма лаф эткен адамны динълемеге ве анъламагъа, къонушма адетинде къуланылгъан сёзлерни менимсеге, акъранларына ве буюклерге мураджаат этюв чешитлерини менимсемеге, лакъырды эткен вакъытта незакетлик бильдирмеге, незакетли суаль бермеге ве джевап къайтармагъа, разы олгъаны я да олмагъаны бильдирип айтмагъа огретмекни козьде тута.

Язма шекильде къонушма башлангъыч сыныфларда бир де-бирине тезкере (записка), даветнаме, илян язмагъа ве шу ишлерни безетмеге огретмекни козьде тута.

Окътувнынъ тильшынаслыкъ ёнелиши талебелер къырымтатар тили ве имлясы акъкъында адий бильгилер менимсемелерини, къырымтатар ве башкъа тюркий тиллернинъ арасындаки фаркъны анъламагъа, оны рус тилинен тенъештирип, хусусиетлерини айыра билювни огретмекни козьде тута. Агъзакий ве язма нутукъны менимсемек ичюн орфоэпия, лексик, граммматик, имля къаиделерини билип къулланмагъа огретмек.

Халкъшынаслыкъ ве халкъ медениети ёнелишинде талебелерни къырымтатар миллий медениетинен таныштырув, миллий урба, савут, емек, адетлерни бильдирген сёзлерни менимсев, аталар сёзю ве айтымлар, масалбашлары, текерлемелерни огренип, эзберден айтмакъ, манасыны анълатмакъ, халкъ оюнларынен, йырларынен, масалларынен, белли шаир ве языджыларнен ве башкъа медениет ве тарих эрбапларынен таныштырмакъ козьде тутула.

Башлангъыч сыныфларда къырымтатар тилини огретюв шу ёнелишлерде алынып барыла: “Нутукъ фаалиети”, “Тиль акъкъында бильгилер ве тиль беджериклиги”, “Имля, имля къаиделерини къулланув беджериклиги ве алышкъанлыкълары”.



I. НУТУКЪ ФААЛИЕТИ

Къырымтатар тилинде нутукъ фаалиетини шекиллендирюв эки шекильде алынып барыла – агъзакий (динълев ве анълав, лакъырды этюв) ве язылы (окъув ве язув). Агъзакий шекильде (динълев) ве язылы шекильде (окъув ве язув) хабер, идрак этмек ве анъла­макъ, акъранларынен ве буюклернен лакъырды этмекнен нутукъ фаалиети талебелернинь бильги алув ве къонушув фаалиетлерини шекиллендире ве инкишаф эттире. Бойлеликнен къырымтатар тили дерслеринде нутукъ фаалиетининъ эп шекиллерини ишлетмели. Шуны да эсапкъа алмакъ керек ки, чокъусы балалар мектеп чагъына къадар агъзакий къырымтатар тилини бильмейлер я да етерли дереджеде бильмейлер. Онынъ ичюн 1-2-нджи сыныфларда динълемеге ве анъламагъа, имля кьаиделерини керек дереджеде менимсеп лакъырды этмеге, сёз байлыгъыны арттырмагъа ве буларнынъ эсасында къонушма нуткъыны инкишаф эттирмеге ве окъумагъа, язмагъа огретюв эсас ер тута.

Бу беджерикликлер ве алышкъанлыкълар 4 йыл девамында шекиллене ве инкишаф этиле. Окъутувнынъ биринджи йылында (1-нджи сыныф) эсас вазифе агъзакий нутукъны шекиллендирмектен ибарет: динълемек ве анъламакъ, лакъырды этмек, къонушмакъ. Экинджи йылы окъутувнынъ вазифелери юкъарыда бельгиленгинен берабер язма нутукъны инкишаф эттирюв, яни къырымтатар тилинде окъумагъа ве язмагъа огретюв ве язмагъа огретювден ибарет ола (имля къаиделери берильмей, тек амелий ишлениле).

Учюнджи ве дёртюнджи йыллары тиль акъкъында бильгилер ве имля къаиделерини менисев, грамматик беджерикликлерни ве алышкъанлыкъларны менимсев, агъзакий ве язма нутукъ, къонушма нуткъы, язув ве окъув беджерикликлерини мукеммеллештирюв вазифелери къоюла. Учюнджи ве дёртюнджи сыныфларда окъув беджерикликлерини мукеммеллештирюв ве инкишаф эттирюв, тильге меракъ ве севги ашлав макъсадынен къырымтатар тили ве окъув дерслери айры кечириле.


1. Агъзакий нутукъны динълев ве анълав (аудирование).

Агъзакий нутукъны динълев ве анълав ишлери талебелернинъ нутукъ эшитюв ве идрак этюв къабилиетлерини инкишаф эттирювге догърулта, айтылгъан лакъырдыны дикъкъатнен динълемек, эшиткен сонъ чешит вазифелер япмагъа бильмек (сеслер акъынтысында косьтерильген элементлерни айырмакъ: бенъзеген, лякин манасы бир олмагъан сёзлер, бир эджадан ибарет олгъан сёзлер, джумлелерде токътавлар ве иляхре).

Динълегенини анъламасына айры эмиет бермели: метнде айры элементлернинъ манасыны анъламакъ (сёзлернинъ, сёз бирикмелерининъ, джумлелернинъ); метнни толу анъламакъ. Шу макъсаднен дерснинъ вазифелерине, мевзусына, колемине, муреккеп дереджесине келишкен метнлер сайлап алына, я да оджа озю уйдурып тизе ве динълев, анълав алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирмек ичюн махсус вазифелер бере. Джанлы нутукъны я да магнитофонда язылы нутукъны динълев башкъа ишлернен, меселя, субетнен болюнмемек керек. Талебелерни кет-кете саде метнлерден узунджа, муреккепче метнлерни динълемеге огретмек ве метнни бир кере динълеген сонъ анъламагъа огретмек керек.

Динълемек ичюн бедиий-эдебий, ильмий-бедиий эдебият, тиль акъкъында оджанынъ икяеси (мисаль, бир де-бир сёз манасынынъ пейда олув тарихы, бир де-бир меракълы вазифени бильмек усулы ве иляхре). Динълемек ичюн метнлер къырымтатар халкъынынъ адетлери, бала оюнлары, чалгъы алетлери, шаир ве языджылары, рессамлары, чалгъы усталары, миллий урбалар, савутлар ве башкъа эшьяларнынъ хусусиетлери акъкъында олмалы.

Метнни динълемезден эвель махсус ишлер кечирмек керек: метнде расткельген базы сёзлернинъ манасыны анълатмакъ, метнде олгъан вакъианы яшайышта олгъан ве онъа келишкен вакъианен къиясламакъ, балаларнынъ дикъкъатыны динълемеге догърулткъан суаль ве вазифелер бермек ве иляхре.

Балалар чешит къоранталарда чешит шивелерде лакъырды эткенлери себебинден азырланув ишлеринде айры сёзлернинъ чешит шивелерде айтылувынен тенъештирмек ве тилимизнинъ шу шивелернен байлыгъыны анълатмакъ керек. Бундан да гъайры балалар кунь девамында чокъусы башкъа тиллерде (рус, украин) айтылгъан нутукъларны эшителер, онынъ ичюн метнни окъугъанда, лакъырдыда, азырланув ишлеринде де бунъа эмиет бермели.

Балалар метинни толу анъламаларыны субет, тестлер чезюв, мундеридже боюнджа ресим япув усулларынен пекитмек мумкюн.

Анълавны тешкермек ичюн шу усуллар къулланыла:

– бир кере динълеп, музакере этмезден эвель мундеридже боюнджа ресим япмакъ;

– айтылгъан анълатма, ачыкълама эсасында иш, арекет япмакъ;

– эшиткен метн мундериджеси эсасында суалерге 1-2 сёзден ибарет къыскъа джевап бермек;

– оджа берген бир къач джевапнынъ ичинден догъуру джевапны сайламакъ.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет