Қожа мұхтар баһадырұлы ортағасырлық Отырар: тарихи-археологиялық деректер негізінде



жүктеу 0.93 Mb.
бет1/6
Дата09.09.2017
өлшемі0.93 Mb.
түріДиссертация
  1   2   3   4   5   6


ӘОЖ 902:94 (574/575) Қолжазба құқығында


ҚОЖА МҰХТАР БАҺАДЫРҰЛЫ




Ортағасырлық Отырар:

тарихи-археологиялық деректер негізінде

07.00.06 - Археология

Тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін


дайындалған диссертацияның

АВТОРЕФЕРАТЫ

Қазақстан Республикасы


Алматы, 2009

Жұмыс Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-түрік университетінің Археология ғылыми зерттеу орталығында орындалды.

Ғылыми кеңесші: ҚР ҰҒА академигі, Болония ғылыми

академиясының (Италия) корреспондент

мүшесі, тарих ғылымдарының

докторы, профессор



О. Смағұлов
Ресми оппоненттер: тарих ғылымдарының

докторы, профессор



С.Е. Әжіғали

тарих ғылымдарының

докторы, профессор

Ж.К. Таймағамбетов

ӨР ҒА академигі, тарих

ғылымдарының докторы, профессор

А.А. Аскаров

Жетекші ұйым: Е. Бөкетов атындағы Қарағанды

мемлекеттік университеті

Диссертация 2009 жылы «23» қазан күні сағат 14.30-да Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты жанындағы тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін беру жөніндегі БД 53.33.01 Диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).


Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының қолжазбалар қорында (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29) танысуға болады.
Автореферат 2009 жылы « » қыркүйекте таратылды
Диссертациялық кеңестің

ғылыми хатшысы, тарих

ғылымдарының докторы Қапаева А.Т.

Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақстан аймағында көлемі жағынан ең ірі ортағасырлық қала Отырар болып табылады. Зерттеу жұмысында Отырардың ортағасырдағы тарихы аңыз әңгімелер, жазба және археологиялық деректер негізінде қарастырылады. Отырар-Фараб иелігінің тарихи географиясы, елді мекендері, керуен жолдарының бағыттары, Отырардың ерте ортағасырдағы, ортағасырдың орта беліндегі, кейінгі ортағасырдағы археологиялық белгілері жазба мәліметтермен, аңыздармен салыстырыла отырып, әр кезеңдегі саяси тарихы, қолөнері, егіншілік пен ирригациясы, сауда-саттығы, мәдениет пен наным-сенімдері сипатталады. Көп ғасырлық тарихы бар Отырар қаласының ХVІІІ ғ. ортасында құлдырап босап қалу себептері көрсетіледі.

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Кешенді археологиялық-тарихи зерттеулердің нәтижесінде Қазақстан аумағы Евразияның байырғы және ортағасырлық тарихында аса маңызды роль атқарған орталықтардың бірі болғаны анықталып отыр. Алайда тоталитарлық жүйе үстемдік еткен кезеңде еліміздің ортағасырлық тарихы, оның мәдени және рухани жетістіктері өз дәрежесінде көрсетілмеді.

Тек тәуелсіздігіміздің арқасында байырғы тарихымызды терең тануға даңғыл жол ашылды. Тәуелсіздік алғалы бері қолға алынған және «Мәдени мұра» бағдарламасы аясындағы атқарылған жұмыстардың негізінде ғылыми айналымға жаңа тарихи және археологиялық деректер қосылды.

Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Қазақстан аумағын ортағасырлық дәуірде мекен еткен халықтың бір бөлігі көшпенділікпен қатар отырықшы, жартылай отырықшы болғаны, Қазақстанның едәуір бөлігінде ортағасырда қалалар мен тұрақты елді мекендердің болғаны жөнінде материалдар көптеп жинала бастады. Әрине, әр қаланың қайталанбас өзіне ғана тән тарихы бар. Бірақ қазақ даласындағы кез-келген қала өзі орналасқан аймақпен, жалпы Қазақстанмен тығыз байланыста дамыды. Сондықтан ортағасырлық қалалар тарихынсыз туған еліміздің тарихын қалпына келтіру мүмкін емес. Қалалар - сауда, қолөнер, діни, әкімшілік орталықтары болды, ал Қаялық, Отырар, Сарайшық, Сайрам, Сауран, Сығанақ, Тараз, Түркістан - қазақ жеріндегі жеке хандықтардың, ірі феодалдық иеліктердің астаналары қызметін атқарды. Аталған қалаларда Еуразия аумағы үшін маңызды шешімдер қабылданып отырды. Мысалы, 1763 ж. Түркістан қаласында қазақ билеушілері жиналып, Қытай империясы тарапынан Орталық Азия елдеріне жаулап алу қаупі төнуіне орай көрші мұсылман мемлекеттерімен, Ауғанстан билеушісімен бірлесіп әскери одақ құру мәселесін қарап мақұлдады. Ал 1771 ж. Түркістан қаласында Абылайды үш жүздің ханы етіп көтеру рәсімі өтті. Мұндай кеңестік дәуірде назар аударыла бермейтін фактілер қалалар мен тұрақты елді мекендер тарихын тану қажеттілігін күшейте түседі.

Қазақстан мен Орта Азияның ортағасырлық тарихында маңызды роль атқарған қалалардың бірі Отырар болды. Бұл қала Әбу Насыр әл-Фарабидің отаны ретінде әлемге танымал. Деректер оны түркілердің, Түркістан өлкесінің астанасы болғанын көрсетеді. Отырар Қазақстан аумағында күміс, мыс теңгелермен қатар алтын ақша соққан жалғыз қала. Отырардың аса құнды тарихи ескерткіш екенін онда ЮНЕСКО/ Жапонның мақсатты қорының «Көне Отырар қалашығын сақтау мен реставрациялау» жұмыстарының жүргені және оны Қазақстан тарапынан ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енгізуге ұсынуы айғақтай түседі. Отырар Қазақстанның басқа ортағасырлық қалаларымен салыстырғанда археологиялық тұрғыдан ең көп қазылған және қазбалар көлемі жағынан алып қарағанда кең ауқымда жүргізілген қала болып табылады.

Отырар қаласын зерттеу жұмыстары ХІХ ғ. аяғында басталды. ХХ ғ. ортасында Отырар өңірінде А.Н. Бернштам басқарған ОҚАЭ (құрамында Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич бар) жұмыс істеді. 1969 ж. К.А. Ақышев басқарған Отырар археологиялық экспедициясы Отырар ескерткіштерін жаңаша тәсілдермен зерттеуді қолға алды. 1970 ж. К.А. Ақышев басқарған ОҚКАЭ Отырартөбенің стратиграфиясы мен топографиясын зерттеді. 1971 ж. бастап кең көлемді аудандарды ашу тәсілімен қазба жұмыстары басталды. Әсіресе, ХХ ғ. екінші жартысында К.А. Ақышев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзакович, В.А. Грошев, Е.А. Смағұлов, Р.З. Бурнашева бастаған зерттеушілер тобы қала тарихының көптеген экономикалық, әлеуметтік-саяси мәселелерін қарастырды.

Үлкен жетістіктерге қарамастан Отырардың ортағасырдағы тарихын қамтыған еңбек әлі жазылмаған. Соңғы кездері Отырар ауданы мен көрші аймақтарда жаңа археологиялық ескеркіштер тобының табылуы, Отырартөбе мен көршілес ескерткіштерді қазу барысында жаңа археологиялық материалдардың жиналуы, ғылыми айналымға жаңа жазба тарихи деректердің қосылуы, археологиялық ескерткіштер жөніндегі аңыздарды тарихи дерек ретінде қарастыру сияқты мәселелер туындап, Отырар тарихын жаңаша зерделеуді талап етеді.

Қазіргі таңда мақта және басқа да дақылдарды өсіру үшін егістіктер ауданы ұлғайып, жәдігерлерге едәуір қауіп төніп тұрған кезде аймақтағы археологиялық ескерткіштерді тіркеу, тарихи ескерткіштердің барлығын тізімге алу, тарихи ландшафтың құндылығын анықтау өте-мөте қажет. Осы жұмыстар «Отырар алқабы ескерткіштері» деген атпен белгілі кешенді ЮНЕСКО-ның әлемдік мұра тізіміне енгізу үшін, Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштері жиынтығын жасау үшін қажетті қадам деп санаймыз. Осы бағыттағы жұмыстар «Мәдени мұра» мен «Көне Отырарды қалпына келтіру» мемлекеттік бағдарламалары бойынша ескерткішті сақтау, күту, мұражайландыру және оны туристік нысанаға айналдыру жұмыстарының ойдағыдай жүргізілуі үшін де керек-ті.

Зерттеу жұмысының методологиялық негіздері. Зерттеу жұмысын талдау барысында біз соңғы жылдары Отандық археология ғылымында болып жатқан өзгерістерді негізге алдық. Біз өз зерттеуімізде жаңа бағыттағы ғылыми ой-пікірлер мен тұжырымдарды, сыннан өткен, жаңа көзқарастар тұрғысынан жазылған отандық және шет елдік зерттеулерді басшылыққа алдық, ғалымдардың тарих пен археология саласындағы жаңа әдіс-тәсілдері қолданылды. Зерттеуде осындай әдіс-тәсілдерді қолдану Отырардың тарихын объективті түрде сипаттауға қол жеткіздіреді.

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу барысында табылған тың деректік материалдарды бұрынғы дерек көздердегі мәліметтермен салыстыру, талдау мен қорытындылау негізінде Отырардың ортағасырдағы тарихын жазу - зерттеу жұмысының басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатта келесі міндеттер белгіленіп шешілді:

- Отырар тарихына қатысты барлық жазба деректерді, археологиялық және тарихи зерттеулерді талдап сипаттау;

- Отырардың өткен тарихына байланысты ауыз–әдебиет үлгілерін жинақтау, аңыз әңгімелерді тарихи дерек көзі ретінде қарап, оларды талдаудан өткізіп, мәліметтер алу, бұрын жарияланбаған аңыздарды ғылыми айналымға енгізу;

- Отырар-Фараб иелігі жөніндегі мәліметтерді талдап иеліктің шекарасын белгілеу, Отырар алқабының ортағасырдағы табиғи ортасы жайлы мәліметтер жинастыру, табиғи ортаның тұрақты елді мекендерге тигізген ықпалын белгілеу, географиялық атауларды талдап, деректердегі елді мекендерді археологиялық ескерткіштермен баламалау, байырғы керуен жолдарының тармақтарын анықтау;

- Отырардың ерте ортағасырда, ортағасырдың орта белінде, кейінгі ортағасырдағы археологиялық белгілерін жазба мәліметтермен салыстыра отырып, әр кезеңдегі саяси тарихты, қолөнерді, егіншілік пен ирригацияны, сауда-саттықты, мәдениет пен наным-сенімдерін сипаттау;

- Көп ғасырлық тарихы бар Отырар қаласының ХVІІІ ғ. ортасында құлдырау, босап қалу себептерін айқындау;

- Отырар қала мәдениетінің қазақ халқының этникалық тарихына қатысын анықтау.

Зерттеу жұмысының нысаны – ортағасырлық Отырар қаласының қалдықтары, алқаптың археологиялық ескерткіштері, археологиялық қазба барысында алынған және кездейсоқ табылған заттар, басқа да заттық және заттық емес мұралар.

Зерттеу жұмысының пәні ­– ортағасырдағы Отырар тарихы, оның өзекті мәселелеріне тарихи талдау жасау.

Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері ерте ортағасырлық дәуірдің басынан (б.з. ІV ғ.) бастап қаланы соңғы тұрғыны тастап кеткен 1750 ж. дейінгі, яғни, ХVІІІ ғ. ортасына дейінгі мерзімді қамтиды.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы алға қойылған міндеттердің өзектілігінен туындайды. Кең көлемдегі деректік материалдар негізінде Отырар қаласы мен аттас иеліктің ортағасырлық дәуіріндегі тарихының тұтастай қарастырылуы зерттеу жұмысының негізгі жаңалығы болып табылады. Осыған байланысты диссертацияда мынадай ғылыми жаңалықтар көрініс тапты:

- Ортағасырлық Отырардың зерттелу тарихнамасы жаңа мәліметтер негізінде толықтырылып сараланды;

- Отырар тарихын тануда жергілікті аңыздар басқа да деректермен салыстырылып, тексеріліп тарихи дерек ретінде қарастырылды;

- Ғылыми айналымға соңғы жылдары енген жазба деректердегі мәліметер және археологиялық материалдар тарихи дерек ретінде талданған;

- Отырар-Фараб иелігінің тарихи географиясы алғаш рет сипатталды, елді мекендер, керуен жолдар бағыттары айқындалған;

- ортағасырлық Отырардағы отырықшы тіршілікке табиғи ортаның ықпалы жан жақты сипатталып ашылған;

- Тарихи-археологиялық материалдар негізінде ерте ортағасырлық Отырар тарихы сипатталды. Отырар аймағында тұңғыш табылып отырған жазу айғақтары, байырғы наным–сенім жөніндегі материалдар қарастырылған.

- Отырар аймағын мұсылман әскерлерінің басып алуы жазба және археологиялық деректер негізінде сипатталды

- Отырардың ортағасырдағы қолөнері жаңа материалдар негізінде толықтырылған.

- Отырарды монғол әскерінің басып алу мәселесі жаңаша тұрғыдан қарастырылды. Отырардың ХІІІ-ХV ғғ. сауда-саттығы, ирригациясы, мәдениеті жаңа материалдар негізінде сипаталды.

- Отырар қаласында тіршіліктің біржолата тоқтау себептері, кейінгі ортағасырлық Отырар қалалық мәдениетінің этникалық аспекті нақтылы мәліметтер негізінде көрсетілген.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.

- Отырар қалашығы орнында тұңғыш қазба жұмыстарын 1884 ж. Н.И. Веселовский жүргізді. Отырар аумағындағы археологиялық ескерткіштер алғаш рет Рудневтың картасында бейнеленді. ХХ ғ. ортасында Отырар ескерткіштерінің сақталуы мен зерттелуіне Ә.Х. Марғұлан үлес қосты.

- Отырар аңыздары ортағасырлық Отырар жөніндегі бірден–бір тарихи дерек болып табылады;

- Отырар тарихына қатысты жаңа және құнды мәліметтер - «Насаб–намада», Елюй Чуцайдың жазбасында, Қожа Ахмет Ясауи «хикметтерінде» бар

- Отырар –Фараб иелігінің оңтүстік шекарасы қазіргі Шардарадан басталған, солтүстікте Қарашық-Шавгар уалаяты – қазіргі Түркістан ауданы, шығыста Қаратау жоталарымен, батыста Қызылқұммен өткен. Сырдарияның сол жағалауында оңтүстіктен солтүстікке қарай тарихи деректерде аталатын Ақсулат, Ұзыната, Пулқожашайқы, Сүткент, Камарши-Ата, Пулқожашайқы, Султайн-шайх, Ешкілі, Рабатуғұз елді мекендер, тұрақ орындары баламаланды. Барлау барысында Отырар алқабының жаңа археологиялық нысаналары табылды. Отырар қаласы ішінде және айналасында келесі микротопонимдердің бары нақтыланды: Арыстанбаб қабірі, Сопыхана, Бердібек сарайы, Қабұғ Йарық, қорған.

- Отырар –Фарабиелігінде тұрақты тіршілік үшін қажетті су көздері – Сырдария, Арыс, Бөген өзендері болып табылады. Аталған өзендерде арнаның өзгеру, су деңгейінің көтерілуіне, не түсуі елді мекендерге, олардың шаруашылығына қатты әсер етті.



- Қаракөншек пен Шардара маңынан табылған жазуы бар ыдыстар Отырар-Тарбанд иелігінің халқы ерте ортағасырда мәдениеттің жоғары жетістігі әліппені пайдаланғанын көрсетеді. Құйрықтөбедегі сарайда түркі билеушілері өз құдайларын, арғы бабаларын бейнеледі. Отырарға таяу жерде – Қаратауда түркілік мүсіндер қойылған қорымдар болды. Мұсылмандықтан бұрын Отырар халқы түркілік манихейлікті, христиандықты, басқа да наным-сенімдерді ұстанды.

- «Насаб–нама» мәліметтері мен археологиялық материалдарды салыстыру араб әскерлері VІІІ ғ. екінші ширегінде Фараб-Отырар иелігіне Сүткент арқылы еніп, Сырдарияның екі жағалауымен жүре отырып, Отырарды басып алғанын көрсетеді. Археологиялық материалдар қарахандардықтар заманында мата өндірісі, етікшілік, шыны өндірісі болғанын айғақтайды.

- 1210 ж. Отырар Хорезмшах мемлекетіне күштеп қосылғандықтан. Отырарда Шыңғысхан әскеріне қарсы соғысқан тек Хорезмшах жіберген әскер болды. Археологиялық зерттеулер Отырар жермен жексен болмағанын көрсетті. Бүкіл қалалық өрт іздері жоқ. Қала халқының біршама уақыт өткен соң өз үйлеріне қайта оралған. Қаланың монғол империясының құрамына қосылуы зардаптармен қатар позитивті өзгерістерді де әкелді. Отырар халықаралық сауданың маңызды орталығына айналды. Отырарда ХІІІ ғ. екінші жартысы мен ХV ғ. сәулетті құрылыстар салынды. Олардың бірінде шахмат тасы табылды. Ақарық атты бір өзен суын екінші өзенге жеткізетін өзгеше ирригациялық құрылыс салынды.

- Отырар қаласында тіршіліктің тоқтауының басты себептері: 1. Жоңғар шапқыншылығы және соның салдарынан ирригациялық жүйенің бұзылуында. 2. Саны азайған отырарлықтардың егістіктерге, қалаға су алып келу мәселесін тұрақты түрде шеше алмауында. 3. ХVІІІ ғ. бастап климаттың өзгеруінде.

- Отырардың халқы Оңтүстік Қазақстанның басқа да қалаларының тұрғындары айналасындағы көшпелі және жартылай көшпелі халықпен тығыз шаруашылық, этникалық байланыста болды. Археологиялық және басқа да деректер Оңтүстік Қазақстанның қалаларында қазақтар да тұрған көрсетеді. Қала халқының бір бөлігі қазақ халқының құрамына кірді деген тұжырымға келеміз.

Зерттеудің қолданыстық маңызы. Зерттеу жұмысының ғылыми тұжырымдары мен материалдарын Қазақстан тарихы мен археологиясына арналған еңбектерді жазуда, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар мен оқу құралдарын жасауға пайдалануға болады. Зерттеу барысында табылған жаңа ескерткіштер еліміздің тарихи-мәдени мұра қатарын толықтырып, «Оңтүстік Қазақстан облысы тарих және мәдениет ескерткіштер жинағы. Отырар ауданы» атты энциклопедиялық жинаққа енді.

Еңбек Отырар ескерткіштерін әлемдік мұра тізіміне енгізу тұрғысынан пайдалы болмақ. Қазба кезінде табылған заттар Қазақстанның орталық музейі, Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі экспозициясы мен қорларында сақтаулы тұр.



Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыстың негізгі нәтижелері мен қорытындалары ғылыми монографияда, Астана, Алматы, Қызылорда, Шымкент, Тараз, Түркістан, Нукус-Бустан-Беруни қалаларында өткенхалықаралық және республикалықғылыми практикалықконференцияларда баяндалды. Зерттеу жұмысының мазмұнына сәйкес 1 монография, 69 мақала Қазақстан, Өзбекстан, Қытай, Түркия және Рессейде шығатын ғылыми басылымдарда жарияланды. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті бекіткен тізімге енген 7 түрлі басылымда 16 мақала (төртеу бірлескен авторлықта), 5 мақала шетелдік басылымдарда, 13 мақала республикалық және халықаралық ғылыми конференция материалдарының жинақтарында, әр түрлі басылымдарда 35 мақала жарық көрді. Диссертация қолжазбасы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Ғылыми кеңесі мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды (хаттама № 6, 30 сәуір 2009 ж.).

Диссертацияның құрылымы. Диссертациялық жұмыстың құрылымы тақырыпты және алға қойған міндеттерді ашуда логикалық бір ізділік бойынша жасалды. Диссертациялық жұмыс кіріспе, алты тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және қысқартулар тізімінен тұрады. Диссертациялық жұмыс сызбалармен, суреттермен толықтырылған.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Кіріспеде диссертациялық жұмысқа жалпы сипаттама беріліп, тақырыптың өзектілігі негізделіп, жұмыстың зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері, ғылыми жаңалығы, методологиялық негіздері, хронологиялық ауқымы, практикалық маңызы және қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар көрсетілген.

1 «Отырардың ортағасырлық тарихына байланысты деректер» деп аталатын тарауда Отырар тарихына қатысты белгілі барлық дерек көздері қарастырылады. 1.1 «Отырар туралы тарихи-археологиялық зерттеулер» деп аталатын бөлімде Отырар жөніндегі археологиялық деректер төрт кезеңге: 1. 1.1832 - 1946 жж.; 2. 1947–1966 жж.; 3. ХХ ғ. 60 - шы жж. аяғы - 1991 ж. аралығы; 4. Қазақстанның егемендік алған 1991 ж. бастап 2008 ж. ортасына дейінгі аралық деп бөлініп баяндалады.

ХІХ ғ. А.И. Левшиннің, Н.А. Маевтың, Н. Дингельштедттың, Е.Т. Смирновтың зерттеулерінде Отырар қиранды, қала құландысы ретінде аталады. Баспасөзде Отырар қаласының құландыларын алғаш И.Т. Пославский сипаттады. Сырдарияның орта ағысының сол жағалауындағы ескерткіштерді алғашқылардың бірі болып аралап суреттеген Н.В. Руднев болды. Отырар тарихы жөнінде Н.С. Лыкошин, В.В. Бартольд, Н. Жетпісбаев баспасөз бетінде пікір алысты. Соңғы уақытқа дейін археологиялық әдебиетте Отырарда алғашқы қазбаны А.К. Кларе мен А.А. Черкасов 1904 ж. жүргізген деп саналатын. Алайда Н.И. Веселовскийдің бізге жеткен «Қазалыдан Ташкентке барар жолдағы көне қалалар қалдықтарының сипаттамасы» деп аталатын қолжазбасына сүйенсек, әйгілі шығыстанушы Қазақстанның оңтүстігінің бір топ ескерткіштерін зерттеп, солардың ішінде Отырарда қазба жұмыстар жүргізген екен. Отырарға қатысты мәтін жұмыста толығымен келтіріледі және мәтінді талдау арқылы Отырарда Н.И. Веселовскийдің қашан болғаны негізделеді. Сонымен, аталған құжаттарға сүйене отырып, Отырар қалдықтарының алғашқы сипаттамасын жасаған және Отырартөбеде тұңғыш қазба жұмыстарын жүргізген шығыстанушы, һәм археолог Н.И. Веселовский деуге толық негіз бар. Алайда бұл жұмыстар жөнінде баспасөз бетінде ғылыми есеп жарияланбаған соң Отырардағы алғашқы қазбалар ғылыми орта үшін белгісіз болып келді. А.К. Кларенің «Ежелгі Отырар және оның құландыларындағы 1904 жылы жүргізілген қазбалар» атты еңбегі қазба жөніндегі әдеттегі есеп шеңберінен асып сол кездегі ғылыми айналымға енген жазба деректерді қамтыған Отырардың тарихын жазуға деген алғашқы талпыныс деп бағалауымыз керек. Онда Отырар мен Фараб атауларының шығу тегі жөнінде жорамал жасалған, қала арқылы өткен жолдар бағыты суреттелген, ел арасында сақталған бірнеше тарихи аңыз әңгімелер алғаш жарияланды.

Сырдарияның сол жағалауындағы ескерткіштерді алғашқылардың бірі болып аралап көрген Н.В. Руднев болды. Оның 1900 ж. мақаласында Сырдарияның бойындағы Қысты деген жерден Түркістан қаласына дейінгі аймақта 11 қала орны аталады. Н.В. Руднев 1903 ж. «Туркестанские ведомости» газетінде Сырдарияның орта ағысы жағалауының картасын жариялады. Археологиялық әдебиетте аталмайтын осы картада 51 ескерткіш белгіленген. Бұны осы аймақтың тұңғыш археологиялық картасының нобайы деп бағалауымыз керек.

ХХ ғ. басында Отырар ескерткіштерін Д.Н. Люшин, И.А. Кастанье атап өтті. Сонымен 1832-1911 жж. аралығында Отырар өңірінің бір топ ескерткіштері өлкетанушылар тарапынан есепке алынып суреттелді. Отырартөбеде және Отырар өңірінің кейбір ескерткіштерінде алғашқы шағын қазба жұмыстары жүргізілді, Отырар тарихына қатысты жазба деректердегі мәліметтер ғылыми айналымға енді, ел арасындағы аңыз әңгімелер жинақталып, баспасөз бетінде жариялана бастады. Бұл жұмыстарды Отырардың ғылыми тұрғыдан зерттелуінің алғашқы қадамдары деп бағалауымыз қажет.

1917 ж. Қазан төңкерісі, одан кейінгі азамат пен екінші дүниежүзілік соғысы Отырар ескерткіштерін зерттеуге мұрша бермеді. Шетелде тек жазба деректерге сүйенген Отырарға арналған қысқаша J.H. Kramerдың мақаласы басылды [1]. Көп үзілістен кейін 1947 ж. бастап Отырар ескерткіштерін зерттеуді А.Н. Бернштам басқарған, Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич, А.Г. Максимова, басқа да зерттеушілер қатысқан Оңтүстік Қазақстандық археологиялық экспедициясы бастады. Олар Отырар алқабының басты-басты ескерткіштерін есепке алып, олардың бірнешеуінде шағын қазбалар жүргізді, Қангюй–қаңлы мәселесін көтерді, кангюй–қаратау мәдениетін белгіледі. Ескерткіштерді топографиялық, типологиялық жағынан жіктеу, керамиканы жүйелеу мәселелері 1958 ж. Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевичтың «Оңтүстік Қазақстанның тұрақты қоныстары мен қалалары тарихынан» атты зерттеуінде көрініс тапты [2]. Отырар ескерткіштері «Қазақстанның археологиялық картасына» енгізілді. 1960 жылдары бұзыла бастаған Отырар ескерткіштеріне М.О. Әуезов, Ә.Х. Марғұлан араша түсті. Ә.Х. Марғұлан «Отырар қаласының орнында» атты шағын мақаласында Отырардың тарихи маңызын көрсетіп тарихи ескерткішерді қорғау, ел аузындағы аңыз әңгімелерді жинау мәселесін көтерді [3, 6-7-бб.]. Бұрын Отырарға қатысты археологиялық әдебиетте аталмаған осы мақала диссертацияда талданады. Аталған зиялыларымыздың араша түсуінің арқасында Отырартөбе кең көлемдегі бұзылудан сақталды.

1966 ж. Отырар өңірінің солтүстік бөлігіндегі Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясының бір отряды барлау-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Л.М. Левина кангюй – қаратау мәдениеті деп А.Н. Бернштам атаған археологиялық мәдениеттің атын біршама өзгертіп, отырар – қаратау мәдениеті деп атауды ұсынды. 1967 ж. К.А. Ақышев басқарған Жетісу археологиялық экспедициясы Оңтүстік Қазақстан аумағы мен Отырар алқабы ескерткіштерін барлады.

Отырар ескерткіштерінің зерттелу тарихының жаңа кезеңі 1969 ж. К.А. Ақышевтың Отырар археологиялық экспедициясын ұйымдастыруымен басталады [4, с. 25]. Екі жылдан соң бұл экспедиция Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедиция (басшысы К.А. Ақышев) болып құрылып, оның құрамында К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзакович, С.М. Ақынжанов, Х.А. Алпысбаев, В.А. Грошев, С.Ж. Жолдасбаев, Ж.Қ. Таймағамбетов, Т.В. Савельева, А.Н. Подушкин, А.К. Ақышев, Е.А. Смағұлов, Б. Нұрмұханбетов, Ю.И. Трифонов, Н.О. Алдабергенов, К.Н. Бурханов, Ю.А. Мотов, басқа да археологтар Отырар қаласы мен алқаптың ескерткіштерін зерттеуге атсалысты. Отырар ескерткіштерін жаңаша тәсілдермен зерттеу қолға алынды. ХХ ғ. 60–шы жж. аяғы мен 1991 ж. арасында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде Отырар Қазақстан мен Орта Азия аумағында ең көп зерттелген кейінгі ортағасырлық қалаға айналды. Отырар ескерткіштерін зерттеу барысында археология ғылымының сол кездегі жаңа тәсілдері қолданылды. Отырар ескерткіштері алғаш рет ұшақтан фотосуретке түсірілді, Қазақстанда алғаш рет ортағасырлық қаланы кең көлемде қазу жұмыстары жүргізілді, палеоэтнографиялық, ирригациялық, нумизматикалық ізденістермен, керамикалық ыдыстардың саз құрамын анықтау, олардан тарихи мәліметтер алу жұмыстары қатар жүргізілді. Отырар археологиясына арналған монографиялар, жүздеген мақала-хабарлар жарық көрді [5].

Қазақстан егемендік алған соң мәдени мұраны зерттеу мен сақтау мәселелеріне ерекше көңіл бөліне бастады. 2004 ж. мемлекеттік «Мәдени мұра» және «Көне Отырарды қалпына келтіру» атты бағдарламалар қолға алынды. Қарастырылған кезеңде Отырар тарихы мен археологиясын зерттеу жаңа сатыға көтерілді. К.М. Байпақов басқарған Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедиция зерттеу жұмыстарын жалғастырды. Отырар ескерткіштерін зерттеу, сақтау және құжаттау мәселелерімен Қазақстандық ғалымдармен қатар ЮНЕСКО/Жапония мамандары айналысты. Отырар ескерткіштерін зерттеуде жаңа технологиялар пайдаланылды. Отырар археологиясын қамтыған кітаптар, көптеген мақала–хабарлар жарық көрді. Бұл кезеңде К.М. Байпақовтың жеке дара кітаптары, және Н.О. Алдабергеновпен бірге дайындаған фотоальбомы, Е.А. Смағұлов, А.А. Ержігітовалармен, З.Ж. Шарденовамен, Г.А. Терноваямен, Д.А. Воякинмен тағы басқалармен бірге дайындаған монографиялары, кітапшалары мен мақалалары жарық көрді. 2008 ж. Отырар ауданының ескерткіштер жиынтығы басылып шықты. Оған аудан аймағындағы жаңа ескерткіштер, соңғы жылдары жаңа технологиялар негізінде алынған нәтижелер, жаңа ұшақтан түсірілген суреттер енгізілді [6].

ХХ ғ. екінші жартысы мен ХХІ ғ. басында Отырар тарихының кейбір мәселелері этнография саласындағы белгілі ғалымдар Ө. Жәнібеков, У.Х. Шәлекенов зерттеулерінде, Отырар нумизматикасы Р.З. Бурнашева, В.Н. Настич, Е.А. Давидович, Б.Д. Кочнев, С.М. Юсупова, С.М. Аитова зерттеулерінде, керамика өндірісінің мәселелері Э.Ф. Кузнецова, Т.М. Тепловодская, Н.И. Синенькая, шиша өндірісі Т.С. Дощанова зерттеулерінде қарастырылды. Отырардың сәулет өнері ескерткіштерінің зерттеу және жәдігерлерді сақтау, қорғау мәселелерімен В.В. Константинова, Т.К. Бәсенов, М.М. Мендикулов, В.Л. Воронина, М.К. Сембин, Н.П. Егорова, Г.М. Камалова, Б.Т. Тұяқбаева, Ю.А. Елгин, А. Қонысбаев, Е.Х. Хорош, Н. Иманжанов, Е. Репинская және Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі қызметкерлері айналысты.

D. Clarke , R. Sala, J.M. Deom, E. Meseth, Б. Аубекеров [7] Отырардың тарихи кезеңдердегі геоморфологиясына, геологиясына, гидрологиясына, климатына және осыларға байланысты ирригацияға назар салып зерттеу жүргізді.

Археологиялық-тарихи әдебиетті шолу зерттеу жұмыстарының әртүрлі бағытта жеке-жеке бағытта тереңдетіліп жүргізіліп, үлкен нәтижелерге жеткенін көрсетті. Аталған өңірдегі қалалық мәдениеттің басталу мәселесі, арабтардың Фараб-Отырар иелігін жаулап алуы, ортағасырдағы қолөнердің көптеген мәселелері, Отырар қалалық мәдениетінің этникалық аспекті және басқа да мәселелер зерттеуді талап етеді.


Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №21 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №2 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №6 хаттама
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Тақырыптың өзектілігі
2013 -> «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңызд


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет