Отаршылдық топонимдер М. Мырзахметұлы зерттеулерінде Аманжолова Д. Е



жүктеу 70.1 Kb.
Дата23.01.2019
өлшемі70.1 Kb.

ӘОЖ 314.156.2: 81`373.21
Отаршылдық топонимдер М. Мырзахметұлы зерттеулерінде
Аманжолова Д.Е.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Өзіндік тың ойымен әдебиеттану ғылымына танымал ғалым М.Мырзахметұлы 1993 жылы «Қазақ қалай орыстандырылды» атты кітабын жарыққа шағырды. Кітаптың көлемі шағын болғанымен (бар жоғы 128 бет) оның қоғамдық салмағы ауыр болатын [3]. Тәуелсіздкке енді ғана қол жеткізген қазақ халқы үшін аталмыш кітаптың әсерін тілмен айтып жеткізу мүмкін емес еді.

Бұл кітап үш бөлімнен тұрды. Бірінші бөлім: Ел қалай орыстандырылды, екінші бөлім: Жер қалай орыстандырылды, үшінші бөлім: Сана қалай орыстандырылды.

2011 жылы ғалым аталмыш кітапты мейлінше толықтырып, соңғы кездерде табылған деректерді қосып қайтадан баспа бетінен шығарды [4]. Екінші басылым алғашқы кітаптағы үш бөлімнен басқа «Қазақ қалай мәңгүрттенді?», «Су басынан тұнар болар», «Халық санағының астарлы сыры үн қатса», «Әдебиет және топонимика», «Отаршылдық топонимдер» сияқты мәнді еңбектермен молықты. Бұл кітаптың алғашқыға қарағанда өзіндік ерекшеліктері болды. Автор соңғы кітабында орыстандыру саясатының бүгінгі қоғамға тигізіп отырған кесірін соқырға таяқ ұстатқандай ұғындырып берді. Өйткені қазақ елінде колонизация болғанымен, деколонизация болған жоқ болатын. Бұл әсіресе ұлттық санаға қатысты зерделенді.

Сонымен қоса М.Мырзахметұлы 1998 жылы «Түркістанда туған ойлар» [5], 2002 жылы «Түркістан Тараз арасы» [6] атты кітаптарын көпшілік оқырманға ұсынды. Аталмыш кітаптарында да ғалым қазақ елінің орыстандыру саясатының себептері мен оның ұлттық дамуға тигізген кесапаттық салмағын ашып көрсетеді.

М.Мырзахметұлы орыстандыру саясатының басты бағыттары деп мыналарды атап көрсетеді: «Атадан қалған үш байлықтың көзі бар еді. Олар: 1. Найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен ғасырлар бойы қорғап келген, басқыншылықпен ешкімнен жаулап алмаған ата қоныс, байтақ жері болатын-ды; 2. Уызынан жарыған табиғи қуатқа бай тілі; 3. Өз шаңырағын өзі көтерген тұстан тәуелсіздік еркіндікке негізделген Ата заңы да бар еді. Ата заңның болуы сол халықтың саяси мәдениетінің көрінісі десе де болады» [5, 103 б.].

Қазақ халқының даму тарихында ата-қоныс жерін сыртқы жаулардан қорғау жайлы деректер мен небір әфсаналар баршылық. Өзінен өктем жауға қарсы тұрып, жерін қорғау, жатқа бермеу ерліктен гөрі дәстүрге айналған. Сол сияқты ана тілін аялап, оны тек қатынас құралы ғана емес, ана сүтімен бойға сіңген ұлттық қасиеттің көрінісі ретінде бағалаған. Дегенмен, тарих бір орнында тұрмайды. Сырттан аңдушы жау өз мақсатына жету үшін айлар, жылдар, тіпті ғасырлар бойы әлсіз тұсты іздеумен болады. Осы жолда өзгенің күшін әлсірете отырып, өз мүмкіншілігін күшейтіп отырады. Бұл дәлелденген әдіс.

ХІХ ғасырға дейін қазақ елі небір қыспақты басынан өткергенімен, дәл осы кезеңдегідей жерінен айырылып, тілінің қожырауына кезіккен емес. Күшті мен әлсіздің текетіресінде әруақытта күштінің жеңетіні мәлім. Өзінен әлдеқайда күшті Ресей империясының әлімсақтан бергі арманы орындалды. Ендігі жерде көшпенді қазақты түбегейлі құрдымға жіберу саясаты қолға алынды.

Есім ханнан қалған «Ескі жол», Қасым ханнан қалған «Қасқа жол», Тәуеке ханның «Жеті жарғысы» қазақ халқының елдік тұтқасы болар заң жүйесі болатын-ды. Сахара халқына лайық құрылған бұл заңдардың өн бойында елдік принципке негізделген адам құқығының нормативтері жүйеленген болатын. Бұл тек қазаққа ғана арналған Заң жүйесі еді. Заңның негізі көшпенді халықтың демократиялық жүйемен дамуына сәйкестендірілген ойдың жемісі еді. Ал күшті билеп тұрған кезде демократияның мысы басылып, авторитаризмнің бас көтеретіні белгілі. Сондықтан отаршыл Ресей қазақ елінің Заң жүйесінің быт-шытын шығарып, тек орталыққа бағынышты ойдан туған өз заңын кіргізді. Сонымен, жоғарыдағы ғалымның атап көрсеткен үш байлық көзінің үшеуі де қатты өзгеріске ұшырады.

Ресей империясының отарлау саясатына ғылыми тұрғыда талдау жасай келе ғалым М. Мырзахметұлы оны үш кезеңге бөліп қарастыруды ұсынады. «Бірінші кезеңге 1731-1822 жылдар арасындағы ел билеу жүйесіндегі протектораттық дәуірді жатқызуға болады. Кіші жүз бен орта жүз қазақтарының Ресей империясының қол астына енуі, ұлы жүздің Қоқан хандығы билігінде қалуы осы кезеңге тұс келеді. Бұл дәуірдегі қазақ хандары енді ақ патша тарапынан ресми түрде бекітіле бастады. Империя қазақ хандығын сырттан тору, отарлаудың мерзімін күту саясатын ұстанды.

Екінші кезеңге 1822-1876 жылдар ішіндегі хандық биліктің күші бітіп, ел билеудің аға сұлтандық, сұлтан правительдік жүйесі өмірге енді. Яғни қазақ еліне ұзын арқан, кең тұсау салынып, басына отаршылдық ноқтасы салынды. Яғни соғыс отарының заманында қазақ даласы облыстарға, округтарға бөлініп, тұтастығынан айырылды.

Үшінші кезең, 1868-1917 жылдар аралығындағы мерзімді қамтиды. Енді Ресей империясы ХІХ ғасырдың екінші жартысына дейінгі өзі белсене билік жүргізіп келген қазақ даласына ислам дінін тарату саясатынан бас тарта бастады. Енді ресми түрде 1862 жылдан бастап-ақ қазақ халқын шоқындыру, орыстандыру арқылы сіңіріп жіберу сияқты миссионерлік саясатты ашық ұстанды» [5, 204 б.].

Ресей империясы қазақ елін түбегейлі орыстандырудың сенімді жолы шоқындыру, тілінен айыру мақсатында арнайы құрылған мекемелер арқылы осы жұмысты жүзеге асырмақшы болды. Жер-жерге оқытылған, даярлықтан өткен мисионерлерді жіберіп отырды. «Түземдерді оқытып көзін ашамыз» деген жалған сылтаумен қазақ жеріне жіберілген миссионерлер тобы қазақ санасын улауға бар күшін салды.

М. Мырзахметұлы қазақ ұлтының тарихи жадын өшіру құралы ретінде орыс патшасының жер атауларын өзгертуді пайдаланғанын ерекше атап өтеді. Ықылым заманнан қазақ халқы жер атау мәселесіне ерекше мән беріп келген. Атадан балаға мирас болған қазақтың ата қоныс жері оның тіршілік көзінің негізі ретінде саналған. Алтайдан Алатауға дейін, Еділден Каспиге дейінгі ұлан ғайыр жерді иеленіп келген қазақтың ата қоныс жері қолдағы бар байлық болатын. Қысын қыстауда, жазын жайлауда, күзін күздеуде өткізіп, алдындағы төрт түлік малды төрт түрлі ырысындай санаған қазаққа мұнан басқа ешнәрсе керек те емес еді. Алайда заман бір орнында тұрмайды. Күштінің әруақытта қысым жасайтыны мәлім. Осы ұлан байтақ жердің үстіндегі емес астындағы тұнып тұрған байлығына көз алартушылар көбейгеннен бастап, қазақ жері додаға түскен текедей әркімнің жұлмалауына айналды. Текенің кейіпіне айналған қазақ жері жан-жақтан дар-дар жыртылып, әлділердің қолында кете барды.

М. Мырзахметұлы қазақ халқының топонимдерін ғылыми тұрғыда зерделей келе: «Қай жер, қай ел болмасын, оның қойнауындағы елді мекен, жер атауларындағы әр қилы өзгерістердің бәрі де уақыт өте келе тікелей саяси-әлеуметтік жағдайларға орай қозғалысқа түсетіні себепті де, олар ғылыми әдебиеттерде: 1) халықтық, 2) отаршылдық, 3) тоталитарлық топонимдерге жіктеліп, ғылыми терминдер ретінде нақтылы ұғымдар қалыптасу үстінде», - дейді [3, 344 б.].

Қазақтың даму тарихында жер атаулары халықтық тұрғыда шешіліп, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келгендігі мәлім. Тарихи шығармаларда бұл жер атаулары сол күйінде аталып келгенімен, шын өмірде бұрынғы атауларынан жұрдай айрылып қалған болатын. Мәселен, Жамбыл облысының орталығы әуел баста Талас болса, арабтардың басқыншылығынан кейін Тараз, Кеңес өкіметіне дейін Әулиеата, Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Жамбыл болып аталды. Бір ғана қаланың өзі қаншама рет өзгертілген. Ал енді, Осы атаулардың ішінде Талас аталуы халықтық сипатқа ие де, қалғандары тарихи өзгеріс тұсында өзгертілгені айдан анық. Қаланың Талас аталу себебі іргесінен ағып жатқан өзенге байланысты айтылған. Тарихта бәленшенің құдығы, түгенщенің жайлауы, сол сияқты «Аңырақай», «Қалмақ қырылған», «Құлан», «Боралдай», «Шамалған» сияқты халықтық топонимдер баршылық. Тек мұндай атаулардың көбісі кешегі заманда өзгертілді. Ғалымның пікірінше «Ғасырлар бойы халық талғамынан өтіп, сүзіліп, сұрыпталып, тұрақтанумен қатар, олар ұрпақтан-ұрпаққа рухани мұра ретінде ауысып, халықтың тарихи жадына айналып, қорланып жатады екен. Тіпті, кейде бір ғана топнимикалық атаудың өзі сол атауды дүниеге әкелген халықтың өткенінен, тағдыр талайынан мәңгілік хабар беріп тұратын ақпарат көзіне айналатыны да ұшырасады», - деп аталмыш мәселенің қандай мәнге ие болғанын хабардар етеді [3, 345 б.]. Ғалымның пікірін таратып айтар болсақ, онда халықтық мәнге ие топонимдер халқымыздың арғы-бергі тарихы. Ұлттың жеке, дербес өмір сүре бастағаннан бергі даму жолы. Сондықтан бұлақ суындай тұнып жатқан тарих бастауынан нәр алған сол елдің түбегейлі құлдыққа айналуы әлдеқайда қиынға соқпақ. Тарихи жадынан айырылмаған ел өзінің биік рухынан ажырамайды екен де, қандай да бір күш болмасын оның түбегейлі басқа ұлтқа айналуына қол жеткізе алмайды екен. Сондықтан ХҮІІІ ғасырда қазақ жеріне дендеп ене бастаған орыс патшасы бірінші кезекте қазақтың тарихи жер атауларын өзгертуге күш салды. Алғашқыда түрлі бекіністер салып, олардың атауларын орысша қойса, онан кейін тарихи жер атауларына ауыз салғанын көреміз. Осындай саясаттың салдарынан Жайық өзені Урал болып, Еділ өзені Волга болып өзгертілгені мәлім.

1917 жылға дейінгі, яғни Қазақ төңкерісіне дейінгі жер атауларының өзгертілуін ғалым үш кезеңге бөліп қарастырады. Олар ғалымның пікірінше: «Бірінші кезеңде, яғни 1731-1822 жылдар аралығындағы вассалдық дәуірде, пайда бола бастаған бірлі-жарымды Орынбор, Омбы, Кереку, Петропавл, Орал, Гурьев т.б. отаршылдық жер атаулары белгі бере бастады.

Екінші кезеңде, яғни 1822-1867 жылдары соғыс отары жүргізіліп, ел билеу жүйесіне сырттан енгізілген аға сұлтан, сұлтан правительдер билеген кезде қазақ даласы облыстарға бөлшектенді. Байырғы тарихи жер атаулары, мысалы, Алматы Верныйға, Шымкент Черняевке, Ақмешіт Перовскіге, Қостанай Николаевкаға, Талдықорған Гавриловкаға, Семей, Өскемен деп өзгерту үдерісі жыл өткен сайын жылдамдай түсті.

Үшінші кезеңде – 1867-1917 жылдар аралығында жер отары жылдамдап, қатты қарқынмен жүргізілді. 1891 жылы наурыз айында қазақ жері мемлекеттік меншік деген ресми құжат қабылданды» [3, 349-350 б.]. Бұл дерек бар боғаны кеңес дәуірі билікке қол жеткізгенге дейін аралықта болған өзгертулер. Ал, кеңес дәуірі тұсында тарихи жерлерді өзгерту тіптен қарқынды түрде қолға алына бастағанын көреміз. Кеше ғана еліміз жүріп өткен кезеңде Ленин, Молотов, Калинин, Подгорный, Киров осы сияқты толып жатқан коммунистік партия басшыларының атауымен аталған елді мекендер толып жататындығы осының айғағы. Тіпті бір атаудың бір (мысалы, партия көсемі Лениннің атымен әр облыста бірнеше совхоз, колхоздар аталатын) емес бірнеше рет қайталанып келуінің қаншылықты қажеттігі болғандығы беймәлім. Мұның бәрі халқымыздың кешегі жүріп өткен жолы, тарихы. Сондықтан, қазақтың жер-су атауларының орыстандыру тарихын білмей елдің басынан өткен тарихын толық біле алмайтындығымыз анық.


Әдебиет


  1. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. – Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1993. – 128 б.

  2. Мырзахметұлы М. Қазақ қалай орыстандырылды? – Алматы, 2010. – 400 б.

  3. Мырзахметұлы М. Түркістанда туған ойлар. – Алматы: Санат, 1998. – 368 б.

  4. Мырзахметұлы М. Түркістан Тараз арасы... – Астана: Білге, 2002. – 432 б

Каталог: rus -> all.doc -> Konferencia -> I-tom 2012
I-tom 2012 -> Әож 41. 612 Жоғары сынып оқушыларына медиа-білім беру болашақ ҰрпақТЫҢ Үйлесімді дамуының кепілі
I-tom 2012 -> Әож 347. 58 Бала қҰҚЫҒының ТҮсінігі, негіздері
I-tom 2012 -> Әож 327: 94(430+574) ҚазаҚстан мен Германия арасындаҒы ынтымаҚтастыҚ пен ыҚпалдастыҚтың кӨкжиегі
I-tom 2012 -> Әож 37. 324: 94(587) ХІХ ғасырдың екінші жартысындағЫ Қазақстанның ОҢТҮстік аймағындағы саяси жағдай
I-tom 2012 -> Әож 94(574) Қыпшақ халқының этногенезі
I-tom 2012 -> Әож 347. 58: 25 саяси баспана қҰҚЫҒының ТҮсінігі мен түрлері
I-tom 2012 -> Өож 631. 41 АймақТАҒы туризм кластерін дамыту өзекті мәселе
I-tom 2012 -> Мүлікті тәркілеудің ұғымы, маңызы және өзекті мәселелері Ернишев Қ. А., Исаев А
I-tom 2012 -> Әож 81. 1(574) А. Байтұрсынов еңбектеріндегі фонемографиялық мәселелердің тіл білімінде алатын орны
I-tom 2012 -> НарықТЫҚ экономика жағдайында кәсіпкерлікті дамыту шаралары серікова Б. Т., Бижуманова С. А


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет