Министертво образования и науки, молодежи и спорта украины



жүктеу 2.92 Mb.
бет9/17
Дата07.05.2019
өлшемі2.92 Mb.
түріПрограмма
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   17

2. Лакъырды

Лакъырды этмеге огретюв талебелерни субет этмеге, фикирни тюзгюн ифаде этмеге, къыскъа икяе тизмеге огретмекни козьде тута. Бунен берабер ишни балаларымыз мектепкедже чагъында рус тилинде лакъырды эткенлерини ве этрафларында даима башкъа тиллерни эшиткенлерини де козьде тутып алып бармакъ керек.

Лакъырды нуткъы эки дереджеде ола биле. Биринджи – махсулдарсыз дереджедир, бунда талебелер оджа берген метнни текрарлайлар, гъайрыдан икяе этелер, акъыллларында къалгъаныны айталар. Экинджи дереджеде исе махсулдар олып, талебелер мустакъиль шекильде джумле къурмагъа, суаль бермеге, бир де-бир шей акъкъында икяе этмеге билелер. Махсулдарсыз (репродуктивный) беджерикликлер махсулдар нутукънынъ инкишаф этювине эсас ола, чюнки онынъ эсасында сёз байлыгъы арта, нутукъ темели олгъан элементлер шекиллене.

Махсулдар нутукъ ишнинъ сонъки нетиджесидир ве инсанларнынъ бири-биринен багъланмаларынен, яни къонушмаларынен багълыдыр: онынъ эсасында, биринджиден, нутукънынъ кереклигини козьде тута бильмек (бир де-бир хаберни айтмагъа я да сорамагъа истек олмакъ керек), экинджиден лакъырды олгъан дурумны, динълейиджини, субет эткен адамны козь огюне алмагъа бильмек, ве, учюнджиден, лакъырды эткен адам лакъырдынынъ нетиджесини билип къонушмакъ тура. Онынъ ичюн къонушма нуткъыны огреткенде юкъарыда берильген нутукъ къысымларыны эсапкъа алмакъ керек. Бундан гъайры къонушма нуткъыны шекиллендирюв турмуш сёзлюгини менимсемекни, лакъырды вакъытында озюни тута биледжек къаиделерини бильмекни козьде тута.

Лакъырды нуткъыны инкишаф эттирюв бир къач ёнелиште эльде этиле:

– талебелер къыскъа метнлерни эзберден огренелер: тапмаджа, сайы, текерлеме, ата­лар сёзлери, къыскъа шакъалы диалог, къыскъа лятифе, масал парчасы, оюнларда айтылгъан материал ве иляхре;

– динъленильген я да окъулгъан метнни гъайрыдан икяе этмек; бу ишни къолайлаштырмакъ ичюн ярдымджы материал ишлетмек мумкюн (метннинъ планы, мундериджесини анълаткъан эсас сёз бирикмелери, ресим сырасы ве иляхре).

– оджанынъ ярдымынен лакъырды тизмек (диалог, монолог); эвельден талебелернен оладжакъ лакъырды не акъкъында юрютиледжегини музакере этмек, манасыны бельгилемек, сёзлернинъ ве сёз бирикмелерининъ теляффузы устюнде чалышмакъ, айры джумлелер тизип, оларны бири-биринен багъламакъ, тизильген метнге къыймет кесмек, керекли тюзетмелер япмакъ ве ишленильген метнни текрарламакъ:

– балаларнынъ яшайышына, мерагъына якъын олгъан мевзуларда диалог ве монолог метнлерини мустакъиль тизмек.

Лакъырды нуткъыны инкишаф эттирмек ичюн талебелерни ойле алгъа къоймакъ керек ки, олар озь фикирини, дуйгъуларыны бильдирмеге, оларны меракъландыргъан меселени музакере этмеге меджбур олсунлар. Балаларны бир де-бир адисе, ал акъкъында озь фикирини айтмагъа, айткъанларыны тасдикъламагъа, башкъаларнынъ фикирини динълемеге ве озь фикиринен келиштирмеге ве бунен берабер къонушма медениетини, озюни тутмагъа билюв къаиделерине риает этмеге огретмек керек.

Бойле ишни экевлешип, группаларгъа топланып алып бармакъ мумкюн. Лакъырды этмеге огретювде сюжетли роль оюнлары, сыныфтан тыш тербиевий ишлер (тиль байрамлары, халкъ байрамлары, эдебий байрамлар, корюшювлер) саналаштырмалар кечирмек керек.
Язма лакъырды (окъув ве язув)

Окъув

Къырымтатар тилинде окъумагъа огретюв ишлери экинджи сыныфтан башлана. Къы­рымтатар ве рус тиллеринде алфавит кирилл элифбесине эсаслангъаны ичюн бу иш енгиллеше, чюнки балалар биринджи сыныфта рус тили дерслеринде арифлерни энди огрендилер. Онынъ ичюн къырымтатар тили дерслеринде махсус огретюв ишлери къырымтатар тилине хас сеслерни бельгилеген арифлерни (у, о, къ, гъ, нъ, дж) теляффуз эттирюв, окъув къаиделери рус тилининъ къаиделерине келишмеген арифлер огрениле (ы, и, я, е, ю, ё). Къалгъан арифлерге кельгенде исе, бу эснада балаларнынъ олгъан бильгилери пекитиле ве инкишаф эттириле. Шуны да эсапкъа алмакъ керек ки, къырымтатар тилинде сес ве арифлернен таныштырув усуллары рус тилинден фаркълыдыр. Онынъ ичюн рус арифлеринен окъутув усулларына дикъкъатнен янашып, фаркълыгъыны анълатмалы. Меселя, рус тилинде къатты ве йымшакъ тутукълар окъувнынъ башында анълатылсалар, къырымтатар тилинде эсас эмиет индже ве къалын созукъларгъа ве оларнынъ теляффузы ве окъулувына берильмели, бундан гъайры къырымтатар тилинде бир сес эки ишаретнен бельгиленгенине де айрыджа эмиет бермек керек. Ы-И арифлеринен сёзлер окъулгъанда да рус тилинен тенъештирип догъру теляффуз этмеге ве окъумагъа огретмек лязим. Балаларнынъ бойле инджеликлерни бильмегени, рус тили дерслеринде огренген арифлернен окъугъанда чешит янълышлар япа билелер: ы-и арифлери олгъан сёзлерни рус тилине хас суретте узатып, инджертип теляффуз этелер, окъугъан вакъытта ургъуларны сёзнинъ башында, ортасында къойып, къырымтатар тилине келишмеген теляффузнен окъуйлар ве иляхре.

Онынъ ичюн окъумагъа огретювнинъ ильк девиринде эсас вазифе – догъру окъумагъа ве окъугъаныны анъламагъа огретмектир. Бу девирде тез окъувгъа чокъ эмиет бермемек ке­рек, чюнки догъру теляффуз этип догъру окъугъан вакъытта окъув сурьаты бусыз да яваш-яваш тезлеше. Окъумагъа огретювнен берабер талебелернинь сёз байлыгъыны арттырув, агъзакий нутукъны инкишаф эттирюв, къонушма медениетини мукеммеллештирюв боюнджа да ишлер алып барыла.

3-4-нджи сыныфларда къырымтатар тили ве окъув дерслери айры-айры кечириле.

Окъумагъа огретюв ашагъыда косьтерильген беджерикликлерни инкишаф эттирмекни козьде тута:

– догъру, анълап, ифадели, адий агъзакий нутукъ тезлигинде, динълейиджиге догърултып тюземли давушнен окъув;

– тезлиги давушнен окъувдан зияде сурьатнен ичинден окъув, окъугъаныны анълав;

– мундериджесининъ муреккеплиги анълап оладжакъ киби агъырлыкъта таныш олмагъан метнни давушнен ве ичинден окъугъанда тез ве догъру эсас фикирни идрак этмек; айры бедиий хусусиетлерини сечип къыймет кесмек (дюльбер ифадели сёзлер, сёз бирикмелери, къыяславлар ве иляхре);

– китапханеде ишлемек, окъумакъ ичюн китапларны мустакъиль сайламакъ ве китапнен чалышмакъ.

Окъумагъа огретювнинъ муим бир вазифеси талебелернинъ тасавур эттирюв къабилиетини инкишаф итмек, метнде айтылгъаныны козь огюне кетирмек ве онынъ акъкъында озь фикирини бильдирмек, окъугъаныны озь яшайышында олгъанынен тенъештирмек.

Окъув материалыны ойле сайлап алмакъ керек ки, о къырымтатар эдебиятыны окъумагъа меракъ ашламагъа, эдеп, намус акъкъында бильгилер бермеге, тербиелемеге, миллий рух ве ватанперверлик дуйгъуларыны ашламагъа имкян берсин. Балагъа окъумакъ ичюн берильген материалда къырымтатар халкъ агъыз яратыджылыгъы, классик къырымтатар шаир ве языд-жыларынынъ эсерлери, земаневий муэллифлернинъ эсерлери эсас ерни алмакъ керек. Бундан гъайры окъутувда ильмий-бедиий, саде популяр-бедиий эсерлер, илян, анълатма, куньделик дефтер язылары, мектюплер, хайырлав метнлери къулланыла. Бойле кениш метнлер мектеп окъутувыны этрафтаки яшайышнен багъламакъ ичюн къулланыла.

Окъутувнынъ башында оджа тарафындан биринджи кере метнни окъувнынъ буюк эмиети ола. Бу ал окъувгъа меракъ догъурмагъа, метн мундериджесини анъламагъа ярдым эте ве бойлеликнен бала­лар ифадели окъув нумюнесини эшителер. Лякин таныш олмагъан метнни мустакъиль окъув кет-кете зиядедже ер ала ве 4-нджи сыныфкъа келип, баягъы вакъытны талап этмек керек.

Окъумагъа огретювде ифадели окъув ве окъув техникасыны инкишаф эттирюв ишлери де буюк ер ала.

Язув

Язмагъа огретюв окъумагъа огретювнен берабер башлана. Элифбемизнинъ эсасы рус элифбеси иле бир олмакънен берабер тек къырымтатар тилине хас олгъан арифлерге зияде эмиет бермек керек, бу – ы-и арифлерининъ теляффузы ве язылувы, индже ве къалын созукълар, я, ё, ю, е арифлерининъ теляффузы ве язылувы, къ, гь, нъ, дж арифлерининъ теляффузы ве язылувы, г-гъ,к-х-къ, ж-дж, н-нъ ариф ве сеслерининъ теляффузыны ве язувыны айырмакъ ве иляхре. Экинджи сыныфта къырымтатар дерслери къарышыкъ тарзда кечириле, яни бир бир дерске эм окъув, эм язув, эм нутукъ инкишафы кире, онынъ ичюн дерс вакътындан догъру файдаланмакъ керек. Эм окъув, эм язув ишлери алынып барылгъанда рус тилинде менимсенильген бильгилерден фай-даланмакъ керек (буюк арифлерни язув, арифлерни бири-биринен багълав ве иляхре) ве айрыджа къырымтар тилине хас бильгилер бериле. Башлангъыч девир ишлери булардыр: язып алмакъ (язгъан вакъытта язгъаныны теляффуз этмек), корюв ве эшитюв диктантлары, акъылда къалгъаныны язув. Язув алышкъанлыкъларына талаплар рус тили дерслеринде олгъаны кибидир ве шу дерслерде каллиграфия беджерикликлерине, дефтерлерде, куньделик дефтерлер-де язувны безетюв къаиделери пекиле. Къырымтатар дерслеринде шу беджерикликлер янъыдан шекилленмейлер, тек мукеммеллешелер, онынъ ичюн темиз язув дакъкъалары кечирильмей. Керек олса, къыйналгъан айры балаларнен индивидуаль чалышмакъ мумкюн. Шу себептен къырымтатар тили дерслеринде каллиграфия ишлери ерине язылувы теляфузына келишмеген къыйын сёзлерни язмагъа огретмек тевсие этиле. Бойле ишлерде язылувы акъылда къаладжакъ сёзлернинъ устюнде чалышмакъ, теляффузыны язылувынен келиштирмек, язгъаныны нумюнен тенъештирмек киби вазифелерге буюк эмиет бериле.

3-4-нджи сыныфларда метнни язып алув, диктант киби ишлернен берабер иджадий язув ишлери де алынып барыла (инша). Бу ишлерде талебелерге озь фикирини, дуйгъуларыны, оларгъа муим ве меракълы олгъан шейлерни, сыныфдашларынен, оджанен, якъынларынен пайлашмагъа истеген дуйгъуларыны языда ифаде этмеге огренмек чокъ муимдир.

Бойле ишлерни тешкергенде эсас къыйметни язынынъ имлясына дегиль де, мундериджесине, озь фикирини языда ифаделеп олгъан дереджесине бермек керек.


II. ТИЛЬ АКЪКЪЫНДА БИЛЬГИЛЕР ВЕ ОЛАРНЫ НУТУКЪТА

КЪУЛЛАНУВ

1. Метин ве джумле

Къырымтатар тили экинджи тиль оларакъ огренильгени ве бу мевзудаки ишлер рус тили дерслеринде терен огренильгени себебинден талебелерде олгъан бильгилерге эсасланып тюзгюн метн къурулувына, онынъ эсас фикирине, джумленинъ догъру тизилювине, сёзлерни догъру сайлап алувгъа ве келишикли тезликте окъувгъа, давушнынъ кучюне буюк эмиет бериле. Тильнинъ шу хусусиетлерини менимсев талебелернинъ анълав, субет ве икяелер тизюв, озь нуткъыны лакъырды макъсадынен ве шараитинен келиштирмеге билювлерининъ эсасы ола. Лакъырдынынъ макъсады: акъранынен я да буюкнен лакъырды этрюв, анълатув, сорав, истек, тешеккюр бильдирюв, афу эттирюв, къаидырув ве иляхре.

Джумле устюнде чалышув чешит макъсады олгъан джумлелерни анъламагъа, тизмеге ве къулланмагъа огретювни козьде тута. Суаллер ярдымынен джумледе сёзлернинъ багъыны бельгилемеге, джумлени кенишлетмеге, сёзлерни бири-бирине ярдымджы сёзлернен багълап, джумлеге кирсетмеге бильмек. Адий ве муреккеп джумлелер тизмек.


2. Сеслер ве арифлер

Сёзнинъ сесленювини ве язылунвмы менимсемек, эшитюв ве теляффуз этюв къабилиетини инкишаф эттирмек: сёзни оджаларгъа больмек, ургъу тюшкен созукъ сесни тапмакъ, къы­рымтатар тилине хас олгъан сеслерни догъру теляффуз этмек, оларны рус тилиндеки сеслернен тенъештирип фаркъларыны айырмакъ, сес ве арифни келиштирип, догъру бельгилемек. Лякин экинджи тиль оларакъ къырымтатар тилини огренювде программа сес ве ариф талилини толусынен кечмекни талап этмей, чюнки бу ишнинъ эсасы рус тили дерслеринде ола. Къырымтатар тили дерслеринде исе тек фаркълы олгъан алларда талиль этиле. Мисаль: «орьнек», «одун» сёзлерини дикъкъатнен динъле ве айт. Шу сёзлернинъ биринджи сеслерини теляффуз эт. «Орьнек» сёзюнде о сеси индже, «одун» сёзюнде о сеси къалын.



3. Сёзнинъ манасы

Бу болюкни оджа талебелерни сёз манасыны анъламакъ ишлерине терен янаша. Шу ишнинъ эсас вазифелери - талебелернинъ сёз байлыгъыны зенгинлештирмек ве нутукъта фааль къулланмакъ, сёзнинъ манасыны анъламакъ ве онынъ тасвирий, ифаде къуветини фаркъламакъ; таныш олмагъан сёзлерни айырып оларнынъ манасыны анъламагъа истек догъуртмакъ ве нутукъта догъру къулланмакъ. Шу иште рус тили дерслеринде огренильген бир маналы, акс маналы, чокъ маналы сёзлер къулланмакъ. Программа сыкъ къулланылгъан фразеологизмлерни (термин къулланмайып) мевзуларнен багълы сёз сыраларыны ишлетмекни козьде тута. Къырымтатар медениетине хас олгъан мевзуларнен багълы сёзлер сырасына айрыджа эмиет бермек керек (миллий урбаларнынъ, савутларнынъ, эшьяларнынъ, оюнджакъларнынъ адлары ве иляхре).

Сёз ишлернинъ даа муим бир вазифеси – талебелерни чешит лугъатлардан файдаланмагъа огретмектир.
4. Сёз теркиби

Къырымтатар тили дерслеринде сёз теркиби боюнджа ишлер рус тили десрлеринде менимсенильген бильгилерге эсаслана. Сёз теркиби талили эсасен оджанен берабер алып ба­рыла. Оджанынъ суаллери ярдымынен сёз тюрлене ве сёзнинъ тамыры ве ялгьамалары айырыла; оджа ярдымынен сойдаш сёзлер сайланып алына, алынгъан сёзден онынъ шекиллери айырыла.

Сес теркибини талиль этюв сёз япув элементлеринен берабер олмалы. Бойле иште бала­лар сёз япувда ялгъамаларнынъ эмиетини анълайлар. Сёз япувнен багълы вазифелерни талебелерге сыкъча бермек керек. Мисаль: «гуль» сёзюнден башкъа сёзлер яп: -лер, -зар, -лю (гуллер, гульзар, гуллю). «Гуль» сёзюнден даа чешит адлар япмакъ мумкюн (Гульсум, Гульнар, Гульшен, Гульджиан, Гульпемпе, Гульзар ве иляхре).

Сёз теркибини талиль эткенде сёз япув ишлери сёзлернинъ манасыны терендже анъламагъа ярдым эте. Сойдаш сёзлерге чешит ялгъамалар сёзлернинъ манасы денъишкенини корьмеге огретмек керек (эв – эвчик, эвли), бир ялгъамалы сойдаш олмагъан сёзлернинъ манасы бираз якъынлашкъаныны анъламагъа огретмек (отурма, барма, ятма - чешит сёзлер бир-де-бир арекетни бильдирелер, я да таначыкъ, чаначыкъ, чорапчыкъ - чешит шейлернинъ кучюк олгъаныны бильдире, я да демирджи, айдавджы, сатыджы – зенааатларны бильдире ве иляхре).

Демек, сёз теркибини талиль этюв ишлеринде тек сёзнинъ теркибини талиль эттирюв дегиль де, сёз байлыгъыны арттырув, сёзлерни догъру къулланмагъа огретюв, теляффуз эттирюв, къырымтатар тили имлясы эсасында догъру язув ишлери чокъ ер ала.

III. ИМЛЯ. ИМЛЯ БЕДЖЕРИКЛИГИ

Башлангъыч сыныфларда талебелер къырымтатар тилининъ саде имля къаиделерини менимсейлер. Къырымтатар тилинде эсас имля къаиделери фонетик эсасындадыр. Онынъ ичюн шу бильгилерни огретюв талебелернинъ фонетик бильгилерине эсаслана (мисаль: сёз­нинъ тамырында индже созукъ олса чокълукъ -лер аффикси языла, къалын олса -лар. Дерс – дерслер, бала – балалар). Шу болюкнинъ эсас ерини талебелерге земаневий бедиий тильни ог­ретюв ишлери ала. Балаларны огреткенде къырымтатар тилининъ земаневий бедиий тилининъ хусусистлерини эсас учь шивенен тенъештирип, керек олгъанда озьбек тили хусусиетлеринен тенъештирмели. Бойле ишлерни алып баргъанда бойле шиведе янълыш айтыла, онынъ ичюн догъру айтып язмакъ керек, деп огретмек янълыштыр. Чешит шивелерде сёз шекиллерининъ нумюнелерини кетирип тилимизнинъ къадимий, зенгин олгъаныны, амма шимдики заманда эпимиз бир догъру язмамыз ичюн язув къаиделеримиз бар, деп анълатмакъ керек. Чюнки бир де-бир шиведе лакъырды этмек янълыштыр, деген алда талебелернинъ къырымтатар тилине меракълары эксиле, лакъырды къоркъусы пейда ола ве олар къолайлыкънен рус тилинде лакъырды этмеге башлайлар. Бу ишни энъ эсасы – оджанынъ догъру, дюльбер лакъырды этмеси, классик эдебияттан ифадели, дюльбер нумюнелернен тильни севдирмектир.

Бир тильде чешит шивелерде лакъырды эткен балаларгъа имля къаиделерини менимсеп догъру язмагъа огренмек къыйындыр, онынъ ичюн шу ишлерни эр бир дерсте сабырнен алып бармакъ керек. Бу ишлер де миллий мектеплер ичюн программагъа эсаслана, лякин балаларнынъ тиль бильгиси дереджеси эсапкъа алынса, мевзунынъ муреккеплиги де онынънен багълана.

Къырымтатар тили


  1. сыныф (35 саат)


Агъзакий лакъырды
Биринджи окъутув йылы девамында къырымтатар тили акъкъында бильгилер ашлана. Къырымтатар балалары ичюн бу – ана тилимиздир ве озь ана тилини эр бир инсан бильмек керектир. Къырымтатар тили миллионларджа адамлар лакъырды эткен тюркий тиллернинъ бирисидир ве къырымтатар тилини бильген инсан Къырым этрафында ве узакъларда яшагъан тюрк, караим, къырымчакъ, гагауз, азербайджан, озьбек, туркмен ве башкъа 42 мемлекетнинъ тилини анълап оладжагъыны ве керек олса тез вакъытта огренип лакъырды этмеге беджерип оладжагъыны анълатмакъ керек. Буларны башкъа миллет балаларыны окъуткъанда да анълатмалы. Бундан да гъайры Къырым Мухтар Джумхуриети Анаясасы эсасында мектепни битирген сонъ орта ве алий окъув юртларына киргенде къырымтатар тилинде де имтиан бермеге акълары олгъаныны анълатмакъ керек. Чюнки бойле бильгилер тильге меракъ догъура ве ог-ренмеге истек пейда асыл ола.

I.Нутукъ фаалиетининъ алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирюв

Окъув материалынынъ

теркиби


Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1. Динълев ве анълав (аудирлев)

Динълемек ичюн талебелерге сёзлер сырасы, джумлелер ве саде кучюк метинлер теклиф этиле.

Эдебий тильде ве шивелерде олгъан сёзлерни айырмагъа огретмек.

Оджа берген я да окъугъан къыскъа икяени, шиирни, масал парчасыны, субетни дикъкъатнен динълемек ве анъламакъ (эвель таныш олмагъан, анъламасы къыйын олгъан сёзлернен таныштыра, маналарыны анълата). Оджа айткъан къыскъа шиирлерни, тапмаджаларны, несир эсер парчасыны 2-3 кере текрарлагъан сонъ акъылда тутмагъа бильмек.

Метиннинъ башыны ве сонъуны бельгилеп зеинде тутмагъа бильмек (башында не олгъан эди, сонъ не олды).


Талебе:

айткъаннынъ сёзлеринен меракълана ве дикъкъатнен динълей;

огренильген мевзулар боюнджа сёзлерни биле ве анълай;

дикъкъатнен динълей ве эшиткен метин боюнджа суаллерге джевап бере;

метин ичинден сайлап алынгъан базы сёзлернинъ манасыны анълай;

2-3 джумледен ибарет олгъан метинлерни динълей, джумлелеринъ сайысыны таинлей;

1-2 кере динъленильген сёз, сёз бирикме, джумлелернинъ манасыны анълай;

метинни динълеген сонъ айры къысымларында не олгъаныны хатырлай.





2. Лакъырды.

Субет этюв (диалог). Икяе этюв (монолог)

Лакъырдыны менимсемек ичюн талебелер нутукънынъ бедиий тиль теляффузыны, тильнинъ грамматик хусусистлерини ве бельгиленген бир севиедеки сёз байлыгъыны менимсемек кереклер. Буларны эльде этмек ичюн ишлер бири-биринен багълы олмалы.



а) орфоэпия беджерикликлери:

-ы-и сеслерини догъру теляффуз этмек, рус тилинде теляффуз этювнен тенъештирмек;

-о-ö сеслерини догъру теляффуз этмек ве бири-биринден айырмакъ;

-у-ÿ сеслерини догъру теляффуз этмек ве бири-биринден айырмакъ;

-къ сесини догъру теляффуз этмек ве къ-х-к сеслерини бири-биринден айырмакъ;

-гъ сесини догъру теляффуз этмек ве г-гъ сеслерини бири-биринден айырмакъ;

ж сесини догъру теляффуз этмек ве дж-ж сеслерини бири-биринден айырмакъ;

-нъ сесини догъру теляффуз этмек ве н-нъ сеслерини бири-биринден айырмакъ;

-в сесини -у сесинден сонъ ве эвель теляффуз этювнинъ хусусиетлерини анълап догъру теляффуз этмек;

-л сесини -нъ ве -н сеслеринден сонъ кельгенде догъру теляффуз этмек;

-сёзлерде ургъуны догъру ифаде этмек.



б) грамматик беджерикликлер:

-озь акъранларына ве буюклерге догъру мураджаат этмеге бильмек;

-танышкъан вакъытта I-II-III шахыста хаберлик аффикслери (ялгъамалары) къулланмагъа бильмек (мен талебем, биз талебемиз, сен талебесинъ, сиз талебесиз, о талебе, олар талебелер);

-мулькиет аффикслерини догъру къулланмакъ (китабым, къолум, анам, сёзюм, китабынъ, къолунъ, анань, сёзюнъ, китабы, анасы, чешмеси, сёзю ве чокълукъта);

-къайдасынъ? не ердесинъ? суаллерине догъру джевап бермек (эвдем, сыныфтам, эвде, сыныфта; эвдесинъ, сыныфтасынъ ве чокълукъта).

-не япасынъ? не япа? суаллерине шахысларгъа коре догъру джевап бермек (язам, чекем, окъуйым, язасынъ, чекесинъ, окъуйсынъ, яза, чеке, окъуй ве чокълукъта);

-кимнинъ? суалине догъру джевап бермек (меним, сенинъ, онынъ, бизим, сизинъ, оларнынъ);

-сыфатларны шахысларгъа коре догъру къулланмакъ (мен зенгиним, джесюрим, къоркъакъым, сен зенгинсинъ, джесюрсинъ, къоркъакъсынъ, о зенгин, джесюр, къоркъакъ);

Къырымтатар халкъ бала оюнларынен, текерлемелеринен, тезайтымларынен, тапмаджаларынен, йырларынен таныштырмакъ ве эзберлемек.

Базы миллий ве дин байрамларынен таныштырмакъ (Дервиза, Наврез, Хыдырлез, Ашыр куню, Ораза байрамы, Къурбан байрамы).

Къырымтатар тилинде мураджаат этюв тюрлерини, мураджаат эткен, лакъырды эткенде озюни тута бильмек къаиделерини менимсемек.



Талебе:

фиильнинъ мусбет ве менфий шекиллерини къуллана биле (яза, язмай, язамам, язамазсынъ, язамаз);

фиильнинъ чешит заманларда догъру къуллана биле (айтам, келем, айттым, кельдим, айтаджам, келеджем, айтасынъ, келесинъ, айттынъ, кельдинъ, айтаджакъсынъ, келеджексинъ, айта, келе, айтты, кельди, айтаджакъ, келеджек ве чокълукъта);

сайыларны манасына коре догъру къуллана биле (беш къалем, бешинджи сырада, эр эльде бешер пармакъ, саат беш бучукъ ве иляхре);

сыфатларны чешит дереджелерде къуллана биле (татлы, татлыджа, энъ татлы);

замирлерни къуллана биле (мен, биз, сен, сиз, о, олар, бу, шу, ана о, мына шу, эр ким, эр шей, эписи ве иляхре).

эшиткен метинлерни гъайрыдан текрарлап айта (къыскъа икяе, масал, я да оларнынъ парчасы);

тезайтым, тапмаджаларны, шиир, текерлемелерни эзберден айта;

оюн анълатмасыны анълай ве айта, оюнларгъа къошула;
оджа берген суаллерге догъру джевап бере;

ресимге бакъып суаллерге джевап бере;

суаль сёзлерини (ким? не? къайда? не вакъыт? къайдан? насыл? не япмакъ?) къулланып, ресим сюжетине коре суаллер тизе;

балаларнынъ адыны, оларнынъ анасы, бабасы, къардашы, агъасы, аптесининъ адларыны, оларнынъ чизгилери насыл олгъаныны, ашагъыда берильген хаберлерни сорай биле

(ким кимнинь досту, ким насыл оюнлар бегене; ким къайда яшагъаны (шеэри, кою, сокъагъы),

ким насыл? не япа?)

афу сорамагъа, тешеккюр бильдирмеге, истегини айтмагъа биле;

оджа я да сыныфдашлары берген суальге джевап къайтара ве озю де суаль тизмеге биле;

буюклерге суальнен ве озь истегини бильдирип мураджаат этмеге биле;

«мен истейим», «манъа керек» ибарелерини къулланып озь истегини айтып ола;

огренильген метинлернинъ ресимлерине эсасланып 2-3 джумледен тюзгюн лакъырды тизе биле;

2-3 къаршылыкълы лакъырдынен субетке къошула ве субетке къолтута;

озю, аилеси, севген оюнджагъы, оюны, айваны, досту, сыныфдашы акъкъында икяе эте;

эшиткен масалдан, икяеден парчаны сёзме-сёз икяе эте;

ресимге бакъып ве берильген нумюне боюнджа 3-4 джумледен икяе тизе.

3-4 тезайтым, 3-4 шиир, 2-3 бала оюны (сёзлеринен, сайыларынен), 3-4 тапмаджа, 4-5 йыр, эсерлери огренильген 3-4 къырымтатар шаири ве языджыларынынъ адларыны биле;
Талебелер:

незакетли сёзлер къулланып, бир-бирине ве оджагъа догъру мураджаат эте билелер.




Сёз байлыгъыны арттырмакъ ве нутукъ инкишафы боюнджа

чалышмакъ ичюн мевзулар
Мектеп.Танышув. Незакетли мураджаат эттирюв.

Сыныф. Мектеп алетлери.

Халкъ агъыз яратыджылыгъы.

Къырмтатар халкъ масаллары.

Табиат. Йыл мевсимлери. Кузь. Къыш. Баарь. Яз.

Аиле. Незакетли сёзлер.

Ренклер.

Халкъ адетлери.

Дост. Достлукъ.

Ватаным – Къырым. Шиирлер.

Къушлар – бизим достларымыз.

Кой. Багъча. Мейвалар. Бостан. Зарзават

Эв айванлары. Кийик айванлар.

Койде ишлер.

Шеэр. Шеэрде нелер бар.

Бала шаирлери.

Наврез – йылбаш байрамы.

Къырымтатар тили

2 сыныф (70 саат)

I – семестр – афтада 2 саат – 32 саат

II – семестр – афтада 2 саат – 38 саат

I.Нутукъ фаалиетининъ алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирюв


Окъув материалынынъ

теркиби


Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1. Динълев ве анълав (аудирлев)

Метинни дикъкъатнен динълемек ве анъламакъ (диалог я да монолог метинини оджа, талебелер окъуйлар я да магнитофондан динълейлер).

Ресимни ве метинни я да метин парчасыны нисбетлештирюв.

Ким ве не акъкъында икяе этильгенини анълап айырмакъ, баш къараманны айырмакъ. Янъы сёзлерни фаркълап, оларнынъ манасы акъкъында сорамагъа бильмек.

Окъув вазифелеринен я да оюн, мешгъулиет вазифелеринен багълы анълатмаларны динълеген сонъ анълаябилюв.

Теляффуз этмек ичюн огренильген сеслер эсасында сёзлерни фонетик хусусиетлерине коре группаларгъа айырмагъа бильмек. Янълыш айтылгъан сёзлерни фаркъламагъа бильмек.

Эшиткен метинге я да парчагъа ад къоймагъа бильмек.


Талебе:

эшиткен метинни идракъ эте ве анълай, ичинде таныш олмагъан сёзлерни тапып, манасыны сорап бильмеге биле;

суаллерге джевап бере;

динълеген метинни я да эсер парчасыны ресимнен келиштире, берильген ресимлер сырасында эшиткен метинге келишкенини айыра;

анълатмаларны динълеп анълай ве ишнинъ насыл япыладжагъыны айта;

къырымтатар тилининъ хусусий сеслерини айдын теляффуз эте;

эшиткен сёзлерни бельгиленген аляметлерге коре группаларгъа айыра;

янълыш айтылгъан сёзлерни фаркълай;

метин я да окъулгъан парчагъа мевзусына келишкен серлева къоя.


2.Лакъырды алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирюв.

Субет этюв (диалог). Икяе этюв (монолог).

а)Орфоэпия беджерикликлерини мукеммеллештирюв ве инкишаф эттирюв.

Сес, эджа, ургъу, созукъ сес, тутукъ сес терминлеринен таныштырув.



- Ы-И сеслерини догъру теляффуз этмек.

- О-ö сеслерини догъру теляффуз этюв, индже ве къалын созукълар термининен таныштырмакъ.



-У-ÿ сеслерини догъру теляффуз этмек ве бири-биринден айырмакъ.

- Къ сесини догъру теляффуз этмек ве к-х-къ сеслерини бири-биринден айырмакъ.

- Гъ сесини догъру теляффуз этмек ве г-гъ сеслерини бири-биринден айырмакъ.

- Дж сесини догъру теляффуз этмек ве дж-ж сеслерини бири-биринден айырмакъ.

- Нъ сесини догъру теляффуз этмек ве н-нъ сеслерини бири-биринден айырмакъ.

- В сесинден сонъ ве эвель кельген сеслерни теляффуз этюв хусусиетлерини анълап догъру теляффуз этмек.

- Л сесини нъ ве н сеслерден сонъ кельгенде догъру теляффуз этмек.

Рус тилинен тенъештирип ургъуны догъру къоймагъа бильмек.

б)Грамматик беджерикликлерни мукеммеллештирюв ве инкишаф эттирюв.

Джумле, нокъта, суаль ишарети, нида ишарети термимлеринен таныштырув.



Бу, шу, о, ана о, олар киби замирлерни ве оларнынъ шекиллерини (онынъ, онъа, манъа, санъа, мени, сени, меннен, онынънен) къулланмагъа огретмек (терминлер берильмей).

Огюнде, артында, янында, ичинде, этрафында, якъында, тюбюнде сёзлерини чешит шекиллерде къулланмагъа огретмек.

Исимлерни чешит шекиллерде къулланув беджерикликлерини мукеммеллештирмек. Исимлерни келишлерде тюрлендирип къулланмакъ (терминлер берильмей).

Фииллерни чешит шахысларда ве чешит заманларда, мусбет ве менфий шекильде къулланмакь.

Сайыларны манасына коре догъру къулланувны мукеммеллештирмек.

Сыфатларны чешит дереджеде къулланмакъ.

-Лы, -ли, -лу, -лю ялгъамаларынен сыфат япмакъ ве нутукъта къулланмакъ (къарлы, кирли, тузлу, джанкойлю): -сыз, -сиз, -суз, -сюз ялгъамаларынен сыфатлар япмакъ ве нутукъта къулланмакъ (урбасыз, этсиз, тузсуз, чёльсюз).


Талебе:

окъулгъан метинни я да парчаны сёзме-сёз айта;

эзбердеп тезайтымлар, сайылар, шиирлер, текерлемелер, тапмаджалар айа, масал мундериджесине коре иджра эте;

оюн къаиделерини анълатмагъа биле;

берильген нумюнеге эсасланып икяе эте:

масал саналаштырмасында иштирак эткенде субет этмеге биле;

оджа берген суаллерге догъру джевап къайтара;

метинде ким ве не акъкъында айтылгъаныны икяе эте;

окъулгъан я да эшиткен метинни къыскъадан икяе эте;

ресим мундериджеси боюнджа икяе этмеге биле;

озю, аркъадашы, аилеси, анасы, бабасы, эви, сокъагъы акъкъында икяе эте;

сыныфта, мектепте: не вакъыт, къайда, насыл бармакъ мумкюн олгъаны акъкъында малюмат алмакъ макъсадынен субетке къошула;

саатни сорамакъ макъсадынен субетке къошулмагъа биле (саат къач? саат къачта? саат къачкъа?);

субет вакъытында ифаде васталарынен истек, айрет, теклиф, кедер, севинч дуйгъуларыны бильдире;

бир-де-бир керегини истемеге, къандырып айтмагъа биле (мен ресим япмагъа истейим, манъа боя керек);

оджа берген суаллерге джевап къайтара;

3-4 къаршылыкълы лакъырдынен субет эте:

окъугъаныны сёзме-сёз ве къыскъартырып айта;

буюклерге, акъранларгъа ве озюнден кучюкке мураджаат этмеге биле;

ресим боюнджа, берильген суаллерге эсасланып, берильген мевзуда сёз бирикмелери ве джумлелер тизе;

4-5 джумледен тюзгюн лакъырды тизе;


Талебелер:

бири-бирине истекнен, суальнен мураджаат этмеге; афу сорамагъа, тешеккюр бильдирмеге; муляйим незакетли сёзлер къулланмагъа билелер.



3. Окъув

Къырымтатар элифбесинен таныштырув, рус элифбесинен тенъештирюв. Эки элифбеде фаркъы олгъан арифлерни айырмакъ. Язылышы бир олып, сеслеринде фаркъы олгъан арифлернен таныштырмакъ;

- Э-е арифлернинъ сесленювини анълатмакъ ве сёзлер окъумакъ;

- У-ю арифлернен эджалар, сёзлер окъумакъ, теляффузда фаркъыны анъламакъ:

- О-ё арифлеринен эджалар, сёзлер окъумакъ, теляфузда фаркъларыны анъламакъ;

- Ы-и арифлеринен эджалар, сёзлер окъумакъ, догъру теляффуз этмек;

- Я, ё, ю, е арифлери эки И + созукъ сес бильдирген алларда эджалар, сёзлер окъумакъ (ельнен, сание, ястыкъ, ёл, юзюм);

- Ъ къаттылыкъ ишаретининъ айырыджы эмиетини анълап сёзлер окъумакъ;

- К-къ арифлерини догъру окъумакъ ве теляффузда фаркъыны айырмакъ;

- Г-гъ арифлерини догъру окъумакъ ве теляффузда фаркъыны айырмакъ;

- Дж-ж арифлеринен эджалар, сёзлерни догъру окъумакъ, теляффузда фаркъыны анъламакъ;

- Н-нъ арифлеринен эджалар, сёзлерни догъру окъумакъ ве теляффуз этмек.

Окъув ве окъуганыны анълав беджерикликлигини инкишаф эттирюв.


Талебе:

толу сёзлерни догъру, айдын, анълап окъуй; узун, къыйын сёзлерни эджалап окъуй;

окъугъан вакъытта сёзлерни догъру айта, ургъуларны догъру къоя;

огренильген арифлернен сёзлерни догъру окъуй;

къырымтатар тилининъ сеслерини догъру теляффуз эте;

мундериджеси анълайышлы олгъан къыскъа метинлерни окъуй;

джумленинъ сонъунда тургъан токътав ишаретине коре (икяе, суаль, нида) метинни ифадели окъуй;

сеснен джумленинъ сонъуны, виргюль олгъан ерини бильдире;

эджалар, сёзлер, сёз бирикмелерини, джумлелерни окъуй;

шиир, тезайтым, аталар сёзлери, тапмаджалар, мундериджеси саде олгъан икяелер, тасвирий икяелер, халкъ масаллары, балаларнынъ бильгисини кенишлеткен метинлер, буюклернинъ яшайышыны ве ишини косьтерген, къырымтатар халкъ адетлери, айванлар ве осюмликлер дюньясынен таныштыргъан, табиаткъа, Ватангъа севги дуйгъулары ашлагъан, догърулыкъ, намус, мераметлик, эмексеверлик дуйгъуларыны тербиелеген метинлерни окъуй.




4. Язув

Рус тили дерслеринде менимсенильген язув алышкъанлыкъларыны пекитмек.

Къырымтатар тилинде фаркъы олгъан арифлерни язмакъ (къ, гъ, нъ, дж).

Тахтадан, дерсликтен метинлерни догъру язып алмагъа, сёзлерни, джумлелерни, къыскъа метинлерни диктант алтында язмагъа огретмек.

Мустакъиль уйдурылгъан джумлелер язмагъа, ресим тюбюнде язысыны язмагъа, аркъадашларынен бераберликте тизильген къыскъа метнлерни язмагъа огретмек.


Талебе:

огренильген арифлернен 25-30 сёз язып алмагъа, диктант алтында ве мустакъиль оларакъ 15 сёз яза биле;

берильген сёзлерден джумле тизе;

берильген ресимге джумле тизе биле;

кочюрип язувда джумленинъ сонъунда токътав ишаретини къоя;

джумлени суаллернен кенишлете;

оджа теклиф эткен мевзуда сёзлер тапып яза биле;



Нутукъны инкишаф эттирюв ве сёз байлыгъыны арттырув боюнджа ишлернинъ мевзулары

Догъгъан ерим Къырымдыр. Миллий байракъ, тамгъа ве гимн.

Мектеп. Сыныф. Окъув алетлери. Сайы. Незакетлик.

Раатланув вакъты. Бала оюнлары.

Эв. Одалар. Къырымтатар халкъында эв ве одаларнынъ донатмасы. Эвнинъ тёрю.

Аиле. Аиледеки адетлер. Эв ишлерине ярдым этюв.

Адам. Адамнынъ мучелери. Сагълыкъ. Темизлик.

Инсан эмеги. Зенаатлар.

Урба ве аякъкъаплар. Къырымтатар миллий урбалары.

Савут ве емеклер. Къырымтатар халкъ савутлары ве емеклери.

Йыл мевсимлери. Айлар. Афта куньлери. Гедже-куньдюз ве оларнынъ къысымлары.

Къырымтатар халкъ адетлери ве байрамлары.

Эв айванлары ве кийик айванлар. Къушлар.

Догъгъан ерим. Шеэр, кой.

Къырым. Акъмесджит (Симферополь) – Къырымнынь пайтахты.

Халкъ медениети бильгилери.


Къырымтатар тили Язув

3 сыныф (35 саат)

I – семестр – афтада 1 саат – 16 саат

II – семестр – афтада 1 саат – 19 саат

I.Текрарлав (2 саат)


Окъув материалынынъ

теркиби


Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Эвельки сыныфларда огренгенлерни текрарлав

Агъзакий ве язылы нутукъ акъкъында малюматларны активлештирюв. Агъзакий нутукъ медениети. Эдебий тильнинъ теляфузыны, буюклерге ве акъранларына мураджаат этюв шекиллерини, адет сёзлерни къулланув алышкъанлыкъларыны пекитюв. Экинджи сыныфта огренильген тезайтымлар, шиирлер, масаллар боюнджа нутукънынъ аэнкини, тезлигини, давуш къуветини догъру къулланмаларыны пекитюв. Субет этюв.

"Мектеп. Сыныф. Мектеп алетлери" мевзусына сёзлерни активлештирюв.

Язылы нутукъ медениети. Дефтерлерни къулланув талаплары, язув медениети.



НЪ, КЪ, ГЪ, ДЖ – эльязма арифлерни текрарлав. Айры сезлерде ве джумлелерде Ы-И, Э-Е, А-Я, О-Е, Ь-Ъ арифлеринен сёзлер язув.

Талебе:

къырымтатар тильнинъ хусусий сеслерини айдын теляффуз эте;

ургъуларны догъру къоя, сёзлерни догъру теляффуз эте;

эдебий джеэттен догъру агъзакий нутукъны мукеммеллештире;

агъзавий ве язма нутукънен файдаланмакъ ичюн насыл беджерикликлер кереклигини анълата;

1-2-нджи сыныфларда эзберден шиир, тапмаджа, аталар сёзлери ве айтымларны, сайымларны окъуй;

этраф акъкъында бильгилерин теренлештире, сёзлерни активлештире;

дефтерде ве тахтада догъру яза;

огренильген имля къаиделерини текрарлай;


II.Нутукъ фаалиети алышкъанлыкъларыны инкишаф эттирюв

(йыл девамында 16 саат)




Окъув материалынынъ

теркиби


Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Динълев ве анълав (аудирлев) (йыл девамында 4 саат)

Къырымтатар ве рус тилинде айтылгъан сёзлернинъ терджимеси.

Оджа берген агъзакий вазифелерни, иш япма анълатманы бир кере айтылгъанынен анълап билюв (базы муреккеп сойлары 1 семестрде эки кере айтыла).

Земаневий эдебий къырымтатар тилинде янълыш теляфуз этильген сёзлерни, шиве сёзлерини, башкъа тиллерден ерсиз кирген сёзлерни фаркъламагъа билюв.

Аэнкине коре икяе, суаль, нида джумлелерни айырмагъа билюв.

Тюрлю жанрларда язылгъан метинлернинъ чешитлерини айырды эте билюв.

Метиннинъ мевзусыны ве эсас фикирини бельгилемеге билюв.

Агъзакий нутукъны инкишаф эттирюв.



Талебе:

къырымтатар ве рус тилинде айтылгъан сёзлерни терджиме эткенде манагъа келишмеген сёзлерни айыра (играет на скрипке - кемане чала. Ойнай дегиль де, чала деп терджиме этиле);

оджа берген вазифени бир кере эшиткен сонъ анълай;

къыскъа метинни динълеп анълай;

агъзакий фазифелерни, иш япма анълатмаларны динълеп анълай ве ишнинъ насыл япыладжагъыны айта;

лакъырды вакъытында эдебий сёзлер арасындаки шиве сёзлерини, янълыш теляффуз этильген сёзлерни, башкъа тиллерден кирген сёзлерни айыра;

мундериджесинде хабер, суаль, истек я да эмир япмакъ керек олгъан джумлелерни айыра ве ифадели окъкй;

чешит жанрда къыскъа метинлерни эшитип идракъ этмеге, оларнынъ ичинде образлы сёзлерни, синоним ве антоним, кочьме маналы сёзлерни фаркълай;

эшитильген метиннинъ мевзусыны ве эсас фикирини бельгилей;

терминлер къулланмайып диалог ве монолог нуткъыны айырмагъа биле.



2. Лакъырды (4 саат)

Субет этюв (диалог). Икяе этюв (монолог)

Эдебий тильнинъ теляффузы.

Адет сёзлерни къулланув алышкъанлыкъларыны пекитюв.

Тюзгюн лакъырды тизмеге билюв.

Эшиткен я да окъулгъан къыскъа меитнни бутюнинен я да айры къысымларыны икяе этмеге билюв.

Айры ресимлер, ресимлер тюркюми, олып кечкен адисе боюнджа икяе этмеге билюв (икяе, тасвирлев, фикирлешюв).

Озю акъында, озь къоранталары, досту акъкъында икяе этмеге билюв.



Талебе:

агъзакий икяе эткенде я да къонушма лакъырдысында къырымтатар сёзлерини къаидесине коре догъру айта;

адетий сёзлерни догъру къулланып, мураджаат эткенде сорамагъа, суаллерге джевап бермеге биле;

сыныфта табий олгъан алларнен я да ресимлернен багълы мевзуларда субетке киришмеге ве субет этмеге биле;

бир-де-бир мевзу боюнджа 4-5 джумледен ибарет, шу, бу, ана, о, киби сёзлери олгъан тюзгюн субет тизе;

лакъырды эткенде япкъан янълышларыны фаркълай, оларны тюзете биле.



Талебелер:

субет иштиракчилери 3-4 къаршылыкълы лаф къошып, субет тизелер (адетий сёзлер де кире);

метинни толусынен я да онынъ айры къысымларыны агъзакий икяе этелер (метиннинъ колеми 45-55 сёз).


3. Окъув (4 саат)

Къонушма макъсадына коре чешит метинлерни кереги киби окъумагъа билюв.

Окъугъанда манасыны, уйгъун сёзлер сырасында келишмеген сёзлерни тез тапмагъа; бельгиленген хусусиетте сёзлерни группаларгъа больмеге билюв.

Токътав ишаретлерине риает этюв.

Оджа я да дерслик вазифеси боюнджа окъугъанда орфограмма сёзлерини ве онъа уйгъун джумлелерни тапмагъа билюв.

Джумленинъ мундериджесине коре чешит вазивелер эда этюв.



Талебе:

догъру окъуй ве окъугъаныны анълай;

ичинден окъув алышкъанлыкъларны менимсей;

вазифени, анълатманы (инструкция), бир де-бир иш акъкъында метинни ичинден окъумагъа ве окъугъаныны анъламагъа биле;

токътав ишаретлери олмагъан метинде джумлелерни аэнкине коре ифадели окъумагъа биле;

окъулгъан джумлени мундериджесине коре келишикли сёзлернен тамамлай, къавуслар ичинде берильген сёзлерни синоним я да антоним сёзлеринен денъиштирмеге биле.


4. Язув. Язув техникасы ве дефтерде языларны безетюв медениети

(йыл девамында 4 саат)

Язув техникасы ве язма ишлерини безетюв медениетини ашламакъ.

Къырымтатар элифбесининъ бутюн арифлерини къулланмагъа билюв.

Дефтернинъ баш саифесини толдурув.

Ресимлер тюбюнде язылар, балаларнынъ ве буюклернинъ адларыны, косьтерильген предметлернинъ адларыны мустакъиль язмагъа билюв.

Ресимлер, таяма сёзлер, берильген мевзу боюнджа джумлелер тизип язмагъа билюв.

Метиннен чалышув.

Бозукъ (тертипсиз) метинни тюзетип язмагъа билюв.

Тахтада чалышмагъа огретюв.

Берильген план я да коллективнен тизильген план, ресим ве ады, ресим ве берильген план, ресим ве эсасланмакъ ичюн сёзлер боюнджа метин тизип, тахтада ве дефтерде язмагъа билюв.

Текрарлангъан сёзлерни танып, оларны синоним ве башкъа сёзлернен денъиштирип метинни мукеммеллештирмеге билюв.



Талебе:

рус тили дерслеринде менимсенильген язы техникасы ве язы ишлерини безетюв медениети алышкъанлыкъларыны къырымтатар тили дерслерине кечире биле;

бир сызыкълы дефтернинъ саифелеринде язып башлай;

чешит токътав ишаретлери, субети олгъан несир ве назм метинлерини язып ала, дефтер саифесинде догъру ерлештирмеге биле;

берильген нумюнеге бакъып озь дефтерининъ баш саифесини язмагъа биле;

метин мундериджеси, ресим боюнджа суаллер тизип яза, суаллерге джевап бермеге биле;

язма ишлерини догъру ве дюльбер яза;

дефтерде ве тахтада язгъанда язув къаиделерине риает эте.

тахтада ве дефтерде икяени коллективнен язмагъа биле;

озь язгъанларыны нумюненен тенъештирип, япкъан хаталарыны мустакъиль тюзете биле;



II.Тиль ве тиль беджериклиги. Имля

Окъув материалынынъ

теркиби


Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары




  1. Сеслер ве арифлер (3 саат)

Нутукъ сеслери. Языда сеслерни арифлернен бельгилев.

Къырымтатар элифбеси.

Созукъ сеслер ве оларны арифлернен бельгилев. Эджа. Ургъу (терминлерни менимсев). Къырымтатар ве рус тиллеринде ургъу хусусиетлерининъ фаркъынен таныштырув. Къырымтатар тилинде ургъу чокъусы алларда сёзнинъ сонъки эджасына тюше, рус сёзлеринде исе чешит эджаларгъа тюше: терек – дерево, китап – книга, савут – посуда, къопкъа – ведро. Тутукъ сеслер ве оларны арифлернен бельгилев. Йымшакълыкъ ве къаттылыкъ ишарети олгъан сёзлерни теляффуз этмек ве язмакъ. Имля лугъатынен таныштырув. Язылгъан сёзлерни тешкермек ичюн лугъаттан файдаланмагъа билюв.


Талебе:

къырымтатар тилининъ арифлерини биле;

элифбе сырасындан файдаланып огретюв, индже ве къалын созукъ сеслерни айыра;

языда –я, -е, ю, -е арифлерини догъру ишлетмеге биле;

къырымтатар тилинде сёзлернинъ ургъусыны догъру къоймагъа биле;

сагъыр ве янъгъыравукъ тутукъ сеслерни биле;

къырымтатар тили теляффузынынъ къаиделерини биле;

г-гъ сеслерини догъру теляффуз эте ве арифлерни бельгилей; Къ, Нъ, Дж сеслерини догъру теляффуз эте ве арифлернен бельгилей; Ж, Ш сеслерини рус тили къаиделеринен тенъештирип догъру язмагъа биле (рус тилинде Ж, Ш арифлеринден сонъ тек И арифи язылыр. Къырымтатар тилинде исе И арифи де, Ы арифи де языла билир. Меселя: шыкъырды, шише, шимди, жыйкъылдамакъ, жынъгъырдамакъ, жилет). Рус тилине нисбетен –Ч сеси эм йымшакъ, эм къатты теляффуз этиле (чызма, чибин, чолакъ, чёль).

Г-Гъ, К-Къ-Х, Н-Нъ, Ж-Дж сеслерини догъру теляффуз эте ве яза. Янъгъыравукъ ве тутукъ сеслери денъишкен Б-П, Т-Д сеслерини айыра ве яза (завот деп айтыла, завод деп языла; клуп деп айтыла, клуб деп языла.) В сесини догъру айтып, арифини догъру яза: сув, був, къавурма, къуванч языла, айтылгъанда эки тутукънен айтылгъаныны биле;

йыл бою огренильген сёзлернинъ имлясыны биле;

сёзлерни эджаларгъа болип айтмагъа биле;

лугъаттан сёзлерни тез тапмагъа биле.



2. Метин (3 саат)

Рус тили дерслеринде менимсенильген метин ве онынъ къурулышы акъкъында бильгилерини активлештирюв.

Метиннинъ мевзусы, эсас фикири.

Метинде джумлелернинъ бири-биринен багъы.

Метиннинъ къурулышы ве планы.

Метин мантыгъыны уйгъун къысымларгъа болюв.

Сатырбашы.

Метиннинъ тюрлери (икяе, тасвирлев, фикирлешюв).

Языда ичинде субет олгъан метинни козетюв.

Коллективнен бераберликте чешит тюрлю метинлер тизюв.



Талебе:

метиннинъ мевзусыны, эсас фикирини бельгилей, адыны къоймагъа биле;

къырымтатар тилиндеки метинде джумлелернинъ бири-биринен багъланув усулларыны козете, метинлер тизгенде шу усулларны къулланмагъа биле;

метинни план ярдымынен там маналы къысымларгъа боле;

сатырбашнынъ вазифесини анълата биле;

чешит тюрлю метинлерни айыра;

языда ичинде субет олгъан метинни догъру язып алмагъа биле;

метин къурулышыны пландан айырмагъа биле;

эсасланмакъ ичюн берильген сёзлер, ресим, метин башынен ве иляхреден файдаланып, агъзакий ве язылувы чешит тюрлю метинлерни коллективнен бераберликте тизмеге биле.


З. Джумле (2 саат)

Лакъырды макъсадына коре джумле чешитлери (икяе, суаль, эмир ). Эмир джумледе мураджаат. Мураджаат олгъан джумледе виргюль.

Нида джумлелери.

Джумле тизмеге, чешит джумлелер яратмагъа ве оларда сёз бирикмелерини (фразеологизмлер) ишлетмеге билюв.

Джумленинъ баш ве экинджи дередже азалары.

Муреккеп джумле (термин къулланылмай)

тизюв.

ве, исе, амма, я да, ичюн киби ярдымджы сёзлерни къулланмагъа билюв.


Талебе:

чешит интонациясы олгъан джумлелерни эшитип айыра;

чешит лакъырды макъсады ве интонациясы олгъан джумлелерни давушнен ифадели окъуй, тюзгюн икяелер тизгенде бойле джумлелерни ишлете;

берильген сёзлер сырасына, джумлелерге, метинлерге ад къоя;

джумленинъ аэнкине коре сонъундаки токътав ишаретлери къоя;

нида джумлелерни нутукъта къулланмагъа, ифадели айтмагъа ве язмагъа биле;

схемалардан файдаланып джумлелер тизе, суаллер ярдымынен джумлени тамамлай, джумленинъ баш азаларыны бельгилемеге биле;

эки адий джумлени бир муреккеп джумледе бирлештире;

берильген нумюне, график схемадан файдаланып, муреккеп джумле тизмеге биле;

ярдымджы сёзлер олгъан джумледе виргюль догъру яза биле.



4. Сёз (4 саат)

Сёзнинъ лексик манасыны козетюв.

Бир мана чешит тиллерде чешит сёзлернен бельгиленгени акъкъында малюмат. Къырымтатар ве украин тиллеринде бир мананы ташыгъан, бир чешит айтылгъан сёзлер чокъ олгъаны акъкъында малюмат.

Чокъ маналы сёзлерни козетюв.

Маналары якъын олгъан сёзлер (синонимлер). Маналары къарама-къаршы олгъан сёзлер (антонимлер).

Сёзнинъ кереклик манасыны козетюв.

Базы сёзлернинъ келип чыкъувы.

Синоним, антоним, терджиме, изаатлы лугъатларнен таныштырув.

Сёзлернинъ мевзу группалары.


Талебе:

къырымтатар, украин, рус тиллеринден мисаллер кетирип исбатлай биле (огълан - хлопец – мальчик);

бир мананы ташыгъан, бир чешит айтылгъан сёзлер бири-биринден чокъ айырылмагъаны акъкъында малюматларнен таныша (мейдан-майдан, серник-сірник, бостан-баштан, фильджан -філіжанка);

берильген сёзлер сырасындан манасы якъын ве манасы къарама-къаршы олгъан сёзлерни сайлап алмагъа биле;

синоним, антоним сёзлерини къыдыргъанда, сёзлернинъ манасыны ачыкълагъанда лугъатлардан файдалана биле;

сёзлерни мевзугъа коре группаларгъа больмеге, белли бир сёзлер сырасындан предметлерни, оларнынъ аляметини, арекетини бельгилеген сёзлерни айырмагъа биле.



5. Сёзнинъ къурулышы (3 саат)

Сёзнинъ негизи ве ялгъамалары.

Тамырдаш сёзлер..

Сёзнинъ тамыры. Сёзнинъ эсасы – тамыр, тамыргъа ялгъамалар къошула ве бойледже янъы сёзлер асыл ола.

К, къ, п арифлернинъ денъишюви.

Язылувы теляффузындан фаркълы олгъан сёзлерни теляффуз этюв ве язув

Имля лугъатындан файдаланмагъа билюв.

3-нджи сыныф девамында теляффузы ве язылышы менимсенильген сёзлер: ад, Акъяр, бебек, бордж, багъча, Багъчасарай, бизим, вишне, Ватан, енъ, зарзават, истейим, йымырта, Кезлев, къукъукъуш, къонъуз, къырав, гугюм, муаббет, манъа, нумюне, онынъ, оджа, сагълыкънен къал, селям алейкум, сизинъ, онынъ, оларнынъ, теляффуз, тенефюс, табиат, тешеккюр, чечек, чанъ, учансув, шеэр, энъсе.



Талебе:

тамырдаш сёзлерни топлап, оларны группаларгъа больмеге биле;

терминлер къулланмайып, сёз япыджы ялгъамаларны козете (туз-тузлу-тузлукъ);

терминлер къулланмайып, сёз япыджы ялгъамаларнен чешит сёзлер япа;

термин къулланмайып сёз денъиштириджи ялгъамаларны козете;

сёз тамырында сеслернинъ денъишкенини козете (Б-П, Г-К, КЪ-ГЪ): (китап – китабым, копек – копегим, къабакъ –къабагъым);

язылувы теляффузындан фаркълы олгъан сёзлерни сёз денъиштирме усулынен тешкере (туз-тузым);

3-нджи сыныф девамында теляффузы ве язылышы менимсенильген сёзлерни догъру яза ве язылгъанны тешкере.




Нетиджелев текрарлав (йыл девамында 2 саат)

4 сыныф (35 саат)

Къырымтатар тили Язув

I - семестро – 1 саат – 16 саат

II – семестр – 1 саат – 19 саат
I.Текрарлав

(1 саат)


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

Агъзавий ве язма нутукъкъа нисбетен талаплар акъкъында малюматларны текрарлав.

Агъзави нутукъны тюрлю чешитлеринен файдаланмакъ беджерикликлерини инкишаф этюв.

Кечкен йылларда огренильген имля къаиделерини текрарлав.


Талебе:

нутукъ фаалиетине аит талапларны тарифлей;

1-3-нджи сыныфта ишлетильген, акъылда

(хатырада) тутмакъ ичюн берильген сёзлер джедвелинден сёзлерни догъру яза;

сёзлерни керекли шекильде ерлештирип, тахтада ве дефтерде яза;

огренильген имля къиделеринен файдалана биле.



II. Нутукъ фаалиети ( 16 саат)

Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Динълев ве анълав. Аудирлев (йыл девамында 4 саат)

Динълев – нутукъ фаалиетининъ чешитлеринден бири.

Метинни динълев (икяе, тасвирлев, муляаза).

Бедий ве ильмий-бедий эсерлерни динълев ве анълав.

Эсас фикирни, мундериджесини анълав.

Динълегенде берильген плангъа таяма.



Талебе:

дикъкъатнен ве меракънен динълей;

дикъкъатнен динълеп, анълавнынъ эмиетини анълай ве тарифлей;

кечкен йылларгъа нисбетен муреккеп материалны анълай, эшитильгеннинъ устюнден ресим япа биле;

теклиф этильген вариантлардан догъру джевапны сечип ала биле;


2.Лакъырды ( йыл девамында 2 саат)

Субет этюв (диалог)

Нефесни, давуш кучюни, нутукъ тезлигини регулирлемеге билюв.

Динъленген я да окъулгъан эсерни таарифлемеге билюв.

Ярдымджы къулланмагъа эсасланаракъ, ресимде тасвирленген вакъиа боюнджа диалог тизмеге билюв.

Къонушма медениети, нутукъ адетлери къаиделерине риает этмеге билюв.

эткени алда, мустакъиль окъугъан къысымынынъ мундериджесини икяе этмеге билюв.

Ярдымджы материалгъа эсасланып тюзгюн лакъырды тизмеге билюв.



Талебе:

давуш кучюни, нутукъ тезлигини регулирлемеге биле;

дикъкъатнен субетдешини динълей;

къозгъаямасыз анълата ве суальни гъайрыдан динълеп, озь фикирини ифаделей;

эшитильген я да мустакъиль окъугъан эсерлерге эсасланып, шахсларгъа болюп, диалог тизе;

янълышыны тюзетмеге биле;

лакъырды эткен адамны дикъкъатнен динълей, башкъсына сёз бермек ичюн озь нуткъыны токътата биле, озь айткъаныны башкъасынынъ айткъанына келиштире, башкъасынынъ хусурыны джан ынджытмайып тюзете.


Икяе этюв (монолог)

(йыл девамында 2 саат)

Агъзавий айтылмагъа эсас талаплар (мевзугъа уйгъунлыгъы, нокътаий назарнынъ мевджутлугъы, фикирнинъ инкишафы мантикъкъа уйгъунлыгъы).

Нутукъ этикети. Метинни икяе этюв.

Гъайрыдан икяе эткенине иляве кирсете билюв.

Берильген я да сечип алынгъан мевзуда лакъырды тизюв.

Лакъырды мевзусы акъкъында озь мунасебетини бильдирмеге билюв.


Талебе:

давуш кучюни, нутукъ тезлигини регулирлемеге биле;

эшиткен метинни гъайрыдан икяе эте;

мустакъиль окъугъан метинни гъайрыдан икяе эте;

берильген лакъырды мевзусы акъкъында озь мунасибетини бильдире;

лакъырдынынъ мундериджеси ве шекилине къыймет кесе, онынъ дегерликлерини ве етишмемесликлерине къыймет кесе;

лакъырды мундериджесини ве шекилини группаларда музакере эте биле.


3. Окъув

( 2 саат)

Теляффуз этюв къаиделерине эсасланып давушнен окъув.

Чешит макъсады олгъан джумлелерни догъру аэнкнен, ифадели окъумагъа билюв.

Окъув ишлерине, оюн вазифелерине анълатув материалларыны ичтен окъув.

Дерсликтеки мешгъулиетлерде берильген вазифелерни окъуп, оларны иза этюв.

Адий ве муреккеп джумлелерни ифадели догъру окъув ве иза этюв.

Окъув алышкъанлыкъларыны инкишаф этюв.

Джумледе мантыкъий токътавлар япмагъа билюв.


Талебе:

давушнен ве ичтен дерсликте берильген материалны окъуй, мундериджесини оджанынъ ярдымынен анълата биле;

чешит макъсады олгъан джумлелерни догъру аэнкнен, ифадели окъуй;

джумледе мантыкъий токътавлар япа;

эки-учь джумле окъугъан сонъ, оларнынъ ичинден оджа айткъан мундериджеге келишиклини тапмагъа биле;

окъув ишлерине, оюн вазифелерине

(эвельки сыныфтакисине нисбетен кенишч, муреккепче) анълатувлар боюнджа тизген метинлерни окъуй биле;

дерсликтеки мешгъулиетлерге кирсетильген метинлерни окъуй ве анълай.



4. Язув (йыл девамында 6 саат)

Хатырлап язув.

2-3 бири-бирине багълы джумле тизмеге ве язмагъа билюв.

Берильген мевзугъа 2-3 суаль къояракъ, тасвирлев я да фикирлешюв элементлерини къулланып, сыныфдашы берген суальге джевап къайтармагъа билюв.

Тасвирлев я да фикирлешюв элементлери олгъан (40-50 сёзден ибарет икяе) беян язув.

Ярдымджы сёзлернен файдаланып, мустакъиль оларакъ кучюк лакъырды тизмеге билюв.

Мундериджеси бир де бир вакъианы анълаткъан тезкере (записка) мектюп, хайырлав я да даветнаме язув.

Тапмаджа тизип язмагъа билюв.

Бозукъ метиннен чалышмагъа билюв: метин къысымларынынъ ерини денъиштирюв, мевзугъа келишмеген джумлелерни алып ташлав, сонъки нетиджелев джумлесини къошув, керексиз, текрарлангъан сёзлерни денъиштирюв, метиннинъ джумлелерини бири-биринен багълав.


Талебе:

3 сыныфкъа бакъкъанда узунджа шиир, несир, метинни хатырлап яза;

2-3 бири-биринен багълы джумле я да ресимнинъ мундериджесинен багълы 2-3 суаль тертип эте ;
бирликте тизильген план боюнджа ярдымджы материалгъа эсасланып метиннинъ мундериджеси, къараманлары акъкъында яза;
оны меракъландыргъан шейлер акъкъында озь мунасебетини ифаделей;
бирликте мундериджеси бир де бир вакъианы анълаткъан тезкере (записка) мектюп, хайырлама я да даветнаме тертип эте;
нумюнеге, ярдымджы материалгъа эсасланып, тапмаджа тертип эте;
экевлешип ве группада язылгъанларны музакере эте;
язылгъаныны мукеммелештире биле.


III. Тиль акъкъында бильгилер.

Тиль алышкъанлыкълары ( 16 саат)


Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

1.Метин

(2 саат)


Икяе, тасвирлев, муляаза метинлер.

Метиннинъ мевзусы, эсас фикирини билюв.

Джумлелернинъ метинде багъланувыны козетюв. О, бу, олар, бойле, шу вакъыт, ондан сонъ, эвель, сонъ, биринджиден киби сёзлерни метиндеки джумлелерни бири-биринен багъламакъ ичюн къулланув.


Талебе:

(оджанынъ ярдымынен) метиннинъ чешитлерини фаркълай;

ярдымджы материалларгъа эсасланып, чешит тюрлю метин (икяе, тасвирлев, муляаза) тертип эте биле;

метинни къысымларгъа болип, оджанынъ ярдымынен план тизе биле.



2.Джумле

Имля (2 саат)

Джумленинъ мундериджеси.

Хитап ве онынъ имлясы.

Сёз бирикмеси. Баш ве таби сёзлер.

Баш ве экинджи дередже азаларыны айырув.

Джумледе ки сёзлер арасында багъ (ялгъамалар ярдымынен, ярдымджы сёзлер ярдымынен).

Сойдаш азалары джумлелерде токътав ишаретлери.


Талебе:

3 сыныфкъа бакъкъанда узунджа джумлелернинъ мундериджесини анълата биле;

джумле ичинде озьара багълангъан сёз бирикмелерини сече;

джумледе баш ве экинджи дередже азаларына догъру суаллер къоя;

метинде сойдаш джумле азалары олгъан джумлелерин айыра;

хитап олгъан джумлелерде кочюрме язувда токътав ишаретлерини догъру яза;




3.Сёзлернинъ манасы (1 саат)

Бир ве чокъ маналы сёзлер.

Кочьме манада къулланылгъан сёзлер.


Талебе:

сёзнинъ догъру ве кочьме манада къулланылгъаныны анълата биле;

берильген сёзлер сырасындан тюрлю маналарыны ифаделеген сёзлерни сече.


4.Сёз чешитлери. Имля

Исим.(4 саат)

Джыныс ве хас исимлер.

Исимлерде сайы. Текликте къулланылгъан исимлер.

Исимлернинъ келишлернен тюрленюви ве имлясы.

Исимлерни чешит келишлерде теклик ве чокълукъ манасында джумлелерде, метинлерде къулланув.

Исимлерде мулькиет ялгъамалары.

Мулькиет ялгъамаларында дудакълыкъ.

Исимлернинъ мулькиет ялгъамаларынен тюрленюви.


Къ, к ве п сеслерининъ алмашувы.
Исимлерде хаберлик ялгъамалароы (термин къулланылмай) ве оларны 1, 2, 3 шахыста теклик ве чокълукъ манасында къулланув.
Сыфат (1 саат)

Берильген исимлер арасындан предметлернинъ, адиселернинъ чешит хусусиетлерини, аляметлерини бельгилеген сёзлерни айырмагъа бильмек

Синоним ве антоним сыфатлар. Сыфатларнынъ догърудан-догъру ве кочьме манасы.

Суаллер ярдымынен чешит сыфатларны айырмагъа бильмек, джумлелерде, метинлерде къулланув.



Сайы. (1 саат)

Сёз чешити олгъан сайы акъкъында умумий малюмат..

Терминлер къулланмайып, манасына коре сайы чешитлерине суаль къоймакъ, оларны амелий къулланмакъ.

Микъдар сайылар.

Сыра сайылары.
Оджанынъ ярдымынен ярым, бучукъ, черик, ярымшар, дёртте бир, дёртте учь киби несир сайыларны къулланув.

Замир. (1 саат)

Сёз чешити олгъан замир акъкъында умумий малюмат.

Нутукъта замирнинъ эмиети.

Шахыс замирлери.

Теклик ве чокълукъ манасында 1-2-3 шахыс замирлерни къулланув.

Замирлерни метинлердеки джумлелерни бири-бирине багъламакъ ичюн ишлетмеге билюв.



Фииль. (3 саат)

Фииллернинъ манасы акъкъында бильгилерини умумийлештирюв ве кенишлетюв.


Фииллерде мусбет ве менфий шекили.
Фииллернинъ заманлары. Фииль заманлары акъкъында умумий малюмат.

Кечкен заман фииллернинъ тюсленюви.


Шимдики заман фииллери.
Келеджек заман фииллери.

Фииллернинъ арасында лакъырды мевзусына зияде келишкенлерини айырув.


Зарф. (1 саат)

Сёз чешити олгъан зарф акъкъында умумий малюмат (манасы, суаллер, джумледе эмиети, фииллернен багъы).

Зарфларнынъ эсас грамматик хусусиети – денъишмемек олгъаны акъкъында малюмат..

Зарфны догъру язмакъ ичюн имля лугъатларындан файдаланмагъа билюв.



Талебе:

джыныс ве хас исимлерини айыра ве догъру яза;

исимлерни чокълукъта –лар, - лер, ялгъамаларынен ифаделей;

келишлернинъ адларыны ве суаллерини биле;

хатырламанен файдаланып, исимлерни келишлернен тюрлендире, джумлелерде ве метинлерде къуллана биле;

мулькиет ялгъамалары олгъан исимлерни теклик ве чокълукъ сайылары боюнджа шахысларгъа айыра;


амелий тарзда исимлерде 2-нджи шахс текликте ве чокълукъта мулькиет ялгъамаларыны къоша биле;

ялгъамаларнынъ язылувыны сагъырлыкъ, къалын- инджелик къаиделери боюнджа изалай;

исимлерни чешит келишлерде кочюрип яза ве языны тешкере биле.

башкъа сёз чешитлери арасында, метин ичинде сыфат сёзлерини тапа;

берильген сыфат ве исимлернен сёз бирикмеси ве джумлелер тизе;

багъланып кельген исимлерден сыфат сёзлерине суаль къоя;



-лы, -ли, -лу, -лю, -сыз, -сиз, -суз, -сюз ялгъамаларынен исимлерден сыфат япа биле;

сыфат сёзлерининъ язылувында имлясына дикъкъат эте;


кениш къулланылгъан сайыларны догъру грамматик шекильде амелий ишлете;

ракъамларны сёзлернен яза биле;

сайыларны чешит келишлерде догъру ишлете биле;

сайыларнынъ джумлелерде, метинлерде ишлетильгенини козете.

метинлерде замирлернинъ эмиетини козете;

замирлерни келиш ялгъамаларынен тюрлендире;

замирлерни чешит келишлерде догъру окъуй, лакъырдыда къуллана; олардан сёз бирикмелери тизе;

нумюнеге бакъып исимни келишкен замирнен денъиштире;
чешит лексик манасы олгъан фииллерге суаллер къоймагъа биле;

къырымтатар тилинде фииллернинъ джумленинъ къайсы еринде къулланылгъаныны биле;

фииллерни мусбет ве менфий шекильде яза, сёз бирикмелери тизе ве джумлелерде ишлете биле;

фииль заманына коре келишкен суаллерге джевап бермеге арекет эте;

фииллернинъ тамыр, ялгъамаларыны къайд эте ве язылувыны агъызавий шекильде изалай;

фииллерни учь шахыста текликте тюслендире биле;

таблицаларгъа эсасланып берильген фииллернинъ заманыны, сайысыны ве шахсыны айта;

аталар сёзлеринде, сайымларда, масалларда, тапмаджаларда, текерлемелерде халкъ фииллерни усталыкънен ишлеткенини козете ве оларны озь нуткъында къуллана.

суаллер къойып, зарфларны тапып, багъланып кельген фиильнен берабер кочюрип яза;

джумлелерни зарфларнен кенишлете;

сыкъ къулланылгъан зарфларнынъ имлясынен амелий таныша;

зарфларны ифаделеген сойдаш азаларны ишлетип, джумлелер тизе;



IV.Имля (йыл девамында)

Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

Созукъ ве тутукъ сеслерни бельгилеген арифлер.

Сёз чешитлерининъ тамыр ве ялгъамаларыны догъру язув, имлясыны догъру менимсев.

Сёз чешитлери ве оларнынъ грамматик хусусиетлерини билюв.

Исимлерде мулькиет ве хаберлик ялгъамаларында къалынлыкъ-инджелик, дудакълыкъ къаиделерине риает эте билюв.

Сыфат, сайы, замир, зарфларнынъ тамыр ве яялгъамаларында созукъ ве тутукъ сеслерни бильдирген арифлерни огренильген имля къиделерине бинаэн догъру язув.


2-4-нджи сыныфларда огренильген

къаиделерни мустакъиль къулланмакъ ичюн программада берильген сёзлерни, оджа ярдымынен ишленильген ве мустакъиль къулланмакъ, акъылда тутмакъ ичюн берильген сёзлер джедвелиндеки сёзлерни догъру язув.



Талебе:

къырымтатар элифбесини, созукъ ве тутукъ сеслерни бельгилеген арифлерни, индже ве къалын созукъ сеслерни бельгилев усулларыны, янгъыравукъ ве сагъыр сеслерни бельгилеген арифлерни биле;

сёз чешитлернинъ тамыр ве ялгъамаларыны догъру теляффуз эте ве оларнынъ язылувына коре догъру яза;

чешит келиш ялгъамаларынен берильген сёзлерни кочюре, язылгъанны тешкере;

2 – 4 сыныфларда огренген лугъат сёзлерини догъру окъуй ве яза.



V.Язынынъ график алышкъанлыкълары. Язы усулы.

Язма ишлерни безетюв медениети

(йыл девамында)




Окъув материалынынъ

теркиби

Талебелернинъ

умумтасиль севиелерине

девлет талаплары

Язы усулы ( техникасы).

Язынынъ график алышкъанлыкълары.

Язув тезлигини арттырув.

Язув ишини ресмийлештирюв.

Диалогни кочюрип язув.(2-3 реплика)

Тахтада сызыкъсыз язув.




Талебе:

график арекетлерни ве языда гигиена къаиделерине риает эте;

язув девамында къолнынъ эр бир къысмыны ишлетип, сербест язув алышкъанлыгъыны шекиллендире;

3-6 арифтен ибарет олгъан сёзлерни къалемни кягъыттан узьмейип яза биле;

талебе язувны кет-кете тезлештире;

язма ишни догъру ве мисмиль безете;

дефтерде ве тахтада язувны незарет эте.


Нетиджелев текрарлав (йыл девамында 2 саат)



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   17


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет