Республиканский межшкольный центр национальных культур


ТАТАР ТЕЛЕ ҺӘМ ӘДӘБИ УКУ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘХАЛЫК ТРАДИЦИЯЛӘР КУЛЛАНУ



жүктеу 5.12 Mb.
бет11/23
Дата07.05.2019
өлшемі5.12 Mb.
түріСборник
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   23

ТАТАР ТЕЛЕ ҺӘМ ӘДӘБИ УКУ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘХАЛЫК ТРАДИЦИЯЛӘР КУЛЛАНУ

Татар халкының мең елларга сузылган тормышында тупланган тәҗрибәсе, гадәтләре, кешене шәхес итүче сыйфатлары, бай тарихы, тәрбия зиннәтләре бар. Шуларга мөрәҗәгать итү тәрбия эшенең нәтиҗәлелеген көчәйтә. Нәрсә соң ул тәрбия? дигән сорауга иң гади һәм аңлаешлы җавап мондый булыр иде кебек: тәрбия- ул яшь, психологик, физик үзенчәлекләрне исәпкә алып, халыкның тәрбия традицияләренә нигезләнеп, балаларны һәрьяклы үсеш алган шәхес итеп формалаштыру.

"Хәтердән башка йолалар, тәрбиядән башка рухи хәзинә, рухи хәзинәдән башка шәхес, ә шәхестән башка халык - тарихсыз"- дип әйтелә халыкта.

Әдәбият укытучысының бурычы, программада каралган әсәрләрне аңлап үзләштерүдән, аның идея- эчтәлеген аңлатудан, укучыда эчке матурлыкка омтылу кебек күркәм сыйфатлар тәрбияләүдән, әйләнә - тирә мөхиткә, төрле вакыйгаларга дөрес бәя бирү, мөстәкыйльлеккә өйрәтүдән гыйбарәт. Тәрбияче буларак, үз халкымның мәдәниятен, гореф- гадәтләрен, иң күркәм йолаларын, халкыбызның тарихын хөрмәт итәргә өйрәтү. Шуңа күрә мин укучыларымны үз милләтен, әти- әнисен, әби- бабасын, туганнарын, туган телен яратучылар итеп тәрбияләүгә зур әһәмият бирәм. Дәресләрне тормыш белән бәйләп, халык педагогикасы нигезендә оештырырга тырышам. Халык авыз иҗаты әсәрләрен киң куллану, җирле материаллардан файдалану, музыка, җыр сәнгатенә мөмкин кадәр ешрак мөрәҗәгать итү бик әһәмиятле дип саныйм. Әйтик, әкиятләр, мәзәкләрне укып яхшыны яманнан аерырга өйрәнсәләр, җырларыннан илһам алалар. Башлангыч сыйныф укучылары белән байтак әкият, табышмак, мәкаль, әйтемнәрне өйрәнәбез. Аларда әхлак сыйфатлары киң чагылыш таба.

Бала күңелен ап- ак кәгазь белән чагыштыралар. Шул кәгазьгә ничек итеп матурлык, шәфкатьлелек бөртекләрен чәчәргә соң? Әлбәттә, әдәбият- сәнгать аша. Әдәбият, сәнгать белән кызыксынган, китапларны чын күңеленнән яратып укыган баланың белеме дә тирәнрәк, күңеле дә баерак була. Аның күркәм эшләр башкарырга омтылышы да көчәя.

Кызганычка каршы, рәхимсез, талау, кеше үтерү, алдашу гадәти күренешкә әйләнеп китте. Мондый заманда үткәнгә борылып карау, халкыбыз туплаган рухи хәзинәне яңадан кайтару бигрәк тә мөһим. Ялкау, әрәмтамак, җиңел генә, эшләмичә көн күрергә гадәтләнгән яшьләр һәркемне дә борчый. 

Ә бүген халкыбыз милли традицияләрен торгызу, саклау һәм киләчәк буыннарга тапшыру өчен мөмкинлекләр зур.

Кешелек туплаган рухи байлык, әдәп- әхлак кагыйдәләрен үтемле итеп җиткерү өчен әби- бабайларыбызның, төрле авырлыклар белән яшәүләренә карамастан сынмавы, сабыр , инсафлы, мәрхәмәтле булып калуын җиткерү кирәк. Бу максаттан халкыбыз бәйрәмнәре- шәхесне иҗтимагый тормыш таләпләренә күнектерү чарасы. Алар һәр кешенең йөрәк түрендә саклана, үз туган ягына тарта. 

Татар халкының уй, холкы, фикере, барлык йолалары, гореф- гадәтләре, традицияләре үзе бер тәрбия ысулы булуын күрсәтә. Аларны өйрәнү балаларның рухи үсешенә этәргеч була. Баланың гаиләдә, коллективтагы тәрбияви нормалары, кагыйдәләре халык педагогикасына салынган. Һәр халыкның милли мәдәнияте-ул табигать көчләренә баш ию дип әйтергә була.

Халкыбызның үткәне халык авыз иҗаты үрнәкләрендә, аның археологик казылмаларында, этнографик традицияләрендә күренә.Традиция - ул милләтнең рухи һәм хезмәт тәҗрибәсен буыннан буынга тапшыру төре. 

Республикага исем биргән халыкның телен һәм мәдәниятен өйрәнү - ул башка милләт мәдәниятен танып белү генә түгел, ә үз, туган ягың мәдәниятен аңлау ул. Башка телләрне өйрәнү үз телеңнең үзенчәлекләрен яхшырак аңларга ярдәм итә, башка яктан карарга киң мөмкинлекләр ача.

Халык мәдәнияте - ул милләтебезнең йөзе, рухи хәзинәсе, җәмгыятьнең байлыгы.

Кече яшьтәге мәктәп укучыларын милли тәрбия һәм мәдәнияте белән таныштыру төрле тәрбия алымнарына нигезләнеп башкарыла. Иң киң таралган ярдәмче чыганагыбыз булып балалар фольклорын әйтергә була. Ул- тән хәрәкәтләрен ритмга,көйгә салучы үзенә бер төр иҗат. Аларның нәфислек тойгыларын, зиһен һәм хыял йөгереклеген, зәвыкларын үстерү һәм шуларның барысы бергә бала шәхесе өчен тәрбияви әһәмияткә ия. Бармак уеннары, санамышлар, алдавыч әкиятләр, уеннар- болар барысы да бала өчен кызык. 

Татар халык уеннары балаларның иң яраткан шөгыле. Ул уеннар тизлек, зирәклек, җитезлек сорый.Башлангыч сыйныф укучысы мөстәкыйль эшләргә, уйнарга, уйларга тырыша. Уеннар барышында үзе үк үзгәрешләр дә кертә ала. Сыйныфтан тыш уку дәресләрендә төрле уен элементлары кертергә мөмкин. Һәрбер уенны сайлаган очракта баланың яшь үзенчәлеге исәпкә алына. Алар балаларга төрле яктан ачылырга ярдәм итә, акыл,аралашу үсешенә йогынты ясый. Укытучы уен сайлаганда балаларда бер- берсенә карата дустанә мөнәсәбәт урнаштыру, төгәл һәм дөрес бәя бирә белү,таләпчәнлек кебек сыйфатлар тәрбияләүне күздә тота.

Халык җырлары - музыка фольклорының иң якты әсәрләре. Алар -эстетик тәрбия чыганагы. Балада эстетик ләззәтләнү,шатлык, канәгатләнү хисе уяткан һәрнәрсә тәрбияви көчкә ия. Җырлар балаларның иҗади сәләтләрен ачарга ярдәм итә. Укучылар җырлы -биюле уеннарны бик яратып башкаралар.

Кешеләрнең үз- үзләрен тоту кагыйдәләр җыелмасын тәшкил итүче сөйләм этикеты халыкның мәдәнилек дәрәҗәсен билгели торган иң мөһим өлешләрнең берсе булып тора. Сөйләм әдәбе кагыйдәләре - алар милли традицияләргә һәм гореф- гадәтләргә таяна. Өлкән буын кешеләрендә традицион һәм үзенчәлекле сыйфатлар чагыштырмача чиста һәм ачык булып күренә. Безнең әби - бабайларыбыз, тел һәм әдәбият гыйлемен белмәсәләр дә бала сөйләмендә чит- ят сүзләр буталып йөргәнне яратмаган, саф татарча сөйләшүне таләп иткән. Милләтнең саклануы аның теленә турыдан - туры бәйләнгән. Тукай да өзгәләнеп "И туган тел, и матур тел, әткәм- әнкәмнең теле, дөньяда күп нәрсә белдем, син туган тел аркылы" дип, юкка гына әйтмәгәндер. Шулай ук татарларның сөйләменә ислам диненең тәэсире дә бар. Ә яшьләр сөйләмендә исә рус теле тәэсире сизелә. 

Әдәби уку дәресләрендә укучылар әдәплелек кагыйдәләре белән бик күп очрашалар. Сөйләм, киенү, өстәл янында, кунак , туганннарга карата әдәплек кагыйдәләрен тыңлап кына калмыйлар,ә бәлки үзләре дә бер- берсенең кимчелекле якларын күрсәтеп, шул кимчелекләрне төзәтү өстендә эшләргә тырышалар.

Мин системалы рәвештә укучының сөйләме өстендә эшләү, текстның эчтәлеген сөйләгәндә дөрес итеп фикерли белергә өйрәтү, төрле дидактик уеннар аша сүзлек запасын баету максаты куям. Бала бу яшьтә төрлечә фикерли ала. Шуңа да төрле КВН, ярышлар уздыру балаларның логик фикерләү сәләтен арттыралар. Эш төрләренең яңартылып торуы укучыларның дәрескә кызыксынуларын арттыра. Халык авыз иҗаты үрнәкләре аркылы да укучыларны уйларга өйрәтергә мөмкин. Минем укучыларым дәресләрдә мәкальләр белән бирелгән эшләрне бик теләп башкаралар. "Мин башлыйм, син дәвам ит", "Мәкальнең ахырын тап"," Шигъри мәкальләр" уеннары зирәклек, җитезлек тә сорый. "Әкият г еройларын таны", "Бу кайсы әкияттән?" уеннары төрле дәрес элементлары итеп кертелә. Бу эш төрләре укыту процессының максатына, урынына, укучыларның әзерлек дәрәҗәсенә карап, төрле вакытта, төрле очракта кулланыла.

Татар теле дәресләрендә этномәдәни материаллардан файдалану укучыларда түбәндәге күнекмәләргә ия булуның нәтиҗәлерәк формаларын барлыкка китерә:

- республиканың. районның географик урыны, тарихи үткәне буенча гади белемнәргә таянып эш итә белү күнекмәләре;

- татар халкы турында кечкенә күләмле хикәяләр төзү;

Дәресләрдә мондый материаллар куллану төрле эш төрләрендә чагылыш таба:

- язма эш текстларында милли юнәлешне чагылдырган сүзләрне куллану;

- мәкаль һәм әйтемнәрнең мәгънәләрен ачыклауга юнәлдерелгән иҗади биремнәр үтәү;

- соңыннан хикәя,сочинениеләр язу;

- үсемлек, кош,җәнлекләр турында әкиятләр уйлау.

Мин рус сыйныфларында укучы татар балалары белән эшлим. Бергәләп төрле сыйныфтан тыш чаралар үткәрәбез. Татар халкының гореф- гадәтләрен , бәйрәмнәр, йола уеннарын , халык авыз иҗаты үрнәкләрен чагылдырган материаллар тупладым. Укучылар бик теләп уеннарда катнаштылар, "Сабантуй", " Нардуган","Сөмбелә", "Нәүрүз" бәйрәмнәре турында белделәр. Җырлы- биюле уеннар, табышмак, мәкальләр өйрәнделәр. Халык йолалары,традицияләре, фольклор аркылы бала шәхесендә олыларга карата хөрмәт,табигатькә сакчыл караш,үзара хөрмәт, ярдәмләшү тәрбияләнә.Укучылар тәртибендә үзгәрешләр сизелә башлый. Бу инде аларның аңлы рәвештә үзләренең сәламәтлекләренә карата уңай мөнәсәбәт тудыра. Чыннан да, без яшь буынны үзебезнең урынга әзерләргә, өлкәннәргә булган иң күркәм сыйфатларны аларда тәрбияләргә тиешбез.

Укытучы- белем бирүче генә түгел, чын мәгънәсендә тәрбияче дә.Ул яшь кешенең эчке дөньясын,сәләтен, әхлакый сыйфатларын, психологик үзенчәлекләрен күздә тотып эшләргә бурычлы

Хәзергесе вакытта җәмгыятьтә үзгәрешләр чоры бара. Укытучы алдында шәхеснең акыл эшчәнлеген төрле яклап үстерүне күздә тотып , никадәр яңа алымнар, шартлар, технологияләр барлыкка килде. Шулар арасында милли рухлы хәзинәбез күмелеп калмасын иде. Безнең рухи байлыгыбыз, милли традицияләребез исән. Алар безгә бүгенге һәм киләчәк өчен кирәк. Гореф- гадәтләребез, матур йолаларыбыз бөтенләй онытылса, без үзебезнең татарлыгыбызны саклап кала алырбызмы соң?
А.Ш. Абдюшева
ТАТАР ТЕЛЕ ҺӘМ ӘДӘБИ УКУ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘ М ХАЛЫК ТРАДИЦИЯЛӘР КУЛЛАНУ
Татар халкының мең елларга сузылган тормышында тупланган тәҗрибәсе, гадәтләре, кешене шәхес итүче сыйфатлары, бай тарихы, тәрбия зиннәтләре бар. Шуларга мөрәҗәгать итү тәрбия эшенең нәтиҗәлелеген көчәйтә. Нәрсә соң ул тәрбия? дигән сорауга иң гади һәм аңлаешлы җавап мондый булыр иде кебек: тәрбия- ул яшь, психологик, физик үзенчәлекләрне исәпкә алып, халыкның тәрбия традицияләренә нигезләнеп, балаларны һәрьяклы үсеш алган шәхес итеп формалаштыру.

"Хәтердән башка йолалар, тәрбиядән башка рухи хәзинә, рухи хәзинәдән башка шәхес, ә шәхестән башка халык - тарихсыз"- дип әйтелә халыкта.

Әдәбият укытучысының бурычы, программада каралган әсәрләрне аңлап үзләштерүдән, аның идея- эчтәлеген аңлатудан, укучыда эчке матурлыкка омтылу кебек күркәм сыйфатлар тәрбияләүдән, әйләнә - тирә мөхиткә, төрле вакыйгаларга дөрес бәя бирү, мөстәкыйльлеккә өйрәтүдән гыйбарәт. Тәрбияче буларак, үз халкымның мәдәниятен, гореф- гадәтләрен, иң күркәм йолаларын, халкыбызның тарихын хөрмәт итәргә өйрәтү. Шуңа күрә мин укучыларымны үз милләтен, әти- әнисен, әби- бабасын, туганнарын, туган телен яратучылар итеп тәрбияләүгә зур әһәмият бирәм. Дәресләрне тормыш белән бәйләп, халык педагогикасы нигезендә оештырырга тырышам. Халык авыз иҗаты әсәрләрен киң куллану, җирле материаллардан файдалану, музыка, җыр сәнгатенә мөмкин кадәр ешрак мөрәҗәгать итү бик әһәмиятле дип саныйм. Әйтик, әкиятләр, мәзәкләрне укып яхшыны яманнан аерырга өйрәнсәләр, җырларыннан илһам алалар. Башлангыч сыйныф укучылары белән байтак әкият, табышмак, мәкаль, әйтемнәрне өйрәнәбез. Аларда әхлак сыйфатлары киң чагылыш таба.

Бала күңелен ап- ак кәгазь белән чагыштыралар. Шул кәгазьгә ничек итеп матурлык, шәфкатьлелек бөртекләрен чәчәргә соң? Әлбәттә, әдәбият- сәнгать аша. Әдәбият, сәнгать белән кызыксынган , китапларны чын күңеленнән яратып укыган баланың белеме дә тирәнрәк, күңеле дә баерак була..Аның күркәм эшләр башкарырга омтылышы да көчәя.

Кызганычка каршы, рәхимсез, талау, кеше үтерү, алдашу гадәти күренешкә әйләнеп китте. Мондый заманда үткәнгә борылып карау, халкыбыз туплаган рухи хәзинәне яңадан кайтару бигрәк тә мөһим. Ялкау, әрәмтамак, җиңел генә, эшләмичә көн күрергә гадәтләнгән яшьләр һәркемне дә борчый.

Ә бүген халкыбыз милли традицияләрен торгызу, саклау һәм киләчәк буыннарга тапшыру өчен мөмкинлекләр зур.

Кешелек туплаган рухи байлык, әдәп- әхлак кагыйдәләрен үтемле итеп җиткерү өчен әби- бабайларыбызның, төрле авырлыклар белән яшәүләренә карамастан сынмавы, сабыр , инсафлы, мәрхәмәтле булып калуын җиткерү кирәк. Бу максаттан халкыбыз бәйрәмнәре- шәхесне иҗтимагый тормыш таләпләренә күнектерү чарасы. Алар һәр кешенең йөрәк түрендә саклана, үз туган ягына тарта.

Татар халкының уй, холкы, фикере, барлык йолалары, гореф- гадәтләре, традицияләре үзе бер тәрбия ысулы булуын күрсәтә. Аларны өйрәнү балаларның рухи үсешенә этәргеч була. Баланың гаиләдә, коллективтагы тәрбияви нормалары, кагыйдәләре халык педагогикасына салынган. Һәр халыкның милли мәдәнияте-ул табигать көчләренә баш ию дип әйтергә була.

Халкыбызның үткәне халык авыз иҗаты үрнәкләрендә, аның археологик казылмаларында, этнографик традицияләрендә күренә.Традиция - ул милләтнең рухи һәм хезмәт тәҗрибәсен буыннан буынга тапшыру төре.

Республикага исем биргән халыкның телен һәм мәдәниятен өйрәнү - ул башка милләт мәдәниятен танып белү генә түгел, ә үз, туган ягың мәдәниятен аңлау ул. Башка телләрне өйрәнү үз телеңнең үзенчәлекләрен яхшырак аңларга ярдәм итә, башка яктан карарга киң мөмкинлекләр ача.

Халык мәдәнияте - ул милләтебезнең йөзе, рухи хәзинәсе, җәмгыятьнең байлыгы.

Кече яшьтәге мәктәп укучыларын милли тәрбия һәм мәдәнияте белән таныштыру төрле тәрбия алымнарына нигезләнеп башкарыла. Иң киң таралган ярдәмче чыганагыбыз булып балалар фольклорын әйтергә була. Ул- тән хәрәкәтләрен ритмга,көйгә салучы үзенә бер төр иҗат. Аларның нәфислек тойгыларын, зиһен һәм хыял йөгереклеген, зәвыкларын үстерү һәм шуларның барысы бергә бала шәхесе өчен тәрбияви әһәмияткә ия. Бармак уеннары, санамышлар, алдавыч әкиятләр, уеннар- болар барысы да бала өчен кызык.

Татар халык уеннары балаларның иң яраткан шөгыле. Ул уеннар тизлек, зирәклек, җитезлек сорый. Башлангыч сыйныф укучысы мөстәкыйль эшләргә, уйнарга, уйларга тырыша. Уеннар барышында үзе үк үзгәрешләр дә кертә ала. Сыйныфтан тыш уку дәресләрендә төрле уен элементлары кертергә мөмкин. Һәрбер уенны сайлаган очракта баланың яшь үзенчәлеге исәпкә алына. Алар балаларга төрле яктан ачылырга ярдәм итә, акыл,аралашу үсешенә йогынты ясый. Укытучы уен сайлаганда балаларда бер- берсенә карата дустанә мөнәсәбәт урнаштыру, төгәл һәм дөрес бәя бирә белү,таләпчәнлек кебек сыйфатлар тәрбияләүне күздә тота.

Халык җырлары - музыка фольклорының иң якты әсәрләре. Алар -эстетик тәрбия чыганагы. Балада эстетик ләззәтләнү,шатлык, канәгатләнү хисе уяткан һәрнәрсә тәрбияви көчкә ия. Җырлар балаларның иҗади сәләтләрен ачарга ярдәм итә. Укучылар җырлы - биюле уеннарны бик яратып башкаралар.

Кешеләрнең үз- үзләрен тоту кагыйдәләр җыелмасын тәшкил итүче сөйләм этикеты халыкның мәдәнилек дәрәҗәсен билгели торган иң мөһим өлешләрнең берсе булып тора. Сөйләм әдәбе кагыйдәләре - алар милли традицияләргә һәм гореф- гадәтләргә таяна. Өлкән буын кешеләрендә традицион һәм үзенчәлекле сыйфатлар чагыштырмача чиста һәм ачык булып күренә. Безнең әби - бабайларыбыз, тел һәм әдәбият гыйлемен белмәсәләр дә .бала сөйләмендә чит- ят сүзләр буталып йөргәнне яратмаган, саф татарча сөйләшүне таләп иткән. Милләтнең саклануы аның теленә турыдан - туры бәйләнгән. Тукай да өзгәләнеп "И туган тел, и матур тел, әткәм- әнкәмнең теле, дөньяда күп нәрсә белдем, син туган тел аркылы" дип, юкка гына әйтмәгәндер. Шулай ук татарларның сөйләменә ислам диненең тәэсире дә бар. Ә яшьләр сөйләмендә исә рус теле тәэсире сизелә.

Әдәби уку дәресләрендә укучылар әдәплелек кагыйдәләре белән бик күп очрашалар. Сөйләм, киенү, өстәл янында, кунак , туганннарга карата әдәплек кагыйдәләрен тыңлап кына калмыйлар,ә бәлки үзләре дә бер- берсенең кимчелекле якларын күрсәтеп, шул кимчелекләрне төзәтү өстендә эшләргә тырышалар.

Мин системалы рәвештә укучының сөйләме өстендә эшләү, текстның эчтәлеген сөйләгәндә дөрес итеп фикерли белергә өйрәтү, төрле дидактик уеннар аша сүзлек запасын баету максаты куям. Бала бу яшьтә төрлечә фикерли ала. Шуңа да төрле КВН, ярышлар уздыру балаларның логик фикерләү сәләтен арттыралар. Эш төрләренең яңартылып торуы укучыларның дәрескә кызыксынуларын арттыра. Халык авыз иҗаты үрнәкләре аркылы да укучыларны уйларга өйрәтергә мөмкин. Минем укучыларым дәресләрдә мәкальләр белән бирелгән эшләрне бик теләп башкаралар. "Мин башлыйм ,син дәвам ит", "Мәкальнең ахырын тап"," Шигъри мәкальләр" уеннары зирәклек, җитезлек тә сорый. "Әкият г еройларын таны", "Бу кайсы әкияттән?" уеннары төрле дәрес элементлары итеп кертелә. Бу эш төрләре укыту процессының максатына, урынына, укучыларның әзерлек дәрәҗәсенә карап, төрле вакытта, төрле очракта кулланыла.

Татар теле дәресләрендә этномәдәни материаллардан файдалану укучыларда түбәндәге күнекмәләргә ия булуның нәтиҗәлерәк формаларын барлыкка китерә:

- республиканың. районның географик урыны, тарихи үткәне буенча гади белемнәргә таянып эш итә белү күнекмәләре;

- татар халкы турында кечкенә күләмле хикәяләр төзү;

Дәресләрдә мондый материаллар куллану төрле эш төрләрендә чагылыш таба:

- язма эш текстларында милли юнәлешне чагылдырган сүзләрне куллану;

- мәкаль һәм әйтемнәрнең мәгънәләрен ачыклауга юнәлдерелгән иҗади биремнәр үтәү;

соңыннан хикәя,сочинениеләр язу;

- үсемлек, кош,җәнлекләр турында әкиятләр уйлау.

Мин рус сыйныфларында укучы татар балалары белән эшлим. Бергәләп төрле сыйныфтан тыш чаралар үткәрәбез. Татар халкының гореф- гадәтләрен , бәйрәмнәр, йола уеннарын , халык авыз иҗаты үрнәкләрен чагылдырган материаллар тупладым. Укучылар бик теләп уеннарда катнаштылар, "Сабантуй", " Нардуган","Сөмбелә", "Нәүрүз" бәйрәмнәре турында белделәр. Җырлы- биюле уеннар, табышмак ,мәкальләр өйрәнделәр. Халык йолалары,традицияләре, фольклор аркылы бала шәхесендә олыларга карата хөрмәт,табигатькә сакчыл караш,үзара хөрмәт, ярдәмләшү тәрбияләнә.Укучылар тәртибендә үзгәрешләр сизелә башлый. Бу инде аларның аңлы рәвештә үзләренең сәламәтлекләренә карата уңай мөнәсәбәт тудыра. Чыннан да, без яшь буынны үзебезнең урынга әзерләргә, өлкәннәргә булган иң күркәм сыйфатларны аларда тәрбияләргә тиешбез.

Укытучы- белем бирүче генә түгел, чын мәгънәсендә тәрбияче дә.Ул яшь кешенең эчке дөньясын,сәләтен, әхлакый сыйфатларын, психологик үзенчәлекләрен күздә тотып эшләргә бурычлы.

Хәзергесе вакытта җәмгыятьтә үзгәрешләр чоры бара. Укытучы алдында шәхеснең акыл эшчәнлеген төрле яклап үстерүне күздә тотып , никадәр яңа алымнар, шартлар, технологияләр барлыкка килде. Шулар арасында милли рухлы хәзинәбез күмелеп калмасын иде. Безнең рухи байлыгыбыз, милли традицияләребез исән. Алар безгә бүгенге һәм киләчәк өчен кирәк. Гореф- гадәтләребез, матур йолаларыбыз бөтенләй онытылса, без үзебезнең татарлыгыбызны саклап кала алырбызмы соң?


Н.С.Жегалина

ЭТНОКУЛЬТУРНЫЕ ТРАДИЦИИ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ УЧАЩИХСЯ
Они желали вместе быть.

О поэтической гармонии поэмы-жития священника

Алексея Пенькевича «Святые благоверные князь Петр и

княгиня Феврония, в иночестве Давид и Ефросиния,

Муромские чудотворцы».
В последние десятилетия современной жизни весь мир столкнулся с серьезной проблемой глобализации и трансформацией духовно-нравственных ориентиров. Россия как многонациональная и многоконфессиональная страна не стала здесь исключением. Падение прежних и отсутствие новых идеологических норм является важной проблемой, решением которой нужно заняться незамедлительно. И в этой связи обращение к этнокультурному образованию в школе, безусловно, продуманный и своевременный шаг, который поможет в организации духовно-нравственного воспитания детей.

Немаловажную роль в этом процессе может сыграть современная литература, ориентирующая детей на честное служение своей родине и людям, на красоту семейных отношений и важности семейного счастья, на обращение к высоким духовным идеалам. Такой является поэма-житие, посвященная Петру и Февронии Муромским, написанная Алексеем Пенькевичем, преподавателем духовного училища при Саранской Епархии. Поэма-житие «Святые благоверные князь Петр и княгиня Феврония, в иночестве Давид и Ефросиния, Муромские чудотворцы» - не просто стихотворное переложение знаменитого древнерусского памятника, нет, она ориентирует внимание читателя на лучшие качества русского характера, например, на благообразие жизни наших предков, их трудолюбие и скромность:

Мы в дом войдем, коль вам по нраву,

Где чередой за годом год,

Себе и господу во славу

Живет весь бортнический род.

Но старики и сын степенный

По сонму дел ушли с утра,

В светлице с пряжей неприметной

Февронья – дочка и сестра.

Прядет под тихие напевы –

Красе Февроньюшке день мал!

В честь Сирской мученицы – девы

Покойник дед ей имя дал.

Важнейшей нравственной составляющей поэмы являются картины родной природы. Это удивительно тонкие, лирические миниатюры, в которых сквозным мотивом является мотив любви к родине, к людям, к народным традициям:

Земля умылась первым снегом,

Глядит невестой у крыльца.

(Снег первый служит оберегом

Красе девичьего лица,

Когда был взят, гласит поверье,

Тот снег в серебряный кувшин…)

Замечательной особенностью поэмы является и то, что Петр и Феврония приближены к нам по времени: это не далекая старина, такое ощущение, что все происходит здесь и сейчас:

…Февронья странника лечила,

На помощь Господа призвав,

И с ней была святая сила

И сила всех целебных трав.

Чело пылало словно уголь,

Но вот, иссякшая гроза,

Лихой недуг пошел на убыль.

Очнувшись, гость открыл глаза.

В древнерусском памятнике нет лирических отступлений, посвященных переживаниям Февронии. В поэме-житии именно они придают повествованию интимно-лирический характер, когда Феврония становится нам близкой и по-человечески понятной: какая девушка не испытывала подобных чувств хоть однажды?!

Стоит Феврония у клена,

Свивая в пальцах шелк косы,

Глядит на отблески затона

В лучах закатной полосы.

И вечер теплый, несказанный

Струится счастьем, тих и ал.

Сегодня князь уврачеванный

Ее взять в жены обещал…

В поэме-житии «Святые благоверные князь Петр и княгиня Феврония, в иночестве Давид и Ефросиния, Муромские чудотворцы» есть обращение и к истории нашей родины, и это обращение является важным лиро-эпическим звеном, связывающим историческую канву Российского государства в единое целое:

Еще страна не знает ига,

И не печется средь золы

Здесь в дебрях горькая коврига

Вдали от глаз и от стрелы.

Не вьется гарь в клубах тумана,

И на заре в речной красе

Глубь не кровавится, как рана,

И нет слезы в ночной росе.

Каждое слово в поэме проникнуто любовью: идет ли речь о «хмуром сыче» или «стайке маленьких опяток», о «сплошных долгих дождях» или лирическом отступлении: «Два белых лебедя заплыли/В затон за дремлющим селом./Ласкаясь в блестках влажной пыли,/Они плывут, крыло с крылом./На них Господь глядит с участьем,/Для них реки закатный блеск,/Земным покоем, тихим счастьем/Исполнен каждый новый всплеск», – все напоено удивительной поэтической гармонией, когда «чувства добрые» «лирой пробуждаются»!

Любовь к родине, говорил Д. С. Лихачев, начинается с любви к родному дому, к людям, которые тебя окружают, к истории своей страны. Очень важно в юные годы это понять и почувствовать, тогда духовно-нравственные традиции нашего народа не будут чужды современному поколению. И чем раньше наши дети будут знакомиться с такими произведениями литературы, как поэма-житие А. Пенькевича «Святые благоверные князь Петр и княгиня Феврония, в иночестве Давид и Ефросиния, Муромские чудотворцы», тем лучше.


М.Н. Куторкина
ТОПОНИМЫ КАК ОБЪЕКТ ЛИНГВИСТИЧЕСКОГО ИЗУЧЕНИЯ
Порецкий край Чувашии имеет ярко выраженные природные, национальные, культурно-исторические и языковые особенности. Поэтому нужно учитывать эти особенности при изучении русского и родного языка. Использование на уроках краеведческого материала не только повышает интерес к предмету, но и вызывает интерес к теме малой родины, расширяет представление о ее истории и сегодняшнем дне. Такой подход в преподавании предмета способствует развитию уважения и любви к родному краю и оказывает влияние на формирование личности учащихся, дает возможность воспитать гуманного, социально культурного человека.

Краеведческая работа немыслима без занятий топонимикой. Топонимия часто привлекает учителей-словесников, т.к. географические названия таят в себе и мудрость народа, и исторические предания, и хитроумные загадки родного языка. Топонимика является важнейшим элементом лингвокраевед­ческой работы. Она служит прекрасным средством стимулирования интереса к изучению прошлого и настоящего своего края путем поиска связей между географическими условиями местности, историей, языком народа и отражением их в географических названиях. В топонимии той или иной местности можно найти "историю ее заселения и освоения, характеристику природы, хозяйственную деятельность и т. п. Приобщение школьников к лингвокраеведческой работе по изучению топонимики способствует нравственному воспитанию подростков, расширяет их кругозор, содействует углубленному усвоению знаний по разным наукам: географии, истории, лингвистике. А задача учителя-словесника заключается в том, чтобы научить детей слушать и понимать слова, чтобы учащиеся овладели богатством языка и научились использовать его в своей речи.

Топонимическое изучение родных мест мы начинаем с составления небольшого топонимического словарика, куда войдут названий улиц, переулков, рек и ручьев, прудов и озер, лесов и оврагов, лугов и полей… Словарик этот со временем будет пополняться. Когда наберется достаточное количество названий географических объектов, тогда необходимо начинать разбираться в этих названиях. Это и будет объектом работы на уроках русского или родного языка.

Необходимо тщательно продумать первое занятие, т.к. оно "призвано раздвинуть рамки школьного учебника, зажечь в школьниках искорку интереса к новому материалу".

Прежде чем приступить к анализу слов-топонимов, можно рассказать о известных ученых-лингвистах, работающих в этой области, их знаменитых трудах; если есть возможность, показать топонимические словари. Чтобы объяснить смысл и значение многих географических названий, ученые исследуют словарный запас древних народов и слова современных языков, сохранившие доисторические корни. Так, например, учеными было доказано, что в названиях известных европейских рек Днепр, Дунай, Дон прослеживается один и тот же корень, имеющий значение вода, река. А названия горных систем Альпы, Карпаты, Пиринеи ведут свои имена от древнеевропейских языков, где обозначали камень, гора, скала. Эти факты очень интересны учащимся. В связи с этим мои ученики, например, взялись объяснить происхождение названия реки Сура, протекающей в нашей местности. В ходе исследования они выдвинули гипотезу о мордовском происхождении этого топонима и пришли к выводу, что данный топоним восходит к уже утраченному в языке слову сар со значением «заосоченное, заболоченное место». Таким образом, было объяснено и название одной из улиц нашего села – Сар.

Кроме того, учитель должен дать своим воспитанникам самые необходимые сведения из теории топонимики: что такое топонимика, в чем заключается важность ее изучения; виды топонимов (ойконимы, гидронимы, годонимы, оронимы и т. д.); закономерности возникновения географических названий; дать понятие топонимической системы.

Интересно проходят занятия, на которых мы рассматриваем гидронимы – названия рек, ручьев, озер и всякого рода водоемов, исключительная роль которых в жизни наших да­леких предков прослеживается в топонимике весьма явно. Надо отметить, что гидронимы в нашем словаре составляют около 90% от всех собранных нами топонимов.

Работая над гидронимами, мы сразу выделяем группу «легкочитаемых» топонимов – об их происхождении легко догадаться по самому названию. Рассказывая о том или ином водоеме, мы обычно описываем ее течение, цвет и запах воды, характер дна, берегов, местности, где находится этот объект, и т. д. Так же поступали и наши предки, давая такие «говорящие» названия нашим рекам и озерам. Нетрудно догадаться, что речка Быстряк названа так по быстрому течению, а Шорнилей в переводе с мордовского означает «бурливая река». Мы приходим к выводу, что озера Омут, Мода-кудыкелькс («земляной коридор») так названы по характеру дна и берегов. За ржавый цвет воды названо озеро Якстерне («красное»). По цвету и чистоте воды получили свои названия Валдэрьке («светлое озеро), Ашо эрьке («белое озеро»), Чинней лей («вонючий ручей»), Грязная канава, Черна лужа.

Используя вышеперечисленные названия рек, можно провести занимательный урок русского или мордовского языка и одновременно познакомить с наиболее употребительными названиями рек и озер финно-угорских и тюркских народов. Например, сопоставляя мордовские и чувашские топонимы, мы находим похожие корни: в чувшской топонимике встречаются названия, оканчивающиеся на -нар(-нер) : Каганары, Чиганары, Эренары. В этих топонимах частица -нар(-нер) – финно-угорского происхождения: "ер" в переводе с марийского - озеро, "нар" - река. По-мордовском озеро – эрьке. Несомненно, марийское слово ер и мордовское эрьке родственные. Известный факт, что названия водоемов давали свои имена и поселениям. Подтверждение этому мы находим и в нашей местной топонимии: речка Студенец дала свое название раскинувшейся вдоль нее деревеньке, улица Килейнерь («березовое озеро») названа по высохшему водоему, которое, мы предполагаем, имело одноименное название.

Так, в топонимах нашей местности обнаруживаем следы не только финно-угорских языков, но и славянских и тюркских. Например, Название деревни Мурза тюркского происхождения, топоним Елховка – общеславянского, а основная масса названий географических объектов – финно-угорского происхождения.

На урок подготовленные ученики готовят небольшие сообщения о происхождении топонима, находят легенды, связанные с ним. В своем сообщении о происхождении названия реки Сура и улицы села Сар ученик сообщил и о «родствеениках» этих топонимов – Большой Сарке и Саре, что находятся в Ульяновской области, а также прочитал стихотворение поэта В. Нестеркина: «Сарка, Сарка – ветлы голубые – /Ленточка симбирской простоты…»

С удовольствием дети сами готовят викторины, посвященные истории края, кроссворды.

Интерес учащихся к топонимике, несомненно, разовьют дополнительные задания о происхождении названий сел, городов, рек и других географических объектов. Например, большой интерес у учащихся вызвало задание объяснить происхождение названия улицы-деревни Салма. В результате исследования они приходят к выводу, что это более древний топоним, чем другие названия нашего села, и произошло оно от карельского салма – пролив. Ср. карельский топоним Шуясалма (от шуо - болото, салми - /салма - пролив). А о происхождении названия села Алвеле (так назвается по-мордовски село Напольное) учащиеся нашли легенду из романа А. Куторкина «Яблоня у большой дороги». Обязательно отметим на уроке, что это всего лишь фантазийная этимология топонима, красивая сказка.

Как бы ни были привлекательны для детей такие уроки, отметим, что нет необходимости насыщать каждый урок местным топонимическим материалом. На уроках русского и мордовского языка подобный материал можно использовать лишь в том случае, если он соответствует грамматической теме.

Включение местного материала в уроки лексики, фонетики и орфоэпии, словообразования, грамматики (задания и упражнения по культуре речи, дидактические языковые материалы – отрывки из произведений местных поэтов и писателей) предполагает возможность разнообразных форм уроков: уроков-экскурсий, творческих конкурсов, уроков-путешествий, интегрированных уроков. Для организации и проведения подобных уроков можно привлечь учителей географии, истории, КРК. Совместная работа над географическими названиями будет одинаково важна и интересна для каждого участника этого учительского сообщества: здесь каждый получит новое поле деятельности.

Из интересных исследований слова-топонима, которые проводятся в рамках урока, порой вырастают серьезные топонимические исследования, над которыми дети продолжают работать во внеурочное время. Здесь уже юные исследователи привлекают архивные материалы (выписку из деловых документов ХVII - XIX вв.), документальную, научно-популярную и художественную литературу о родном крае, топографические карты, словари. Особый энтузиазм у детей вызывают экскурсии по родному краю.

Непосредственными объектами лингвистического краеведения должны быть и диалектная речь, а также местная ономастика – многочисленные и разнообразные имена, функционирующие в данной местности. Работа по определению происхождения фамилий учащихся, несомненно, вызовет их большой интерес.

Предлагая учащимся работу с местным топонимическим материалом, мы пытаемся вызвать неизменный интерес учащихся, их стремление расширить свои познания в краеведении, добавив к ним знания лингвистического характера. Наши воспитанники пытаются самостоятельно найти соответствующий материал в Интернете, приобретают навыки обращения со словарями, справочниками, составляют схемы, карты, беседуют с старожилами. Таким образом, мы, словесники, может внести свой вклад в школьную реформу, требующую расширить воспитательные возможности каждого предмета, воспитывать потребность самостоятельно добывать знания.


А.П. Абросимова


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   23


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет