Наурызбаев Ерлан Амангельдіұлы ПӘннің ОҚУ Әдістемелік кешені пән : kpzs 2206 «Шетел мемлекеттерінің конституциялық құқығы» Мамандығы: 050301 Құқықтану Көкшетау 2012



жүктеу 2.4 Mb.
бет9/13
Дата29.08.2018
өлшемі2.4 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Бақылау сұрақтары:

1. Шет елдердегі Парламент түсінігі.

2. Парламент депутаттарының құқықтық мәртебесі.

3. Парламент – шет елдердегі жоғарғы өкілді орган.

4. Парламент – шет елдердегі жоғарғы өкілді орган ретінде.

5. Парламенттің мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны.

6. Шет елдердегі Парламенттердің нысандарының сан түрлілігі.

7. Шет елдердегі Парламенттердің нысандарының түрлері.

8. Парламенттің құрамы.

9. Парламенттің қалыптасу тәртібі, оның құрылымы.

10. Парламенттің өкілеттіліктері.

16 ЛЕКЦИЯ. Тақырыбы: Шет елдердегі Үкімет.

Жоспары:

1. Үкіметтің Конституциялық-құқықтық мәртебесі.

2. Қоғамда мемлекеттік басқарудағы үкіметтің заңды және іс жүзіндегі рөлі.

3. Үкіметтің мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны.

4. Үкіметтің мемлекеттік органдар арасында алатын орны.

5. Үкіметтің мемлекеттік органдар жүйесі.



Лекцияның мақсаты: Шетелдердің көптеген конституциялары Үкіметтің заңды мәртебесін өздерінше түсіндіріп береді.

Лекцияның мәтіні:

1. Үкіметтің Конституциялық-құқықтық мәртебесі.

Үкімет, әдеттегідей, нақты бір мемлекеттің атқарушы билігі жүйесіндегі жоғарғы алқалы орган болып табылады.

Мысалы, Қырғыз Республаикасы Конституция-сының 70-бабы бойынша Республиканың мемлекеттік билігінің жоғарғы атқарушы органы –үкімет болып саналады. Ал, Франция Республикасы Конституциясының 20-бабында: “Үкімет Ұлттық саясатты анықтап, оны жүзеге асырады”,-деп жазылса, Морокко Корольдігі Конституциясының 60-бабында: “Үкімет заңдардың орындалуын қамтамасыз етеді. Ол әкімшілікті басқарады”,-деп көрсетілген. Испания Конституциясының 97-бабына жүгінсек: “Үкімет ішкі және сыртқы саясатты, азаматтық және әскери әкімшілік пен елдің қорғанысын басқарады. Ол өзінің атқарушылық билігін конституция мен заңдарға сәйкес жүзеге асырады”.

Дегенмен, үкіметтің мемлекет билігін жүзеге асырудағы іс жүзіндегі рөлін, сондай-ақ мемлекет басшысымен, парламентпен. Конституциялық бақылау органдарымен және де абыройлы саяси партиялармен арақатынасын нақты анықтап беретін ережелер де бар.

Мысалы, президенттік республикаларда үкімет парламентсіз жолмен құралады. Айталық, АҚШ президенті үкіметті өзі түзеді, ал конгресс үкімет қызметіне вотум шығарып, сенімсіздік көрсетуге хақы жоқ; үкімет қызметін бақылау тек шектеулі түрде: Президент тиісті лауазымды тұлғаларды тағайындағанда, келісім-шарттарды, бюджетті бекіткенде, сондай-ақ инпичмент реттерді арқылы өз келісімдерін беру түрінде ғана жүзеге асырады. Сонымен бірге президенттік республикаларда үкіметтің парламенттегі партиялық көпшілікке де тәуелді еместігін айта отырып, үкіметтің парламент үстінен бақылауын партиялық фракциялар арқылы емес, өзі тікелей жүзеге асыратынын ерекше көрсете кету жөн. Мұның басты себебі президенттік республикаларда (мысалы, Бразилия, Өзбекстан Республикасы, Аргентина, Боливия, Габон Республикасы, Гамбия Республикасы, Заир Республикасы, Венесуэла, Гватемале) президент өзі бір мезгілде мемлекет басшысы да әрі үкімет басшысы да болуында жатыр.

Үкіметтің рөлі парламентарлық елдерде де күшті екенін мойындамасқа болмайды. Мысалы, мемлекет басшысы өз міндетін тек үкімет арқылы не болмаса оның санкциясы арқылы ғана жүзеге асырады. Ол ол ма, мемлекет басшысының ең маңызды өкілеттілігінің бірі болып табылатын парламентті тарату құқы мен вето құқы және т.б. тек парламенттің келісімімен ғана жүзеге асырылады. Үкіметтің парламентке есептілігі себепті президенттің кез келген актісіне өзіне тиісті министр немесе премьер – министрдің қолы қойылуы тиіс Үкімет парламент тарапынан құрылатындағына қарамастан, парламенттің алдында сасяи жауапкершілікті әрі, егер парламент сенімсіздік вотмын білдіргенде, отставкаға кетуге міндетті, ал енді осыған қарамастан, іс-жүзінде парламенттің қызмаетін бақылап, оған бағыт – бағдар беріп отырады. Сөйтіп, парламентаралық елдерде үкімет мемлекеттік билікті нақты жүжеге асыруда ерекше рөл атқарады. Мысалы, Италия, ФРГ, Индия, т.б. елдерде барлық атқарушылық билік үкімет басшысының қолына топталған. Бұлардың ынтасы бойынша президент өте жауапты шешімдерді қабылдайды. Парламенттік сайлауда жеңісе жеткен саяси партияның жетекшісі өз үкімет басшысы болады әрі оның құрамын өзі түзеді. Міне, осыдан келіп, парламентаралық елдерде үкімет саяси партиялармен тығыз байланыста болады. Осындай парламенттік жүйенің жауапкершілікті болуы нәтижесінде үкімет тек жеңіске жеткен саяси партиялардың жетекшілерінен құрылады.

2. Қоғамда мемлекеттік басқарудағы үкіметтің заңды және іс жүзіндегі рөлі.

Ал, енді коалициялық үкіметке келсек, олар парламеттің көпшілігін құраса да бірпартиялық үкімет қуаттылығындай саяси партияларды бақару мүмкіндігінеие бола алмайды. Сол себепті де коалициялық үкімет басқалармен тіл табысып, жұмыс істеуге тырысады. Мұндай жағдайда үкіметтң партияларды бақылауға алуы бәсеңдейді. Міне, осы тұрғыдан алғанда коалициялық үкіме әлсіз келеді.

Біз енді монархиялық бақару түріндегі елдердің мемлекеттік жүйесіндегі үкіметтің рөлі мен орнын қарастырып өтейік. Марокко королдігі Конституциясы бойынша үкіметті король тағайындайды, яғни, король премьер – минитрді де, министрлерді де өзі қойып, олардың міндеттерін орындауларын да тоқтатады. Үкімет король алдында және өкілдер палатасы алдында жауап береді. Премьер – минитр өкілдер палатасы алдында үкметке сенім жайлы мәселе қоя алады; сенім қабылданса, онда үкімет түгелімен отставкаға кетеді. Король парламентті тарата алады. Заң шығару ынтасы құқығы тек премьер – минитр мен өкілде палатасы мүшелеріне тиесілі.

Жапония Конституциясы нормаларына сай “Императордың мемлекеттік істеріне қатысты барлық әрекетті Кабинеттің кеңесі мен қолдауы арқыла ғана қабылданады. Кабинетте бұлар үшін жауап береді” делінген. Парламент ұсынысымен император премьер – минитрді тағайындайда; премьер – минитр мемлекеттік минитрлерді тағайындап, оларды өз шешімімен қызметтен босаиа да алады. Премьер – минитр мен мемлекеттік министрлер Кабинетті түзеді. Үкімет қаулылар мен барлық заңдарға өзіне тиесілі мемлекеттік министрлердің қолы ойылып, премьер – минитр бұрыштама қояды.Қазіргі партиялық жүйеде парламенттік көпшілік тек бір-ақ саяси партияға тиесілі, міне осы парламенттік көпшілік елдің үкіметін құрады. Жапония Конституцияясының 81-бабына сай Жоғарғыы Ссоттардың жоғарғы сатысы болып есептеледі. Сондықтан да Жоғарғы сот кез келген заң,бұйрық немесе осыған ұқсас ресми актілер мен жарлықтардың конституцияяға сәйкестігі жайлы мәселелерді шешуге өкілетті.



Үкіметтің конституциялық бақылау органдарымен қатынасына келсек, ол шетелдерде конституциялық бақылау органдарының құрылу тәсілдері мен берілген өкілеттік көлеміне байланысты болып келеді. Алайда, конституциялық бақылау органдары жайлы конституцияларындағы жалпы заңдылық төмендегіше: бұл органды құруға үкіметтің қатысу, қатыспауына қарамастан олар конституциялық бақылау органдары қызметіне өте үлкен ықпал ету мүмкіндіктеріне ие.

3. Үкіметтің мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны.
Шетелдегі мемлекеттердің үкіметтерін құру тәртібі қашан да сол елдің басқару билік түріне байланысты болады. Бізге үкіметтің құрылуының екі тәсілі белгілі. Олар:праламенттен тыс үкімет құру тәсілі және үкіметті құрудың парламенттік тәсілі.

Парламенттен тыс үкімет құру тәсілі негізінен президенттік республикаларда қолданылады. Бұл елдерде жоғарыда атап өткеніміздей, үкіметті президент құрады.

Енді Ресейдің (өйткені Ресей республикалық басқару түріндегі федеративтік мемлекет болып табылады) мемлекеттік тәжірибесіне көз салайық. Бұл елдің Конституциясының 3-бабына сәйкес Ресей Федерациясы үкіметінің төрағасын Мемлекеттік Думамен келісе отырып Президент тағайындайды.Жаңадан сайланған Президент өз қызметіне кіріскен күннен екі апта кешіктірмей Төраға жайлы өз кандидатурасын Мемлекеттік Думаға ұсынылуы тиіс немесе үкіметтің отставкаға кетуіне байланысты,болмаса ұсынған кандидатурасын қабылдамаған жағдайда бір апта ішінде қайта ұсынуы қажет.

Мемлекеттік Дума кандидатура жайлы ұсыныс келіп түскен күннен кейін бір апта ішінде Президент ұсынған Үкімет Төрағасы кандидатурасын қарауы керек. Егер Президент ұсынған Үкімет Төрағасын Мемлекеттік Дума қатарынан үш рееет қабылдамаса, онда Президент Үкімет басшысын тағайындап,Мемлекеттік Дууманы таратады әрі жаңа сайлау белгілейді.

АҚШ-та атқарушы департаменттердің басшыларын тағайындау президент ұсынысымен әрі сенаттың келісімімен жүзеге асырылады.

Парламенттен тыс үкімет құру тәсілі басқару түрі аралас елдерде де (мысалы, Франция, Португалия) қолданылады.

Үкіметті құрудың парламенттік тәсілі парламентаралық басқару жолындағы барлық елдерде қолданылады. Үкіметті құру өкілеттілігін сайлауда жеңіске, парламентте көпшілік орын алған(егер екі палаталы болса, онда төменгі палатасында) саяси партия мен партиялық коалиция алады.

Мысалы ФРГ-да үкімет басшысын (федеральдық канцлер) Федеральдық президент Бундестаг депутаттарына сайлауда жееңііске жеткен саяси партиялар фракциялары пікірлерімен санаса отырып, ұсынады. Егеер де федеральдық президент ұсынған кандидат Бундестагқа екі тур бойы қатарынан сайланбаса,онда федераальдық президент канцлердің ұсынысымен парламенттің осы палатасын мерзіміінен бұрыын таратып жіберуге құқылы (Бундестаг өкілдігі-төрт жыл).

Тағы да бір мысалға жүгінейік. Ұлыбританияда мемлекет басшысы Премьер-министрді тағайыындауға құқықты. Алайда, егер премьер-министр лауазымына ұсынылған кандидат саяси партиялар өкілдері арасында аьыройға ие болмаса, онда оның өзінің осы құқығын өткізу аса қиынға түсер еді.

4. Үкіметтің мемлекеттік органдар арасында алатын орны.

Индия Конституциясының 75-бабына сәйкес үкіметтің басшысын президент тағайындайды. Алайда, конституциялық келісім бойыынша президент парламенттің халықтық палатасында көп орын алған партия жетекшісін ғана бұл орынға тағайыындай алады.



Осы секілді жағдайлар басқа да парламентаралық басқару түріндеегі елдерде кездесіп отырады.

Осы айтылған жүйелер арнайы және ғылыми көпшілікке арналған әдебиеттерде кеңінен айтылады. Соған қарамастан біз бұл еңбекте де азырақ тоқталып өткенді жөн көрдік. Мұның ғылыми тұрғыданда, танымдық тұрғыданда зияны жоқ. Біздің ойымызша, әсіресе ағылшын-саксондық жүйе ере кше қызғылықты.Оның үстіне бұл үкіметтің құрылыс жүйесі ( оның түпкі тамыры британ мемлекеттік тәжірибесі болып табылады) өзінің екі еркшелігімен көзге түседі.



Бірінші ерекшелігі – іс-әрекеттегі атқарушы өкіметтің жоғары органын конституция мойындамайды. Сөйтіп, сайып келгенде, ол заңды тұрғыдан заңсыз болып табылады. Мұндай жүйені ұстанатын елдерде кабинет конституциялық келісім негізінде өмір сүреді (Австралия, Индия, Канада, Жаңа Зеландия, т.б.).

Екінші ерекшелігі – үкімет құрамына (кабинеттің) атқарушы үкіметтің орталық органдары бірінші басшыларының бәрі бірдей кірмейді, тек кейбір абыройлы, ықпалдылары ғана кіреді. Осы арада мынаны айта кеткеніміз орынды. Кабинет құрамына енген “Кабинет мүшелері рангісіндегі министрлер” кабинет құрамына енбеген министрлерге қарағанда ерекше пұрсатты жағдайда болады. Сол үшін де, ағылшын-саксондық жүйе бойынша үкімет пен кабинет түсінігі бір-біріне дәл келмейді.

Мысалы, Ұлыбританияда үкімет атқарушы биліктің барлық жоғары лауазымдарының біртұтастығын көрсетеді. Олар бірнеше рангілерге бөлінеді. Оның үстіне бұлардың бәрі бірдей қандай да бір департаментті (бұл елде министрлік деп атайды) басқара бермейді. Мысалы, Маргарет Тэтчер үкіметі өз кезегінде 30 министрлерден немесе мемлекеттік хатшылардан, 24 мемлекеттік министрлер мен 45 парламенттік хатшылардан және хатшылардың орынбасарларынан құралды. Ал енді кабинет жайлы айтсақ, ол өте абыройлы да салмақты деген министрлер мен мемлекеттік хатшылардан (кабинеттік министрлер мен аға кабинеттік министрлерден) тұрды. Кабинет конституциялық келісім нәтижесінде өмір сүреді. Өйткені, оның құқықтық мәртебесі заңдылық тарапынан реттелмейді. Кабинетті премьер-министр басқарады. Ол кабинетті құруда әрі кабинетті басқаруда негізгі рөл атқарады.



5. Үкіметтің мемлекеттік органдар жүйесі.

Континентальдық жүйеге келсек, үкімет құрамына мемлекеттік атқарушы биліктің орталық органдарының басшылары түгел дерлік кіреді. Мұның өзі, былайша айтқанда, үкімет құрамы санының шектен тыс көбеюіне жол береді. Сондықтан да, көптеген елдерде атқарушы билік жүйелеріндегі ең абыройлы да салмақты мемлекеттік қайраткерден тұратын шағын (үкімет ішінаралық) орган құрылған

Осы континенталдық жүйе бойынша, мысалы, Италия, Франция, АҚШ, өз үкіметтерін құрады.

Әлбетте, континентальдық және ағылшын –сақсондық жүйелер өте көп таралған. Дегенмен, өз ерекшеліктері бар үкімет құрлысын ұйымдастырудың басқа да жолдары мен түрлері кездесетін де айтқанымыз орынды.

Осы тұрғыдан алғанда танымдық маңызға ие бола алатын жақын шетел мемлекеттерінің мемлекеттік тәжірбиелерінен мысалдар келтіргеніміз орынды болмақ.

Ресей Федерациясы Конституциясына көз жүгіртіп көрейік. Ресей Федерациясының Атқарушы билігін Ресей Федерациясының Үкіметі жүзеге асырады. Ресей Федерациясының Үкіметі Ресей Федерациясы Төрағасынан, Ресей Федерациясы Төрағасының орынбасарларынан және федеральдық министрден (110-бап) тұрады. Үкіметтің Төрағасы тағайындалғаннан кейін бір аптадан кеміктірнмей Президентке атқарушы өкіметтің федеральдық органдардың құрлысы жайлы ұсыныс береді. Сондай-ақ, Төраға Президентке Төрағаның орынбасарлары мен федеральдық министрлер қызметіне кандидаттар ұсынады (112-бап).

Ал, Өзбекстан Республикасында бұл елдің Президенті бір мезгілде Министрлер Кабинетінің де Төрағасы болып табылады. Конституциясының 98-бабына сәйкес Министрлер Кабинеті Республика Президенті тарапынан құрылады да ұлы Мәжіліс (Өзбекстан Республикасының заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғарғы мемлекеттік өкілетті орган) бекітеді.

Литва Республикасының Үкіметін Премьер-министр мен министрлер құрайды. Сейм мақұлдаумен (парламент) Республика Президенті Премьер-министрді өзі тағайындаған соң, Премьер-министр тағайындалғаннан бастап 15 күн ішінде Президент бекіткен Үкімет құрлысы мен Үкімет бағдарламасын Сеймге қарауға тапсырады (Литва Республикасы Конституциясының 91,92-баптарын қараңыз).

Қазіргі кездегі көп үкіметтердің айтарлықтай қосымша көмекші аппараттаны бар. Мысалы, Ұлыбританияда көмекші үкіметтік апарат төмендегідей екі мемлекеттік топқа бөлінеді: а) тұрақты комитеттер. Оны өте маңызды мәселелер бойынша кабинет бекітіп, әдетте жетекші министрлер басқарады; б) уақытша комитеттер. Оны да қажетті жағдайға орай кабинет құрады әрі оны басқару да кабинет мүшелеріне жүктеледі. Ал, енді АҚШ –қа келсек, ондағы көмекші мекемелер Президент жанындағы Атқарушы апарат деп аталатын белгілі бір тұрақты органдар жүйесіндегі топтастырылған.

Барлық елдердің конституцияларында үкімет міндеттерін белгілеп беретін нақты ережелер баршылық.

Мысалы, Қырғыз Республикасы Конституциясының 70-бабына сәйкес Үкімет қызметі Республика Президенті мен Жоғарғы Кеңестің міндетіне жататын жарлықшы және бақылау өкілеттігін басқа мемлекеттік басқарудың барлық мәселелерін шешеді.

Жапонияның 1947 жылғы Конституциясының 65-бабы бойынша атқарушы билікті Кабинет жүзеге асырады. Осы Конституцияның 73-бабында: “Кбинет басқарудың жалпы қызметтерімен қатар төмендегі міндеттерді де орындайды: заңдарды адал өмірге енгізу; мемлекеттік істерді жүргізу; сыртқы саясатты басқару; келісім-шарттарды жасау; бюджетті жасап, оны Парламент қарауына ұсыну; үкіметтік жарлықтарды шығару; жалпы және жеке адамдарға тиісті кешірім жайлы шешімдер қабылдау; адам құқықтарын қалпына келтіру”.

Шетелдік үкіметтердің конституциялық өкілеттіктерін кеңірек айтып өткеніміз орынды болмақ.

Мысал үшін Ресей Федерациясы Конституциясын алайық. Оның 6-тарауында Ресей Федерациясы үкіметі жайлы айтылған: а)мемлекеттік Думаға федеральдық бюджетті жасап әрі ұсынады және оның орындалуын қамтамасыз етеді; сондай-ақ, Мемлекеттік Думаға федеральдық бюджеттің орындалуы жайлы есеп береді:

б) елде біріңғай қаржы, кредит және ақша саясатын жүргізуді қамтамасыз етеді;

в) федерация аумағында біріңғай мәдениет, ғылым , білім, денсаулық, әлеуметтік, қамсыздандыру, экология салдарына мемлекеттік саясат жүргізуді қамтамасыз етеді;

г) федералдық меншікті басқаруды жүзеге асырады;

д) елдің мемлекеттік қауіпсіздігі мен қорғанысын, оның сыртқы саясатын жүзеге асырудың шараларын қамтамасыз етеді;

е) азаматтық құқығы мен бостандығының заңдылығын қамтамасыз ету, меншікті қорғау және қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес жүргізу шараларын жүзеге асырады;

ж) елдің Конституциясы, федеральдық заңдар мен Президент жарлығы жүктелген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Үкімет қызметінің тәртібі федеральдық конституциялық заңдармен анықталады. Үкімет Төрағасы елдің Конституциясына, федеральдық заңдар мен Президент жарлықтарына сәйкес Үкімет қызметінің енгізгі бағыттарын анықтап және оның жұмысын ұйымдастырады. Үкімет қызметінің енгізгі бағыттарын анықтап және оның жұмысын ұйымдастырады. Үкімет (егер, өзіне жүктелген міндеттерді ары қарай жүзеге асыра алмайтындай болса) отставкаға кете алады. Ол шешімді Президент қабыл алуы да алмауы да мүмкін.

Осы арада мына нәрсені мына нәрсені ескерте кеткеніміз жөн: Үкімет тек қана жаңадан сайланған Президент алдында өз өкілеттігін тоқтаады. Ал, Мемлекеттік Дума Үкіметке сенімсіздік білдірген жағдайда, әңгіме тек Үкіметтің отставкаға кетуі жайлы болып оның өз өкілеттігін тоқтатуы жайлы болмайды.

Турасын айтсақ, Мемлекеттік Дума Үкіметке сенімсіздігін өзінің жеке ынтасы бойынша білдіреді, ал Үкімет төрағасы Мемлекеттік Дума алдында Үкіметке сенімсіздігі жайлы мәселе қойса, онда оны қабылдау не қабылдауға құқы бар.

Үкіметке сенімсіздік жайлы қаулы Мемлекеттік Думаның депутаттарының жалпы санының көпшілігі даусымен қабылданады. Мемлекеттік Дума Үкіметке сенімсіздік көрсеткен жағдайда Президент Үкіметтің отставкаға кетуін жариялауы немесе ол жайлы Мемлекеттік Дума шешімімен келіспеуі мүмкін. Алайда, Мемлекеттік Дума Үкіметке 3 ай мерзім ішінде қайтара сенімсіздік білдірген жағдайда, Президент Үкіметтің отставкаға кетуіне немесе Мемлекеттік Думаны тарту жайлы және жаңадан сайлау белгілегені жайлы шешім қабылдайды.

Енді, басқа елдерде үкімет өкілеттігі тоқтатылған жайлы мәселе қалай шешілетіне назар аударайық.

Сонымен, Литва Республикасының Конституциясының 101-бабына орай, үкімет төменгі жағдайларда отставкаға кетуге міндетті: егер де елдегі министрлердің құрамының жартысынан астамы ауысса, ал Үкімет Сеймнен қайтара өкілдік алмаған боса; егер Сейм қатарынан екі рет жаңадан құрылған Үкіметтің бағдарламасын мақұлдамаса; егре Сейм өзінің барлық мүшелерінің көпшілігі жасырын дауыс беруі арқылы Үкіметке не болмаса Премьер-министрге сенімсіздік білдірсе; Премьер-министрдің отставкаға кетуі не болмаса қаза болуы; Сеймге сайлау болып өткеннен кейін, жаңа Үкімет құрлымында әрі министрге,жасырын дауыс беру арқылы, Сеймнің барлық мүшелерінің жартысынан көбі сенімсіздік білдіргенде. Ал Үкіметтің не болмаса министрдің отставкаға кетуін тек Республика Президенті қабылдайды.

Енді Эстон Республикасы Конституциясының 94-бабына сәйкес: “Үкімет отставкаға:



  1. Мемлекеттік Жиналысының жаңа құрамын шақырумен;

  2. Премьер-министрдің отставкаға кетуі не болмаса өлуі;

  3. Егер де мемлекеттік Жиналыс Республика Үкіметіне, болмаса Премьер –министрге сенімсіздік білдіргенде”- кетеді.

Молдова Республикасы Конституциясының 106-бабына сәйкес сенімсіздік білдірудің төмендегі реттері қарастырылған: Парламент өз құрамындағы депутаттардың жартысынан көбі дауыс беруі арқылы, Үкіметке сенімсіздік көрсетуге құқылы. Сенімсіздік көрсету жайлы ұсыныс Парламентке енгізілгеннен бастап үш күн ішінде қаралуы тиіс.

Осы мағанадағы ержелер Армения, Қырғыз Республикасы, Беларусь Республикасы, т.б. бар. Ал, енді мысалы, Түркменстан мен Өзбекстан конституцияларынында Үкіметке сенімсіздік вотумы жайлы егшқандай көрсетпе жоқ.



Бақылау сұрақтары:

1. Үкіметтің Конституциялық-құқықтық мәртебесі.

2. Қоғамда мемлекеттік басқарудағы үкіметтің заңды және іс жүзіндегі рөлі.

3. Үкіметтің мемлекеттік органдар жүйесіндегі орны.

4. Үкіметтің мемлекеттік органдар арасында алатын орны.

5. Үкіметтің мемлекеттік органдар жүйесі.

6. Үкіметтің қалыптасу тәртібі және құрылымы.

7. Үкіметті құру тәртібі.

8. Үкіметтің құзіреті мен оның функциялары.

9. Үкіметтің функциялары



17 ЛЕКЦИЯ. Тақырыбы: Шет елдердегі сот билігінің конституциялық негіздері.

Жоспары:

1. Шет елдердегі сот билігінің конституциялық негіздері.

2. Сот билігінің ерекше белгілері.

3. Сот жүйелерін ұйымдастыру мен қызметінің конституциялық-құқықтық негіздері.

4. Сот жүйесі мен өндірісінің түрлері.
Лекцияның мақсаты: Сот билігі мемлекеттік билік тармақтарының бірі болып табылады және заңнаманы бұзуға байланысты қоғамда туындайтын қақтығыстарды Конституцияны, заңдарды, басқа нормативтік кесімдерді негізге ала отырып, шешуді мақсат тұтады.
Лекцияның мәтіні:

1. Шет елдердегі сот билігінің конституциялық негіздері.

Әділ сотты сот тек республиканың атынан, қандай да бір басқа мемлекеттік органның, лауазымды адамдардың, қоғамдық бірлестіктердің, әлеуметтік топтардың, азаматтардың еркінен тәуелсіз жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының Президенті 2000 жылғы 1 қыркүйекте “Қазақстан Республикасының сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту бойынша шаралар туралы” Жарлық қабылдады.

Мемлекеттік биліктің бір тармағы ретінде сот билігінде бір тұтас мемлекет құрылысына тән барлық ортақ белгілер бар: 1) оның қызметі мемлекеттің бүкіл кеңістігінде әрекет ететін Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді; 2) оның қызметі елдің бүкіл аумағына таралады; 3) Сот органдарының шешімдері тек олардың құзыреті шеңберінде қабылдануға тиіс; 4) сот органдарының шешімдері мемлекеттік органдар, лауазымды адамдар, азаматтар, олардың бірлестіктері үшін міндетті; 5) сот органдары заңдылық пен құқық тәртібін нығайтуға жәрдемдеседі.

Сот билігінің басқа бір өзіндік белгісі оның өкілеттіктерін асырудың ерекше рәсімі болып табылады. Біршама егеменді бөліктерден тұратын федеративтік мемлекетте әртүрлі азаматтық, қылмыстық, әкімшілік, процессуалдық заңдар болуы, олардың кейбірінің тиісті мемлекеттік бірліктер шеңберінде әрекет етуі және өзіндік ерекшелік белгілері болуы мүмкін. Біртұтас Қазақстан мемлекетінде соттардың процессуалдық қызметін асқан дәлдікпен, егжей-тегжейлі реттемелейтін біртұтас азаматтық-процессуалдық, қылмыстық-процессуалдық заңдар қабылданған және әрекет етеді. Енді әкімшілік-процессуалдық заңдарды әзірлеу қалды.

Сот билігінің елеулі бір нышаны мемлекеттік қызметкерлердің ерекше санаты болып табылатын судьялардың ерекше мәртебесі мен қызмет режимі болып табылады. Конституцияға сәйкес Республиканың жиырма бес жасқа толған, жоғары заң мамндығы білімі, заң мамандығы бойынша кем дегенде екі жыл жұмыс стажы және біліктілік емтихананы тапсырған азаматтары судья бола алады. Конституцияда судьялар үшін заң қосымша талаптар белгілей алатыны көрсетіледі. Осындай қосымша талаптар “Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы” Заң белгіленеді.

Мұсылмандық мемлекет қалыптасуы барысында мұсылмандық сот жүйелері қалыптасқаны әмбеге аян. Оның түп тамыры Мұхаммед пайғамбар дәіріне барып тіреледі. Мұхаммед даудамай, келіспеушіліктерді әрдайым өзі бас болып шешіп отырған. Одан қалған мыңдаған соттық шешімдермен хадистер бұл ойымызға куә. Осыдан келіп соттық жүйе қалыптасып, сот ісі құрылымен процесі құқығының принциптерімен нормалары қалыптасып, дамыды. Мұхммедтен кейінгі халифа ( Әбу Бәкір, Омар, Оспан және Әли) да жоғарғы сот билі гін өздері қолдарына алды. Даулы мәселелерді құранға және Мұхаммедтің көрсетпе-сунналарына лайықтап шешіп отырды. Кейде даулы мәселе бойынша бұл айтылған бастаулардан шешім табылмаған жағдайда консенсус ретінде тараптастарымен ақылдасып решті. Жер-жердегі тәртіп бұзушылықтар мен даулы мәселелерді ар най тағайындалған, мұсылман құқығына же тік адамдар шешіп отырды. Әсіресе -Аббстықтар (750-1258) дәірінде қазылық сот жуйесі қалыптасты.



2. Сот билігінің ерекше белгілері.

Бас қазылыққа тағайындалатындар емтиханнан өтті. Сот процесі көбіне ауыз екі, жәбірленуші арызы бойынша соттың жеке өзі қарауымен жүргізілді. Әуелі, жәбірленуші, кейін айыпкерге сөз берілді. Сот екі жаққа да теңдей сөйлеу құқығын берген. Сот процес інде: өзі мойыдау,куәлар қатыстыру, ант ішу басты орын алған. Сот шешімі тез орындалған. Сот азаматтық, қылмыстық істерді де шеше алған. Мұсылмандық соттармен бірқатар да ақсуйектер соты да көп уақыт блйы сот процестерін жүргізіпкелді. Тек 18 ғасырдан бастап мұсылман елдерінде сот формалары жүргізілді. Нәтижесінде, қазылық сот жуйесі бірнеше арнайы сот жуйелеріне ( қылмыстық, сауда саттық, жерге меншіктілік, азаматтық, т.б. ) бөлініп өз алдына қара бастады.

20 ғ ортасынан бастап өз тәуелсіздіктеріне ие болған мұсылмандық шығыс елдері сот жуйелерінде айтарлықтай өзгерістер болды. Енді біз солардан Сауд Арабиясындағы сот істерін жүргізу жайлы әңгімемізді жалғкастырайық.

Жоғарыда атап өткеніміздей, жазба Конституция елдегі басқа барлық нормативтік құқықтық актілерге қарағанда жоғары заң күшіне ие болады. Сондықтан да жарияланатын кез келген нормативтік құқықтық актілер конституцияға сәйкес келетін түрде ғана жүзеге аса алады.

Мұндай істі тәжірибеде нақтылап отыру міндеті конституциялық қадағалау (бақылау) органына жүктеледі, яғни бұл орган нормативтік құқықтық актілердің конституцияға сәйкес екендігін тексеруді жүзеге асырып отырады.

Осы қызметті алғаш рет АҚШ-тың Жоғарғы Соты 1803 жылғы сот құрылысы жайлы заңның 13-бөлімін АҚШ-тың конституциясына қарама –қайшы деп тауып, оны қолдануға болмайтынын өз шешімінде бекітті. Осылайша, АҚШ-тың

Жоғарғы Соты конституциялық қадағалау (бақылау) органының қажеттілігін көрсетіп берді. Сайып келгенде, АҚШ-тың Жоғарғы Соты осы күнге дейін конституциялық қадағалау (бақылау) органы қызметін де атқарып келеді.

3. Сот жүйелерін ұйымдастыру мен қызметінің конституциялық-құқықтық негіздері.

Қазіргі кезде жазба конституциясы бар әлемнің барлық елдерінде конституциялық қадағалау (бақылау) органы енгізілген. Олар төмендегі екі түрде қолданылады:

1. Конституциялық қадағалау (бақылау) қызметін жалпы сот юридикциясына жататын соттардың бәрі атқарады (Аргентина, Дания, Норвегия, Канада, Жапония, т.б. елдерде). Мұндай конституциялық қадағалау (бақылау) жүйесін американдық (орталықтанбаған) деп атайды.

2. Жалпы сот юрисдикциясы жүйесіне енбейтін арнайы квази-соттық органдар құрылып, олардың негізгі қызметіне конституциялық қадағалау (бақылау) жатады (мысалы, Ресей, ФРГ, Франция, Италия). Конституциялық қадағалау (бақылаудың) мұндай түрін еуропалық (орталықтанған) деп атайды.

Конституцияға жатпайтын нормативтік құқықтық актілерді тану (толық не жартылай) өзіне лайықты заң зардаптарына апарып соғады:

1. Конституция бойынша конституциялық қадағалау (бақылау) қарастырылған елдерде (Ресей, Канада, Индия, Өзбекстан, т.б.) конституциялық емес деп танылған заңдар жойылуға жатады.

2. Конституция бойынша тікелей конституциялық қадағалау (бақылау) қарастырылмаған елдерде конституциялық емес заңдар автоматты түрде жойылуға жатпайды. Мұны тек парламент, не болмаса нормативтік актіні қабылдаған орган (әлбетте, тек нормативтік акт болса) жүзеге асырады. Алайда, әрдайым конституциялық қадағалау (бақылау) органы наразылық білдірген акт соттар тарапынан қабылданбайды.

Конституциялық қадағалау (бақылау) органдары әртүрлі жолдармен құрылады.

4. Сот жүйесі мен өндірісінің түрлері.

Сөйтіп, Австрияның федеральдық конституциялық сотының мүшелері үкіметтің ұсынысымен президент тарапынан тағайындалады.

Италияның конституциялық сотының мүшелері президент, парламент және магистратура тарапынан, ал Францияның конституциялық кеңесінің мүшелері президент, ұлттық жиналыс төрағасы және сенат төрағасы тарапынан теңдей үлеспен тағайындалады. Бұл елдің бұрынғы президенті болған адам өмір бойы Францияның конституциялық кеңесінің мүшесі болып саналады.

Көптеген елдерде конституциялық қадағалау (бақылау) органы мен конституциялық сот ісін жүргізу үшін арнайы заңдар қабылданады.



Бақылау сұрақтары:

1. Шет елдердегі сот билігінің конституциялық негіздері.

2. Сот билігінің ерекше белгілері.

3. Сот жүйелерін ұйымдастыру мен қызметінің конституциялық-құқықтық негіздері.

4. Сот жүйесі мен өндірісінің түрлері.

5. Конституциялық бақылау мен конституциялық юстиция.

6. Конституциялық бақылау түсінігі.

7. Конституциялық юстиция қызметі.



18 ЛЕКЦИЯ. Тақырыбы: Шет елдердегі жергілікті басқару мен өзін-өзі басқару органдары.
Жоспары:

1. Шет елдердегі жергілікті басқару мен өзін-өзі басқару ұғымы.

2. Жергілікті басқару мен өзін-өзі басқару органдары.
Лекцияның мақсаты: Көптеген шетелдерде жергілікті басқару сайлау органдары мен атқарушы аппараттар арқылы жүзеге асырылады. Әдетте, жергілікті басқару органдарын (ЖБО) сайлау реттері заңмен белгіленеді. Әрине, мұндайда әрбір елде кандидаттарды ұсыну мен оларды сайлаудың өзіне тән ерекшеліктері болады.
Лекцияның мәтіні:

1. Шет елдердегі жергілікті басқару мен өзін-өзі басқару ұғымы.
АҚШ-та муниципальдық кеңеске сайлау өткізуде бірмандатты және копмандатты округтер құрылады. Ал, Ұлыбританияда графтар кеңесі мүшелері бірмандатты сайлау округтері бойынша сайланады. Францияда департаменттердің бас кеңестері екі турда өтетін мажоритарлық жүйе бойынша сайланады. Ал, енді, айталық, Италияда жергілікті басқару органдарының сайланаатын мүшелеріне сайлаушылар міндетті жүктей алмайды.

Мунициппальдық кеңестер әр түрлі мерзімге сайланады. Мысалы, Ұлыбританияда-төрт жылға, Францияда-алты жылға, Италияда – бес жылға, Жапонияда – төрт жылға, т.с.с. сайланады.Беларусь Республикасында жергілікті кеңес депуттары төрт жыл мерзімге сайланады.

Муниципаальдқ кеңестер саны жағынан да әр түрлі.Мысалы,АҚШ-та-5-тен 50-ге,Францияда-9-дан 165-ке дейін, Италияда-15-тен 80-ге дейін,Жапонияда-12-ден 120-ға дейін, Ұлыбританияда -70 адам шамасында.

Муниципальдық кеңестердің негізгі жұмыс түрі отырыс болып табылады.Бұл отырыстар сессиялық тәртіппен өткізіледі. Мысалы, Франция мен Жапонияда бұл сессиялар жылына 4 реттен кем өткізілмесе, АҚШ-та айына 1-ден 4 ретке дейін өткізіледі.

Бұл арада біз (ЖБО) жергілікті басқару органдары бысшыларына кең өкілдік берілетінін айта кеткеніміз жөн. Мысалы, Жапонияда губернатор (префектурада), мэр (қауымдастықта) мол билікке ие болып әрі ел үкіметінің өкілі ретінде саналады. Губернаторлар мен мэрлер тұрғындар тарапынан төрт жылға сайланып, олар муниципальдық аппарттардың басшы шенеуніктерін өздері тағайындап, өздері орнынан алады.

Молдова Республикасында аудандық кеңес ауылдық және қалалық кеңестердің маңызға ие қоғамдық істерін басқаруды үйлестіреді. Жергілікті көпшілік биліктердің ара-қатынасын автономия принциптеріне негіздеп шешеді әрі жалпы мәселелеріді шешуде ынтымақтастық қарым-қатынаста болады.

Түркіменстанда әкімдер жер-жерде мемлекет басшысының өкілі есебінде саналып, оларды президент қызметке тағайындап, орнынан алады әрі олар президенке есеп береді. Жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін кеңестер және аумақтық қоғамдық өзін-өзі басқару органдары құрайды. Кеңестер халықтық өкіметтің өкілетті ораганы болып табылады, олар азаматтар тарпынан тікелей бес жыл мерзімге сайланады әрі әкімшілік бағыныштылық қатынастарды болмайды.

Армения Республикасы Презденті Премьер-министрдің ұсынысы бойынша облыстарға префектура қызметіне тағайындайда әрі қызметінен босатады. Олар үкіметтің аумақтық саясатын жүзеге асырады, республикалық атқарушы органдардың аумақтық қызметінің атқарылуын үйлестіреді әрі Армения Республикасы заңдарына жергілікті өзін-өзі басқару органдары қызметінң сәйкес болуын қадағалайды.

Өзін-өзі басқару органдары қалаларымен мен ауылдардағы қауымдық меншікті иелік ету, қоғам тәртібін сақтауды ұйымдастыру, қауымының өзге де өзіне тиісті мәселелерін шешу үшін үш жылға сайланады: құрамында үштен он бірге дейін адамы бар және қауым басшысы старейшиндер қауымы кеңесін құрады. Қауым жетекшісі өз аппаратын түзеді.

Өзбекстанда облыстар мен Ташкент қаласы әкімінің қызметіне Президент өзі тағайындап, қызметінен босатады әрі өзіне тиісті халық депуттары Кеңестері оны бекітеді.Ал, аудан мен қалалардың әкмдерін өзіне тиісті облыстардың әкмдері қызметке тағайындап, орнынан босатады әрі бұларды да өзіне тиісті халық депуттары Кеңесі бекітеді. Ал, қалалардағы аудан әкімдерін сол өзіне тиісті қала әкімі қызметке тағайындап, орынан босатады, халық депуттары бекітеді. Ал, аудандық маңызға ие қала әкімдерін аудан әкімі халық депуттары Кеңесі бекітумен қызметке тағайындап әрі қызметінен босатады.

Осылайша, біз басқа елдердегі жергілікті басқару қызметінің іс-әрекеті мен ұйымдастырылу жүйесін біршама біліп алдық. Енді, нақтылы бір шетелдердің жергілікті басқару жүйелерімен тереңірек танысуымызға әбден болады.

Әсіресе, АҚШ тәжірибесі оқырманға өте қызық болар деп санаймыз.Ең алдымен бұл елде 50 муниципальдық жүйе, муниципалитеттің алты түрі: графтық, қала, бороу, виллидж, тауналар, тауншиптер бар. Муниципальдық басқару органдары штаттарға тәуелсіз түрде, жергілікті маңызға ие барлық мәселелерді өздері шешуге құқылы. Алайда, муниципальдық басқару органдарының әрбірінде өз жарғысы немесе хартиясы болуы талап етіледі. Хартия бірнеше түрлерді қамтиды. Мысалы, кейбір жағдайларда штаттық өкімет ұсынған, өздері негізін салып бекіткен хартиямен жұмыс істесе, кейде муниципалитет өздері жасаған, тек заң шығарушы штат жиналысы бекітуі үшін ұсынған хартиялар да болады. Муниципалитеттер өте жиі түрде өз хартияларын өздері жасайды. Бірақ, мұндайда, бұл хартиялар жергілікті референдумда бекітлуі тиіс.

Қазіргі кезде АҚШ-та муниципалитет ішіндегі басқаруды ұйымдастырудың үші түрі кездеседі:

1. Комиссиялық;

2. Кеңес-менеджер;

3. Муниципальдық кеңес және мэр.

Комиссиялық. Бірнеше адамнн тұратын басқарудың мұндай түріндегі муниципальдық кеңес мүшелерін тұрғындар 3-5 жыл мерзімге сайланады.Мүшелердің әрбір екі сипатта: жергілікті норма белгілеуші органның – муниципальдық кеңестің мүшесі ретінде және муниципалитеттің негізгі депратамаентінің атқарушы аппаратты жүйесіндегі басшысы ретінде болады.

Бұл қарастырылып отырған жүйеде мэр орны белгіленбеген. Егер де мэр орны белгіленсе,онда ол тек салтанатты қызметті ғана орындайды әрі кеңестер отырысында төрағалық қана етеді.Шындығына келсек,бұл жүйе тиімді деп табылмайды. Өйткені, ол ең алдымен билікті бөлісу принципін қанағаттандыра алмайды.

Кеңес-менеджер. Мұндай түрі басқарушы-маманды өте жоғары жалақымен қамтамасыз ете алатын муниципалитеттерде ғана пайдаланылады.Бұл жүйе көптеген муниципалиттерде өріс алған.

Муниципальдық Кеңес және мэр. Тұрғындардың Муниципальдық кеңес пен мэр сайлауын жүзеге асыратын нысан Муниципальдық басқаруларда кең таралған.Мэрдің құқықтық мәртебесі сол өзіне тиісті Муниципалитеттің хартиясымен (жарғысымен) белгіленеді.Мэр орнына лайықты кандидатура табылып,ол да өз қызметінде жүктелген міндеттерді жақсы атқара болса, онда басқарудың мұндай түрі жергілікті маңызға ие мәселелерді шешуде өте тиімді,сондай-ақ мэр лауазымы үлкен саяси аренаға (ол конгрессмен, штат губернаторы, президент аппаратындағы мемлекеттік қызметкер, т.б.) шығуға жол ашады.

АҚШ-тың мемлекеттік тәжірибесін сөз ете отырып төмендегі жағдайларды да айта кеткеніміз орынды. Федеральдық өкімет органдарының жергілікті басқаруды ұйымдастыруына қатысты бұл елдің конституциясында белгілі бір нормалар нақты көрсетілмеген. Алайда, орталық өкімет органдарының жергілікті басқаруда ресми реттеушілік құқығы айтылмағанымен,олардың Муниципалиттерге әсер ету мүмкіндіктерін жоққа шығаруға болмайды. Ондай қатынастың негізіне эконкомикалық факторды жатқызуға болады. Олардың қатарында федеральдық займ; Муниципалитет басқа да көздерден алатын федеральдық кепілдік займ; Муниципалитет қызметіне жәрдем ету, т.б. атауға болады.

Унитарлық мемлекеттерде әкімшілік – аумақтық құрылым мәселелері, сөз жоқ, тек елгілі бір елдің жоғарғы мемлекеттік оргндары құзырында болса, ал федеретивтік елдерде – олардың субьектілері құзырында болады.

Ашығын айтсақ, мемлекеттік әкімшілік – аумақтық құрылымы мемлекеттің өзінің белсенді қызметін қамтамасыз ету қажеттілігінен туындайтыны құпия да, жаңалық та емес.

Кез келген елдердің әкімшілік – аумақтық құрылымына көз жүгірткенде нақты жайларды көруге болады. Мысалы, Франция аумағы 95 департаментке бөлінеді, Италия – 20 облыстан, Жапония – 47 префектурадан (олардағы тұрғындар саны 500 мыңнан 12 млн. дейін) тұрады. Әрине бұл айтылған елдердің бәрінде де өте майда әкімшілік-аумақтық бірліктер де бар. “Өзбекстан Республикасы – делінген бұл елдің Конституциясының 68-бабында, облыстардан, аудандардан, поселкілерден, қыстақтардан, ауылдардан және сондай-ақ Қарақалпақыстан Республикасынан тұрады”. Қарақалпақыстан Республикасының, облыстарының, қалаларының, аудандарының шекараларын тек Өзбекстан Республикасы Президенті Өзбекстан Республикасы Ұлы Мәжілісі келісімімен ғана өзгерте алады.

Ал, Армения Республикасында әкімшілік – аумақтық бірліктер болып облыстар және қауымдастықтар (қала, қыстақ) табылады.

Молдава Республикасының Конституциясына сәйкес бұл елдің аумағы әкімшілік тұрғыдан аудан, қала және қытақтарға бөлінеді. Заңда көрсетілгендей кейбір қалалар муниципия деп танылуы мүмкін. Көпшілікті басқару өкіметін қыстақтар мен қалалардағы сайланбалы жергілікті кеңестер мен примарлардан тұратын жергілікті автономия жүзеге асырады.

Заңға сәйкес жергілікті кеңестер мен примарлар жеке басқарушы өкімет ретінде әрекет етіп, қыстақтар мен қалалардағы қоғамдық істерді шешеді.

Шетелдердегі жергілікті басқару органдарының міндеттері заң тәртібімен (мысалы, АҚШ, Ресей, Қытай, Ұлыбритания, Болгария, Молдова Республикасы, Литва, Туркия, Туркменстан және т.б. бірқатар елдерде) шешіледі. Сондықтан бірқатар шетел мемлекеттері заңдары жергілікті басқару орогандары өкілеттігін міндетті және міндетті емес деп те бөлетінін айта кеткеніміз жөн. Мұндағы бірінші топқа жататын мәселелер көбіне, жалпы мемлекеттік маңызға ие болады, ал міндетті емес топқа жергілікті басқару органдарының өз қараулары бойынша жүзеге асырылатын мәселелерге өкілеттіктері айтылады.



2. Жергілікті басқару мен өзін-өзі басқару органдары.

Шетелдердің заңдары жергілікті басқару органдарының негізгі қаржылық қайнар көздерін де анықтап береді. Олар негізінен өз табыстарынан, елдің мемлекеттік бюджетінен берілетін дотациядан және тұрғындардан алынатын әр түрлі салықтар мен жинаулардан тұрады. Табыстың негізгі бөлігін қозғалмайтын мүлікке салынатын салықтар құрайтынын ескерте кетеміз.

Жергілікті басқару органдарына үкімет тарапынан берілетін субсидия тәжірибеде өте өте кең тарап отыр. Көп елдерде мұндай жәрдемнің көлемі муниципалитеттің барлық табыстарының 15-тен 60 процентке дейінгі мөлшерін қамтиды.

Муниципалитет пен федеральдық өкімет арасындағы тікелей байланыс дамуының ең бір бетбұрысысын американдықтар 1932 жылдан, яғни, «Ұлы депрессия» деп аталатын кезеңнен бастады деп есептейді. Осы жылы бірінші рет заң қабылданып, барлық мүдделі Муниципалитерге неие қаржы (ссуда) ұсынылып, сонымен бірге заң жобасына лайықты қаржыландыруды іске асыруда қойылатын бірқатар талаптар да бекітілгені айтылады.

Муниципалиттер мен федеральдық өкіметтің «ілінісу» жүйесінде арнайы тағайындалған субсидия –субвенция ерекше маңызды орын алады.

Мұндай субвенцияның шығуына АҚШ Конституциясының 8-бөлімінің 1-бап заңды негіз болды. Онда федеральдық өкіметке көпшілік иелігіне арттыру мақсатында қаржы шығынын шығару құқығы берілген.Алайда, сбвенция беру не бермеу негізінен Муниципалитеттердің мақсаты бағдарлмаларға белсенді қатысуы не қатыспауы сапасына байланысты анықталады.

Испания. Бұл елдің аумағы муниципалитеттерге, провинциялар мен автономиялық бірлестіктерге бөлінген. Өз міндеттерін орындауда бұлардың бәрі де жеке,тәуелсіз құқықтарға ие.

Елде 17 автономиялық бірлестіктер бар. Олардың әрқайсысының өз заң шығарушы жиналысы бар. Онда заңдарды қабыдап, бірлестіктер бюджетін бекітеді әрі өз үкіметінің қызметін бақылайды. Бірлестіктегі атқарушы өкімет үкіметтік кеңеске және оның төрағасына берілген.

Олардың заң шығарушы жиналыс сайлап, король тағайындайды. Үкімет заң шығарушы жиналыс алдында есеп береді (бірлестіктерде басқарудың парламентарлық нысаны белгіленген).

Бірлестіктер қаржы автономиясына бірккен,олар өз кірістерін толтыратын өз қаржы көздеріне ие (мысалы, жеке мүліктен түсетін пайдаға салықтар салу, т.б). Провинция аумағы муниципалиттер тобын біріктіреді. Провинцияны басқаруды тұрғындар тараптарынан сайланған депуттар жүзеге асырады. Орталық Үкімет ішкі істер министірі тағайындайтын провинция губернаторына берілген. Муниципалитеттерді басқару халық сайлаған тиісті кеңестерге жүкітеледі. Жергілікті маңызы бар мәселлерді шешуде муниципалиттер бірігуі мүмкін.

Индия. 25 штаттың әр бірі округтарға бөлінеді. Штат губернаторы бірнеше округтарды (әдетте 7-8) басқару үшін комиссиялар тағайындайды. Ол өзінің бақылауындағы округтерді басқару үшін аппарат қызметін ұйымдастырады, әрбір округтер үшін комиссиялардың орынбасарларын губернатор белгілейді. Олар штат үкіметіне тікелей бағынып, округтегі жоғары лауазымды адам саналады. Комиссар орынбасары салық жинауды, армияға адам алуды, несие қаржы беруді,қажетілерге көмек беруді, түрмелерді қарау мен кейбір соттық өкілеттіктерді жүзеге асыруды ұйымдастырады. Округ аумағы сайлау кеңестері бар талук және тексилге бөлінеді, онда сайлау кеңестері болады.

Индия 72 ірі қала округтық бағынудан шығарылған. Оларда муниципальдық корпаорациялар құрылған. Бұл корпарациялар Индиядағы өзін-өзі басқаратын ең ежелгі, ең бір өкілетті және автономдық орган болып саналады.Бұл қалаалрдың тұрғындары 3-5 жылға бас кеңесті сайлады. Олардың мүшелері өз құрамы арасынан бір жыл мерзімге мэр және оның орынбасарын сайлайды. Соған қарамастан барлық атқарушы билік штат үкіметі тағайындайтын корпорация комиссары қолын топталған. Әрбір муницпалдық корпаорация қызметінң ең маңызды бағыттарына сай тұрғындар өз алдына комиссия құрады. 10 мыңнан артық тұрғындары бар қалларда олар тарапынан муниципальдық кеңестер сайланады. Демек, жергілікті маңызы бар мәселлерді өздері шешеді (елде 1500 муниципальдық кеңестер бар).

Жергілікті өзін-өзі басқарудың дәстүрлі органы-қыстық панчаят ауылдық жерлерде құрылады. Бұларға ауыл шаруашылық, денсаулық, тазаллық, көгалдандыру, т.б. салларға байланысты қауымдық мәселеерді шешу үшін конституция бойынша атқарушылық билік берілген. Қазіргі кезде панчаяттар ауыл тұрғындарының жалпы санының 90 проценттен көбін қамтып отыр. Көптеген штаттарды панчаяттар үш тарамнан (звенье) тұрады: төменгі –яғни, самит панчаяттар (бұлар 4414) және жоғарғы – зила паршад (елде бұлар – 274). Мысалы, қыстақтық панчаят үш негізгі органдардан құрылады: қыстақтық жалпы жиналыс, панчаяттың атқарушы комитеті және панчаят соты немесе қыстақтық сот.

Әсіресе, жақын шетелдер тәжірибесін зерттеу өте маңызды. Сондықтан да біз бұлардың арасынан Ресей Федерациясының тәжірибесін ерекше бөліп көрсеткіміз келеді. Ресей заңдары жергілікті өзін-өзі басқаурды дамытуға айрықша көңіл бөледі. Сол себепті де, жергілікті өзін-өзі басқаурға бұл кез келген мәселерді өздері шешіп қана қоймастан, муниципальдық меншіктерін өздері пайдаланып, оны билеуге құқықты. Жергілікті өзін-өзі басқаруды азаматтар референдум,сайлау, тағы басқа да тікелей еріктерін білдіру жолдарымен, сондай-ақ сайланбалы және жергілікті өзін-өзі басқару қалаларда, ауылдық мекен-жайлар мен тағы да басқа аумақтарда өздерінің тарихи және жергілікті дәстүрлері есепке алына отырып жүзеге асырылады. Жергілікті өзін -өзі басқару органдарының құрылымын тұрғындар өздері анықтайды. Жерілікті өзін-өзі басқару органдары муниципальдық меншікті өздері басқарады, жергілікті бюджетті құрып, бекітіп әрі орындайды, жергілікті салықтар мен салымдарды белгілейді, қоғамдық тәртіпті сақтауды жүзеге асырады, сондай-ақ жергілікті маңызы бар басқа да мәселелерді шешеді.

Біздің ойымызша жергілікті басқару шетелдердің құқықтық институттары ішіндегі, біз қарастырып отырған конституциялық құқықтар жүйесіндегі, ең күрделісі болып табылады. Сондықтан да әр түрлі елдердің конститутциялық институттарының негізгі анықтамаларын, мейлі ол құқық саласы не оқу пәні болғанына қарамастан, белгілі бір құқық жүйесі ретінде қарастыруға боатын болса, ал жергілікті өзін -өзі басқаруды белгілі бір құқықтық институтқа телу қиынның қиыны. Өйткені, жергілікті басқару әр алуан субьектілер (мысал, жергілікті өкілтті және атқарушы органдарының заңды құрлымдары, сол секлді жергілікті өзін -өзі басқару органдарының құрлымдары) тарапынан жүзеге асырылады. Біз жергілікті өкілетті және атқарушы органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын біртұтас деп қарағанның өзінде, жергілікті басқару бір жағынан мемлекеттік органдар, екінші жағынан жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы жүзеге асырылатынын куәміз. Сонда бұл екі орган арасына қандай шек қоюға болады?

Әрине, конституциялық құқық саласынан ғылым ретінде де, оқу пәні ретінде де қарай отырып, төмендегідей тұжырымдарға кетуімізге болады:

-өкілетті мемлекеттік органдар арқылы жергілікті маңызға ие істерді басқару деп біз бегілі бір әкімшілік-аумақтық бірліктегі тұрғындарды жергілікті мемлекеттік басқаруды айтамыз.

-жергілікті өзін-өзі басқару деп, өздеріне тән аумақты мемлекттік өкімет міңдетіне кірмейтін, жергілікті маңызға ие мәселелерді заңда көрсетілгендей сайлау тәртібімен өз өкілдктерін пайдалана отырып жүзеге асырушы органдар айтады (әрине, жергілікті мәселелерді шешуде мемлекеттік органдар тарапынан жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жәрдем көрсетілетін естен шығармауымыз керек).

Дегенмен, бұл жергілікті басқару институттары белсенді жұмыс істеулері үшін төмендегі ең қажетті өкілдіктерге ие болулары керек:

-ресми түрде тұрғындардың нақты әкімшілік-аумақтық бірлігі (аумағы) болуы;

-жергілікт маңыздағы істерді белгілі бір әкімшілік-аумақтық бірлік (аумақ) шеңберінде өзі басқаруы;

-өзінің жеке атқарушы аппараты;

-өзінің жеке материалдық базасы (соның ішінде муниципальдық меншік түрінде) болуы;

-жергілікті салықтарды белгілеп әрі оны жинауы, сондай-ақбелгіленген тәртіпте нормативтік актілер шығаруы.

Міне, осы айтылғандарға сүйене отырып, жергілікті (немесе муиципальдық) басқарудың шетелдердегі анықтамасын былайша айтуға әбден болады. Бұл жергілікті маңызға ие істері басқаруды сайлау жолымен не болмаса заңда бекітілген басқадай тәртіппен құрылған органдар арқылы басқару болып табылады. Ол-өзіне тиісті әкімшілі-аумақтық бірлік тұрғындарының өкілетті өкілі.

Шетелдердің бірқатарында жергілікті басқару мемлекеттік басқарудың ең маңызды бір бөлшегі болып есептелінеді. Мысалы, АҚШ-та муниципальдық қызметте мемлекеттік қызметінің жалдамалы қызметкерлерінің жалпы санының 50 процентке таяу бар. Ал, ФРГ-да мемлекеттік қызметкерлердің 30 проценті жергілікті басқару органдарына жұмыс істейді.


Каталог: Книги
Книги -> Таќырып: Деректану пјні
Книги -> Кәсіби өсудің жоғАРҒы мектебі
Книги -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
Книги -> Оразбек Нұсқабаев
Книги -> Мұхтар Әуезовтің «Абай», «Абай жолы» романдарының әдеби сында танылу және бағалану тарихы.
Книги -> Қазақстан республикасы
Книги -> Н. ТҰЯҚ баев т к. Арыстанов б. ӘБішев жалпы геология курсы
Книги -> А. Ж. Сейтембетова
Книги -> С. П. Наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> М а 3 м ұ н ы қазақ тілі леқсикологиясына кіріспе қазақ лексикологиясының мақсаты мен зерттеу объекгісі лексика


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет