НарықТЫҚ ҚатынастардағЫ Әлеуметтіліктердің Қалыптасуы



жүктеу 211.22 Kb.
Дата29.04.2019
өлшемі211.22 Kb.

ӘОЖ 336.763(574)
НАРЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДАҒЫ

ӘЛЕУМЕТТІЛІКТЕРДІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

(Халық қаржысы: мoнография. VIII том: Нарықтық қатынастардағы

әлеуметтілік материялдарынан үзінді)
Экон.ғыл.докт. С.Әуелбаев

Халықтың нарықтық қатынастар жүргізудегі әлеуметтік тәрбие мәселелері.

Қаржыгерліктегі әлеуметтану мәселелер. Қоғамдағы нарықтық қатынастар-дың дамуы басқа формацияға өту емес, ол ылғида шыңдалып дами беретін бағыт. Сондықтан, әркім өз өміріне өз ризашылығын жасаудағы әлеуметтік өмірдің ақиқат шындығындағын түсінудегі азды-көпті әлеуметтілік қабылеттілікті жасау қаржыгерлігі болуындағы өмір танымдылығы керек. Осы талпыныс нәтижелерінің жиынтығынан туындайтын бірлестіктердегі әлеуметтік институтарының атқаратын міндетті мен қызметтері бар. Оны танып білу арқылы әркім өз әлеуметтік әрекеттерін дамытуы арқылы қоғамдық дамуға әсарін тигізе алады.

Әрбір нарықтық қатынастардың жүргізілу мақсатының өзі әлеуметтік тапсырмалардан туады. Әлеуметтану - қоғам мүшелерінің өзара іс-әрекеті мен қарым-қатынастарын тану ғылымы. Ал, нарықық экономикадағы адамдардыңіс-әрекетінің қабылеттіліктері мен қарым-қатынасары ақша өлшемімен өлшеніп қаржыгерлігін дамытады. Демек, қоғамдағы әлеуметтану ғылымының зерттеу объектісінің бірі - әлеуметтіліктерді жасаудағы қаржыгерлік қатынастардың дамуы.

Әлеуметтану ғылымының тапсырма міндетіне (әлеуметтік міндеттеме): - әлеуметтік экономика, әлеуметтік психология, әлеуметтік логика, әлеуметтік қаржы, әлеуметтік капиталдарды дамыту арқылы адам капиталын дамыту. Нарықтағы халықтың қаржыгерлігі - әлеуметтілікті жасаушы құрал ретінде тануға болады. Ал, қаржыгерлік, белгілі нарықтық заңдылықтар арқылы қатынастар жасау арқылы құқтанады. Әркімнің нарықтық экономикадағы қаржыгерлігі, қоғадық әлеуметтіліктердің дамуына үлес қосу көзі. Әркім әділетті нарықтық қаржыгерлік қатынастарды құру тәртібінде ғана қоғамның әлеуметтік дамуы жылдамдайды. Мұны қоғамның әлеуметтік әділеттілігі деп атауға болады.

Әлеуметтану үғымы адамдардың қоғамдық бірлесіп өмір сүруін жан-жақты қатынастарының ерекшеліктерінің жиынтығы болғанымен, әлеуметтік капиталдарды жасау бірлестіктеріндегі қаржыгерліктері белгілі зерттеуге жеткен емес. Әсіресе, нарықтық қатынастардағы қоғамның дамуындағы әркімнің әлеуметтік қаржыгер-лігінің түтастық бірлестігіндегі әлеуметтік қаржы пәні өз егелігіне енген емес. Әркімнің қаржыгерлік әлеуметтік әрекеті мен қатар, адам капиталының дамуына әсер ететін денсаулық капиталы, білім капиталы, рухани және мәдени капиталдардың керектігіндегі, қоғамдық бірлестік туғызатын құрал екенін тани біліуіміз керек. Сонымен, әлеуметтану пәнінің зерттеу бағыттары тек әлеуметтік экономика болып қоймай, әлеуметтік капиталдарды дамытудағы әлеуметтік қаржы қатынастары. Әлеуметтік қаржы қатынастары деп аталуының өзі әрбір нарықтық қатынастардың бастаушысы әлеуметтіліке жету межесі бар.

Қаржыгерлікті жүргізудегі әркімнің әлеуметілігі әртүрлі. Себебі, әркімнің еңбек ету нарқы әртүрлі. Және де, әркімнің қоғамдық қатынастардағы әлеумет-танымдығы бірнеше көзқарастардан қалыптасып, әртүрлі түсінуге ықпал жасайды.

Қаржыгерлікті жүргізудегі қоғамдық құбылыстарды әлеуметтік таным тек таза ұғыну негізінде пайымды дәйектілік пен ақиқатқа жүгіну керек. Қаржыгерлікті жүргізу әрқашанда байқау, сұрау, құжаттарды талдау, эксперемент, тексеру, бақылау әдістері арқылы әлеуметтік өмірді зертеудегі тұжырымдық шешімдер шығару керек. Әлеуметтік өмірді зертеу арқылы нарықтық қатынастарды жүргізу - қаржыгерліктегі әлеуметтану.

Әрбір жүргізген, жүргізілетін нарықтық қатынастардың өзіндік мақсат міндеттері, өзіндік әлеуметтілігі мен қатар өзгелікке тиеселі қажетті мүқтаждық әлеуметтік мақсат міндеттерін сақтау болады.

Нарықтағы әлеуметтік қажеттіліктер. Нарықтық қатынастар қажеттілігі адамдар арасындағы әлеуметтік мәдениеттілік пен әлеуметтік құқықтықты дамыту-шысы. Жеке меншіксіз нарықтық қатынастардың болуы мүмкін емес. Жеке меншік-тегі нарықтық қатынастарды жүргізу әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу құралдары ретінде тану керек.

Әлеуметтік қатынастардың бір бөлігі нарықтық қатынастар. Нарықтық қатынастардың туындауындағы екі жақты әлеуметтік қаржыгердік қажеттіліктерден туындайды. Мысалы, оларға: нарықтық қатынастарға қатысушылардың объектілік және субъектілік қаржыгерлік қажеттіліктерін анықтау; нарықтық қатынастар белсенділігін артырудағы екі жақты әлеуметтілік қажеттілігіне қызығушылық; нарықтық қатынастардың екі жақты келісімді әрекеттерінің әлеуметтілігінің мақсаттылығы; нарықтық қатынастар әрекетіндегі әлеуметтік нәтижелер.



Нарықтық қатынастар жеке адамдар арасында және қоғамдық қатынастар түрлеріндегі әлеуметтілікті қанағаттандыруды аяқ асты орындамай, белгілі бір қортынды елегінендегі дәлелді шешімдерден барып іске асады. Нарықтық қатынастар жүргізу әлеуметтілігі - оны жүргізудеге итермелеудегі талаптану күші. Нарықтық қатынастардың әлеуметтік қажеттілігі - адамдардың өмір сүру қажеттіліктерін ең бірінші қанағаттандыру. Мысалы тамақтану, киім-кию, тұрғылықты жер табу, жанұя құру, әлеуметтік қатынастар жасау тағы басқа алғашқы қажеттіліктер. Бұл нарықтық қатынастардағы алғашғы әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру болса, оның сонан-соңғысы келешек әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру болып бөлінеді.

Алғашқы әлеметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қажыгерліктер-дің тұрлері: алғашқы әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қаржылану (табыстану) мүмкіншілігі; алғашқы әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қаржылау (жарату) мүмкіншілігі.

Сонан-соңғысы келешек әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қажыгерліктің түрлері: болашақтағы әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру-дағы қаражат жинау үшінгі қаражаттау мүмкіншілігі; қатажаттау мүмкіншілігіндегі қаражат қорларды пайдаланушылардың өсім құнында - қаражаттандыруы.

Алғашқы әлеметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қажыгерліктер-дің қарыздық қатынастармен қамтамасыз ету тұрлері: алғашқы әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қарыз қаржылану мүмкіншілігі; алғашқы әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы қарызды қаржылау мүмкіншілігі.

Үлкен дәрежедегі әлеуметтік қажеттіліктерді банктердің несиелерін қолдану арқылы қанағаттандыру қаржыгерліктің түрлері: үлкен дәрежедегі әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы банктердің несиесі арқылы өсім құнында қаражаттану; әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы банктердің несиесін пайдалану - қаражаттау; банктердің несиесін пайдаланудағы, оны өсім құнында қайтару - қаражаттандыру.

Қаржыгерлік қызметтердегі әлеуметтіліктердің түрлері: қаржыланудағы (табыстану қажеттіліктері) - әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу мүмкіншілігі; қаржы-лау (жарату қажеттіліктері) - әлеуметтік қажеттіліктерді орындау мүмкіншілік-тері; қаражаттау ( қаржыны жинау немесе орналастыру қажеттіліктері) - әлеуметтік қажеттіліктерді жасау мүмкіншіліктері; қаражаттану (қажеттіліктерді ақтау) - әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу мүмкіншіліктерінің тууы.

Әлеуметтік қажеттіліктерді қарыз көздерімен қамтамасыз ету турлері: әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу мүмкіншілігі үшін қарызды алу (қарыз-қаржылану); әлеуметтік қажеттіліктерді орындау мүмкіншілігі үшін қарызды жарату-қаржылау; әлеуметтік қажеттіліктерді жасау мен ақтау мүмкіншіліктерін тудыру мақсатында өсім құнында несие көздерін пайдалану.

Нарықтық қатынастарды жүргізу мүмкіншілігі - әлеуметтік деңгейді анықтаса, әлеуметтік деңгей - әрбір жанұяның бәсекелестік қабылетін, субъектілік экономика бәсекелестік қабылетін және тіптен қоғамның бәсекелестік қабылетін анықтайды.

Қажеттіліктердегі нарықтық қатынастардың түрлері: жеке әлеуметтілік-тердегі нарықтық қатынастар қажеттілігі; экономикалық жүйелердегі нарықтық қатынастардың әлеуметтік қажеттілігі; қоғамдық нарықтық қатынастар қажеттілік-тері.

Нарықтық қатынастарды тәртіптеушісі - әлеуметтік құқық. Нарықтық қатынас-тардың бәрі әлеуметтікті дамытушысы болғанымен, оны жүргізу мақсатында әлеуметтік тиімділігі анықталынады. Нарықтық қатынастарды жүргізу әлеуметтік тиімділігі - оны жүргізу, не жүргізбеу реттеушілік қасиеттерін анықтайды. Себебі, нарықтық қатынастардың алғашқы тиімділігі болғанымен, оны ірктеп реттеу кездерінде, немесе содан-соңғы тиімсіздігі анықталынуы әбден мүмкін. Сондықтан, нарықтық қатынастар әлеуметтілігін, бұрынғысы, содан-соңғысы, жүргізілетін болып бөлінеді. Бұрығы жүргізілген нарықтық қатынастар әлеуметтілігі, онын бастаушысы болғанымен, жаңа бағыттылығындағы күтілетін әлеуметтік нәтижелерінің талап-тарына сай өзгертілуі мүмкін.



Нарықтық қатынастардың нәтижесі, күтілетін әлеуметтік талаптарға сай әртүрлі шешімдер шығару түрткісіне байланысты өзгермелі. Әрбір нарықтық қатынастарды жүргізудегі күтілетін нәтиже - әлеуметтік капиталды дамытушысы.

Нарықтық қатынастар қажеттілігі адамдар арасындағы әлеуметтік мәдениеттілік пен әлеуметтік құқықтықты дамытушысы. Жеке меншіксіз нарықтық қатынастардың болуы мүмкін емес. Жеке меншіктегі нарықтық қатынастарды жүргізу - әлеуметтік қажеттіліктерді өтеу құралдары ретінде тану керек. Жеке меншік нарықтық қатынастар жоқ жерде әлеуметтік қажеттіліктерді қанағатандыру да жоқ.



Нарықтағы әлеуметтік мұқтаждықтар. Әлеуметтік мұқтаждықтар - әлеуметтік қажеттілік нарықтық қатынастарды туғызушысы. Әлеуметтік мұқтаждықтар - тек қоғамның дамуындағы болашақ бейнесі. Тек, оны болжау бағдарламасы арқылы тануға болады.

Әлеуметтік мұқтаждықтарды толық түсінудегі оның күрделігі, қоғамның даму бірлестігіндегі әрбір азаматқа тиеселі формациядағы нарықтық қатынастар нәтижелерінен жетелейтін әлеуметтік идиялогия, әлеуметтік идея, әлеуметтік саясат тұтастығындағы мұқтаждықтарға қанықтығы керек.

Халықтың қоғамдық әлеуметтік мұқтаждықтарын қанағаттандыру жылдағы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауынан анықталынады. Қоғамдық әлеуметтік мұқтаждықтарын анықтауда ұлттық әлеуметтік идеология бастаушы және атқарушы рөл атқарады. Себебі, ұлттық әлеуметтік идеолгияның қоғамдық біртұтастықтағы мұқтаждықтар тапсырмасын анықтайды. Ұлттық әлеуметтік идеолгияның нарықтық қатынастады жетілдірудегі халықтың қаржыгерлігін дамыту болып табылады. Халықтың нарықтық қатынастардағы қаржыгер-лігін дамыту - олардың әлеуметтілігін көтеру қоғамдық мұқтаждықтардан туады. Мысалы, халықтың қаржыгерлігін дамытудағы қоғамдық тапсырмалардың түрлері: халықтың жеке және заңды тұлғалық кәсіби бизнестік істеріне қолау көрсету мен оны барынша дамыту (оның ішінде: инвестицияляқ, иновациялық) қоғамдық мұқтаждығы; халықтың әл-ауқаттылығын көтерудегі табыс-жалақысы мен әулеметік көмек пен жәрдемақыларды молайту қоғамдық мұқтаждығы; жұмыссыздықтың деңгейін төмендету қоғамдық мұқтаждығы; халыққа сапалы қызмет көрсетудегі білім мен дансаулық сапасын артырудағы қаржымен қамтамасыз ету жүйелерін дамыту қоғамдық мұқтаждығы; халықты тұрғын үйлермен қамтамасыз етудегі қаржымен қамтамасыз ету жүйелерін дамыту қоғамдық мұқтаждығы; халыққа тұрмыстық қызмет көрсетудегі нарықтық қатынастарды дамыту қоғамдық мұқтаждығы; халыққа қаржы институтарының атқаратын қызметерін жетілдіру (оның ішінде: құнды қағаздардың нарықтық қатынастарын жетілдіру, халықтың есеп айырысу түрлерін жетілдіру, депозиттік салымдарын жетілдіру, несиені пайдалануды жетілдіру, халықтың салықтық қатынастарын жетілдіру, халықтың сақтандыру қатынастарын жетілдіру, халықтың рухани және мәдени шығындарын қаржыландыруды молайту қоғамдық мұқтаждығы; халықтың нарықтық қатынастардағы қаржыгерлік құқықтығын дамыту қоғамдық мұқтаждығы; жас жанұялардың әлеуметтік мұқтаждықтарын қанағаттандыру; халықтың экономикалық- әлеуметтік қаупсіздігін сақтау қоғамдық мұқтаждығы; халықты тұтыну тауарларымен қамтамасыз ету қоғамдық мұқтаждығы; экологияны және қоршаған ортаны қорғау, тағы басқа қоғамдық мұқтаждығы; экономикалық, құқтық, әлеуметтік жүйлерді басқаруды жетілдіру қоғамдық мұқтаждығы.

Тек нарықтық қатынастарды жетілдіруге байланысты халықтың қаржыгерлік мүмкіншілігін артыру арқылы адам капиталдарын дамытуға болады. Нарықтық экономикадағы халықтың қаржыгерлік мүмкіншілігі, олардың әлеуметтілік деңгейін анықтайды.

Әлеуметтік идиология қоғамдық дамуы мұқтажықтардағы әлеуметтік идеядан туындаса, оның орындалу барысында әлеуметтік мақсаты, саясаты, тапсырмасы байланыстылықтары, мүддесі, болады. Әлеуметтік идеологяның келесі өзгешелігі, қабылданған заңдардың сапалы орындалуына қолдану нәтижеле-рінде көрініс табады.

Әлеуметтік идеологияның ең негзгі мазмұны, қоғамдық мұқтаждықтар-дағы нарықтық қатынастарды жүргізудегі әркімнің қаржыгерліктегі мақсат-тылығымен бірдей сыбағалы болуы.

Әлеуметтік мұқтаждық - қоғамдық және жанұялық болып бөлінеді. Қоғамдық әлеуметтік мұқтаждық - жалпы халықтың әлеуметтігін көтеруге бағытталған-дықтан, ол әрбір жанұя әлеумет-тілігіне де сыбағалы. Ал, жанұя бюджетіндегі әлеуметтік мұқтаждық нарық заңдылығына сәкес, ондағы қаржыгерліктің бәсекелестігіе тікелей байланысты. Жанұя бюджетіндегі қаржыгерліктің бәсекелестігі - қаржыгерліктің әлеуметтіктерді қамтамасыз ету әрекет ету мүмкіншіліктеріне байланысты.



Қоғамдық әлеуметтік мұқтаждықтардың дамуын анықтаудағы Елбасы жарлықтары мен заңдары: Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы  №958 Жарлығымен бекітілген Қазақстан республикасыны индустриялық инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы туралы;  «Бизнестің жол картасы 2020» бағдарламасы; Қазақстан Республикасының үдемелі индустриялық-инновациялық дамуының 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы «14» сәуір № 303 қаулысымен бекітілген Қазақстанды индустрияландырудың 2010 – 2014 жылдарға арналған картасы; Қазақстан Республикасының қаржы секторын дағда-рыстан кейiнгi кезеңде дамыту тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2010 жылғы 1 ақпандағы № 923 Жарлығы; Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі тура-лы Қазақстан Республикасының 1995 ж. 31 тамыздағы № 2444 Заңы; Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы 1995 жылғы 30 наурыздағы № 2155 Қазақстан Республикасының Заңы; Сақтандыру қызметі туралы Қазақстан Республикасының 2000 ж. 18 желтоқсандағы № 126-II Заңы (2010.15.07. берілген өзгерістер мен толықтырулар); Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 20 маусымдағы N 136 Заңы, 2-шілде 2003 жылғы Құнды қағаздар нарығы туралы» ҚР заңы.

Еңбек нарығының әлеуметтіліктері. Әлеуметтік әрекеттердің бастау көздері - еңбек. Ал, еңбек - әлеуметтіліктерді жасау көзі. Бір түрдегі еңбек өнімділігі барлық әлеуметтіліктерді қатамасыз ету үшін, еңбек ақы алып, оны жарату арқылы ғана әлеуметтік сұраныстарды қанағаттандра алады. Еңбек ақы - еңбек нарығы. Еңбек ақы табыстылығы адамдардың бірден барлық әлеуметтік сұраныстарын қанағат-тандыра алмайды. Оны тек белгілі дәрежеде еңбек ақы жинау арқылы қанағаттандыруға болады.

Еңбек нарығы - еңбек ақы құндылығын анықтайды. Еңбек ақы құндылығы - табыс құндылығы. Табыс құндылығы - еңбек ақы құндылығы мен капиталды табыстану (өсім құнында табыстану) мөлшетін қамтиды. Еңбек ақы құнды-лығы дегеніміз - еңбек ақыны (табыстарды) жаратудағы әлеуметтіліктерді қанағаттандыру мүмкіншіліктері. Әлеуметтіліктерді қанағаттандыру мүмкін-шіліктері дегеніміз - тұтыну және түрмыстық шығындарын қанағаттандыру мүмкіншіліктері. Тұтыну шығындарын еңбек ақымен қанағаттандыру мүмкіншілік-терінің түрлері: азық-түлік тауарларын сатып алудағы еңбек ақы құндылығы; азық-түлік емес тауарларын сатып алудағы еңбек ақы құндылығы; ақылы қызеттер төлемділігіндегі еңбек ақы құндылығы.

Нарықтық қатынастардағы еңбек нарығы азық-түлік тауарларын, азық-түлік емес тауарларын сатып алыу мен ақылы қызеттер төлем әлеуметтік мүмкіншіліктерін жасай алғынымен, күрделі әлеуметтік шығындарды өтеу мүмкіншіліктері бола бермейді. Ақылы қызметтер дегеніміз - коммуналды қызметтер, тұрғын үй ұстау, білім алу мен денсаулық сақтау, көлік пен байланыс қызметтері. Демек, үй соғу мен көлік алу шығындары белгілі қаржы капиталын жинау арқылы әлеуметтіліктерді қанағаттандыру мүмкіншіліктері туады. Немесе оларды банктердің несиесі арқылы қанағаттандыруға болады. Күрделі әлеуметтік шығындарға арналған қаржы капиталдарын жинауды артыуы мақсатында азық-түлік тауарларын, азық-түлік емес тауарларын сатып алыу мен ақылы қызеттер төлемдерді үнемді қарыштауда жағдайында әлеуметтік мүмкіншіліктері төмендейді.

Халықтың еңбек ақы нарығының әлеуметтіліктерді қанағаттандыру мүмкін-шіліктері: күнделікті ағымдағы әлеуметтіліктерді қанағаттандыру мүмкіншіліктері; болашақтағы қаржы капиталын жинау арқылы күрделі әлеуметтіліктерді қанағат-тандыру мүмкіншіліктері болып бөлінеді.

Жеке меншік кәсіпкерлікпен айналысу, құнды қағаздарды егелену, салымдар жасау арқылы қаржы капиталдарын жинау мүмкіншіліктерінің артуы, күнделіктімен ағымдағы әлеуметтіліктерді қанағаттандыру мен күрделі әлеуметтіліктерді қанағаттандыруға молынан жету жолы.

Еңбек ақы табу әлеуметтігі - еңбек ақы беру әлеуметтігін сақтау.

Еңбек ақыны жарату әлеуметтігі - тауар және қызмет көрсету әлеуметтігін сақтау.

Еңбек ақыны пайдалану (өсім құнында орналастыру) әлеуметтігі пайдаланушылар-дың.



Еңбектің әлеуметтікті дамытуына байланысты: - ұнамды еңбек, ұнамсыз еңбек болып бөлінеді. Ұнамды еңбек - еңбек сүйгіштіктітің көзі. Ұнамсыз еңбек - психологиялық тұрақсыздық туғызғанымен әлеуметтікке (табыстануға) мәжбүрлі еңбек. Ұнамсыз еңбектен ғөрі ұнамды еңбектің атқару сапасы жоғары болғанымен, ұжымдық әлеуметтік сиысудағы талаптардың моральі, логикасы, психологиясы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Ұнамды еңбек - ұнамды мамандықтан туады. Ұнамсыз еңбек - ұнамсыз мамандықтан да туады. Әркімнің ұнамсыз еңбекті атқарғанымен, ылғида өзінің әлеуметтілігін жасау мақсатында ұнемды еңбекке айналуы мүмкін.

Еңбектің әлеуметтік жауапкершілігі, оның сапалылығын анықтйды. Еңбектің әлеуметтік жауапкершілігі: - еңбекке тапсырыс берушінің әлеуметтік жауапкешілігі, еңбекті орындаушының әлеуметтік жауапкершілігі болып бөлінеді. Еңбекке тапсырыс берушінің әлеуметтік жауапкешілігі - еңбек етушілердің әлеумметтік құқығын сақтау. Еңбекті орындаушының әлеуметтік жауапкершілігі - еңбекті сапалы орындау арқылы еңбек берушілерден өзінің әлеуметтік құқтығының сақталуың талап етуі.

Әлеуметтік еңбек таласы - әркімнің еңбеке қабылеттілігі әртүрлі дәрежеде болғанымен, өз әлеуметтілігін арттыру үшін еңбек ету таластығын туғызады. Әлеуметтік еңбек таласының нәтижесі - еңбек ету сапалықтарынан анықталынады. Еңбек ету сапалықтары еңбек нарығының өлшемін анықтайды. Ал, еңбек нарығының өлшемі - еңбек ету қабылеттіліктерден анықталынады. Әркімнің өзіне сыбағалы еңбек нарығының өлшемі - әркімнің әлеуметтік мүмкіншілігін анықтайды. Әркімнің әлеуметтік мүмкіншілігіне байланысты - әркімнің өгелермен салыстырғанда әлеуметтік теңсіздігі пайда болады.

Еңбектен әлеуметтік ығыстыру: - еңбек берушілер мен еңбекті орындаушылар араларында өзіндік әлеуметтік мақсаттарын сақтаудан туындайды. Мысалы, еңбекті орындаушылар арасындағы әлеуметтік мақсаттары үшін бірін - бірі ығыстыруы. Әлеуметтік мақсаттары үшін бірін - бірі ығыстырудағы әлеуметтік талас, заңды немесе заңсыз болуы мүмкін.

Еңбек әлеуметтілігін қолдау: - қоғамдық еңбек әлеуметтілігін қолдау, жеке өзіндік әлеуметтіліктерін қолдау болып бөлінеді. Қоғамдық еңбек әлеуметтілігін қолдау: - еңбекке жарамсыздықты әлеуметтік сақтандыру, еңбек ақы табыстылығын көтеру, әлеуметтік тұрмыстық жағдайларын жасау, әлеуметтік жәрдем ақы мен әлеуметтік көмек мөлшерлерін көтеру. Жеке өзіндік әлеуметтіліктерін қолдау: - жеке меншік кәсіпорындардағы еңбекке тапсырыс берушілердің еңбекті орындау-шының әлеуметтіктерін көтерудегі: - әлеуметтік тұрмыстық жағдайына көмектесу, еңбек ақы мөлшерін көтеру, марапаттау, жанұя бюджеттеріне әлеумметтік көмектесу.

Нарықтағы әлеуметтік тәуелділік пен теңсіздік. Әлеуметтік әрекеттер жасау тәуелділігі қоғамдық биліктерді басқарудағы әлеуметтік әрекеттерінің тәуелділігі және қоғамдық билікті атқарудағы әлеуметтік тәуекелділік болып бөлінеді. Қоғам-дық биліктерді басқарудағы әлеуметтік әрекеттерінің табыстылығы жоғары болып көрінгенімен, олар өз қызметтерін атқаруына әрқашанда олар доғамды дамыту әлеуметтік әрекеттерінде тәуелділі. Әлеуметтік тәуелділік - қоғамдық құрылым-дағы барлық мүшелерінің мұқтаждық қажеттіліктерін ақтау әрекеттерінен туады.

Нарықтық қатынастардағы әлеуметтік тәуеділік жүйесінің түрлері:

1. Жеке нарықтық қатынастардағы әлеуметтік тәуелділіктер: жеке меншік материялдық өндірістердегі қосымша құн табу әлеуметтік тәуелділігі; жеке меншік тұрмыстық қызмет қызметтерді көрсетіднгі пайда табу әлеуметтік тәуелділгі; материялдық, материялдық емес өндірістер мен мекемелердің еңбек ақы төлеу әлеуметтік тәуелділігі.

2. Қоғамдық әлеуметтік тәуелділіктер: салық және салық емес түсімдерді төлеу тәуелділігі; бюджеттен қоғамдық шығындарды қаржыландыру тәуелділігі; бюджеттен халықтың әлеуметтік шығындарын қаржыландыру тәуелділігі; бюджетті басқару, құқықтық, қорғану, сақтану шығындарын қаржыландыру тәуелділігі; бюджет жүйелерінің бюджеттік мекемелер шығындарын қаржыландыру тәуелділігі.

3. Коммерциялық әлеуметтік тәуелділіктер: коммерциялық банк жүйелері-нің халыққа қызметтерді көрсету тәуелділігі; жинақтаушы зейнетақы қорларының халық алдындағы әлеуметтік тәуелділігі; сақтандыру мекемелерінің халық алдындағы әлеуметтік тәуелділігі.

4. Қор биржаларының әлеуметтік тәуелділігі.

5. Жанұя бюджетінің әлеуметтік тәуелділігі.

Демек, барлық қоғамдық жүйенің бір-біріне әлеуметтік тәуелділігі негізінде ғана, нарықтық қатынастар жүргізу тәуелділігі туады. Бұл қоғамдық бірлестік жүйесін анықтайды.

Әлеуметтік тәуелділік - әлеуметтік қаржы капиталдары мен әлеуметтік құндылықтар жасаушысы. Әлеуметтіктің бастаушысы - нарықтық қатынастардың жетілуі болса, оның -баяндаушысы - әлеуметтік құндылықтар.

Әркім өз өмірлік қажеттіліктерін өтеудегі қоғамдық бірлестік жасау, өзінің өзгеге деген жауапкершілігін туғызғандықтан, бір-біріне деген тәуелді байланыс-тылықтар туады. Қандай қоғам болмасын, оның даму барысында адамдар өмірлік қажеттіліктерді өтеуде, басқарушы мен орындаушы қызметтерін атқарады. Өмірлік қажеттіліктерді қанағаттандырудағы басқарушы мен орындаушы қызметтерін атқарушылар арасындағы бөлу, қайта бөліу, түтыну қатынастары тек ақша өлшемдерімен өлшеніп орындалады. Тек ақша қатынастарының дамуында өмірлік қажеттіліктерді өтеудегі әрбір қоғам мүшелерінің әлеуметтік әрекеттер жасау тәуеділігі туады.



Әлеуметтік әрекеттер жасау тәуелділігі - өмірлік әлеуметтік қажеттіліктерін жасауды қанағаттандыру.

Әлеуметтік әрекеттер жасау тәуеділігі, әрбір адам қабілеттілігіне байланысты орындау дәрежесі әртүрлі болуында, әртүрлі дәрежеде табыстангандықтан әлеуметтік теңсіздігін анықтталынады. Бұл қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік заңдылығы деп атауға болады.

Әлеуметік теңсіздік заңдылығы - әлеуметтілкті теңестіру әрекеттерін туғызады. Әлеуметтіліктерді теңестіру әрекеттері - әлеуметтік әрекеттер жасау тәуеділіктерін туғызады. Әлеуметтік әрекеттер қылмысты немесе тәртіпті болып болып бөлінеді. Демек, әлеуметтік әрекеттерді орындау тәуелділігі өзінің өзгемен салыстырғандағы бәсекелестігі жоғары болуы үшін, нарықтық қатынас-тардың орындалу әлеуметтік қылмысты әрекетеріне жетелейді, немесе әлеуметтік әрекеттерді тәртіпті орындаудағы қаржыгерлікті жетілдіруге бағыттайды. Нарықтық қатынастардың орындалу әлеуметтік қылмысты әрекетері, көбнесе қолында қаржылық басқару билігі бар жасайды. Нарықтық қатынастардың орындалу әлеуметтік қылмысты әрекетерін болдырмау үшін арнайы құқықтық заң актілеріне жүгіну арқылы реттке келтіруге болады.

Әлеуметтік әрекеттер жасау тәуелділігі қоғамдық биліктерді басқарудағы әлеуметтік әрекеттерінің тәуелділігі және қоғамдық билікті атқарудағы әлеуметтік тәуекелділік болып бөлінеді. Қоғамдық биліктерді басқарудағы әлеуметтік әрекет-терінің табыстылығы жоғары болып көрінгенімен, олар өз қызметтерін атқаруына әрқашанда тәуелділі. Әлеуметтік тәуелділік қоғамдық құрылымдағы барлық мүшелерінің мұқтаждық қажеттіліктерін ақтаудан туады.



Әлеуметтік тәуелділік - әлеуметтік қаржы капиталдары мен әлеуметтік құндылықтар жасаушысы. Әлеуметтіктің бастаушысы - нарықтық қатынас-тардың жетілуі болса, оның баяндаушысы - әлеуметтік құндылықтар.

Әлеуметтік құндылықтар - әлеуметтік мұқтаждықтардан туындаса, әлеуметтік капиталдар - әлеуметтік қажеттіліктерден туындайды. Әлеумет-тік мұқттаждық - әлеуметтік қажеттіліктерді туғызады. Әлеуметтік мұқттаждықтың бастаушысы - әлеуметтік құндылықтар.

Нарықтағы әлеуметтік тәуекелділік пен әрекеттер. Әлеуметтік тәуекелділік - әлеуметтік теңсіздіктерді теңе-тірудегі әлеуметтік әрекеттер. Әлеуметтік тәуелділік - әлеуметтік тәуекелдікті туғызады.

Әлеуметтік тәуекелділіктердің түрлері: жеке өз басына әлеуметтік тәуекелділік; бірлестіктердегі әлеуметтік тәуекелдік; қоғамдық әлеуметтік тәуекелдіктер.

Әлеуметтік тәуекелдік әлеуметтік мұқтаждықтардан туса, әлеуметтік мұқтаж-дықтардан әлеуметтік қажеттіліктерді қамтамасыз етудегі нарықтық қатынастар жүргізіледі.



Әлеуметтік тәуекелдік ерекшеліктері - әлеуметтік құндылықтарды жасаудағы әрбір қоғам мүшелерінің оған тәуелділігінде орындауы. Әлеуметтік тәуекелдік әркімнің әлеуметтік бәсекелестік деңгейіне қарамай, олардың өмірлік мақсаттылығын анықтайды. Ал, мақсатсыз өмір болмайды. Әрбір адамның өмір сүру тәуелділігі, олардың әлеуметтік тәуекелдігін анықтайды. Әлеуметтік тәуекелдік шешімдері негізінен - әлеуметтік әрекеттер орындалады. Нарықтық қатынастадағы әлеуметтік әрекеттер - әркімнің әлеуметтік бостандықтарына негізделінген. Халықтың әлеуметтік бостандығы дегеніміз - әркімнің өзіндік қаржыгерлік қатына-старының дербес жүргізілу шешімдеріне шек қаймау. Әлеуметтік дербес әрекеттерінің нәтижесінде, әркімнің әлеуметтік бәсекелестік салыстырмалық дәрежелері әртүрлі.

Әлеметтік әрекеттер - әлеуметтік теңсіздіктердің, әлеуметтік теңдіктерге жетіу құралдары. Әлеуметтік әрекеттердің түрлерінің бірі - нарықтық қатынастар. Ал, нарықтық қатынастардың дамуы - әлеуметтік әрекеттер дәрежесінен әлеуметтік бәсекелестіктерге жетуге бағыттайды.

Әлеуметтік әрекеттердің бастау көздері - әлеуметтік мұқтаждықтарды қанағатандыру әрекеттеріндегі қажеттіліктер қатынастады жүргізілу тәуелділігі мен тәуекелділігі бәсекестіліктерге жетуі.

Нарықтық қатынастардағы халықтың әлеуметтік әрекеттерінің басты мақсат-тары, әлеуметтік құндылықтарға жету арқылы өздерінің әлеуметтік бәсекелестіктерін арттыру.



Әлеуметтік әрекеттердің түрлері: қоғамдық қатынастардағы әлеуметтік тәуелділігіне тәуекелдік; қоғамдық бірлестік қатынастардағы әлеуметтік тәуелігіне тәуекелдік; жеке іс-әрекеттеріндегі тәуелігіне тәуекелдік; жеке кәсіпкерліктегі әрекеттердің тәуелігіне тәуекелдік; жеке біреулерге жалданудағы тәуелігіне тәуекелдік.

Әлеуметтік әрекет ету кезеңдері: әлеуметтік әрекеттерге талап қойю; әлеуметтік әрекеттердің талаптарын орындау; әлеуметтік әрекет талаптарының нәтижелері.

Қандай әлеуметтік әректтер болмасын, оның орындалған нәтижелері құқықтық қорғалынады. Әлеуметтік әрекеттердің туындауы, екі жақтық әлеуметтік келісімдегі қажеттіліктерді орындау. Мысалы, біреуі қызметтерді түтыну ушін ақша төлеуі (беруі) болса, екіншісі ақша алғаны үшін қызметтерді көрсетуі.



Әлеуметтік әрекеттердің экономикалық мақсаттардағы тұрлері: әлеуметтік капиталдарды жинаудағы әлеуметтік әрекеттер; әлеуметтік капиталдарды пайдаланудағы әлеуметтік әрекеттер; әлеуметтік капиталдарды дамытудағы әлеуметтік әрекеттер;

Әлеуметтік капиталдарды жинаудағы әлеуметтік әрекеттері: - еңбек етіп табыс табу, кәсіби бизнестік істерді дамыту, үй шаруашылықтарын жүргізу. Субъектілік экономика жүйелеріндегі әлеуметтік әрекеттері тудырудағы капиталдарды жинау: - бос қаржы-қаражаттарды жинап экономика жүйелеріне акумляция жасау.

Әлеуметтік капиталдарды пайдаланудағы әлеуметтік әрекеттер: - басы артық ақшаны экономика саласына орналастыру арқылы табыс табу (салымдар, құнды қағаздар, жарғы қорларға үлестілік). Субъектілік экономика жүйелеріндегі әлеуметтік әрекеттері тудырудағы капиталдарды пайдалану:- инестиция және несие ретінде субъектілік экономика жүйелерінде пайдалану.

Әлеуметтік капиталдарды дамытудағы әлеуметтік әрекеттер: - күрделі шығындарды қаржыландыру мен қаражаттандыру (ғиматат пен үй салу, енші беру, мүрагерлікке қалдыру, рухани шығындарды қаржыландыру т.б.). Субъектілік экономика жүйелеріндегі әлеуметтік капиталдарды дамытудағы күрделі құрлыстарды салу.

Демек, әлеуметтік капиталды дамыту әрекетінің екі жолы бар. Бірі, әлеутеттік капиталдарды тікелей дамыру әрекеттері болса (арнайы бюджеттік қорлар арқылы), екіншісі, әлеуметтік капиталдарды қосалқы дамыту әрекеттері (субъектілік экономиканы дамыту арқылы әлеуметтік қаржы капиталдарын дамыту).


Әдебиет
1. С.Әуелбаев Халық қаржысы: монография. І том: Халықтың қаржы-қаражат қатынастарының теориялық, әдістемелік негіздері. Тараз: Тараз университеті, 2011.-168 б. ISBN 9965-37-200-4.

2. С.Әуелбаев. Халық қаржысы: монография. ІІ том: Халық және субъектілік экономика жүйесі қатынастарын ұйымдастыру бірлестік негіздері. Тараз: Тараз университеті, 2011.-168 б. ISBN 9965-37-200-4.

3. С.Әуелбаев. Халық қаржысы: монография. ІІІ том: Халық қаржыгерлігінің даму кеңістігі. Тараз: Тараз университеті, 2011.-188 б. ISBN 9965-37-200-4.

4. С.Әуелбаев. Халық қаржысы: монография. ІV том: Кәсіпқойлықтағы жанұя бюджетінің қаржыгерлігі. Тараз: Тараз университеті, 2011.-162 б. ISBN 9965-37-201-2.

5. С.Әуелбаев. Халық қаржысы: монография. V том: Пәндердің ғылыми сабақтастықтарының байланыстылық заңдылықтарының жүйесі. Тараз: Тараз университеті, 2011.-157 б. ISBN 9965-37-201-2.

6. С.Әуелбаев. Халық қаржысы: монография. VІ том: Оқу-әдістемелік кешенінің енгізілу зерттелімі. Тараз: Тараз университеті, 2011.-130 б. ISBN 9965-37-201-2.

7. С.Әуелбаев. Халық қаржысы: монография. VІІ том: Басқарудағы пәндердің бірлестік тапсырмасы мен мақсат міндеттері. Тараз: Тараз университеті, 2011.-131 б. ISBN 9965-37-201-2.

М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз



СОЦИАЛЬНЫЕ УСТОЙЧИВОСТИ РЫНКА
Докт.экон.наук С.Ауельбаев
Социальные проблемы финансовой деятельности населения.

SOCIAL STABILITY OF THE MARKET
Doct.econ.sci. S.Auelbayev
Social problems of financial activity of the population.


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет