Таќырыбы: Гидросфера жјне јлемдік су ќоры



жүктеу 0.79 Mb.
бет1/5
Дата18.10.2018
өлшемі0.79 Mb.
түріЛекция
  1   2   3   4   5

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ГУМАНИТАРЛЫҚ ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТ


«Тарих және география» кафедрасы


«Гидрология» пәні бойынша 5В011600-География, 5В012900 География-Тарих мамандығының студенттеріне арналған
ЛЕКЦИЯ ЖИНАҒЫ

ШЫМКЕНТ 2018

Лекция жинағын құрастырған: а.ш.ғ.к., доцент Қарабаева К.Ө.

магистр Турданова М.С.

Лекция жинағы «Гидрология» пәнінің оқу жоспары мен бағдарламасының талаптарына сай құрылып, курстың барлық қажетті мәліметтері қамтылған.

Рецензент: ОҚМПУ г.ғ.к., доцент Мамадияров М.Д.

«Тарих және география» кафедрасының мәжілісінде (хаттама № __ «____»_______2018ж.) және «Педагогикалық» факультетінің әдістемелік комиссиясында (хаттама № ___ «____»_______2018ж.) қаралып, баспаға ұсынылды.





Лекция №1.

Тақырыбы: Гидросфера және әлемдік су қоры.

1. Гидросфера туралы жалпы түсінік.

2. Әлемдік су қорлары, маңызы.

3. Су жүйелерінің қалыптасуы, қоректенуі.

4. Жер асты сулары және олардың халық шаруашылығындағы маңызы.

Лекция мақсаты: Студенттерге гидросфера ғылымы туралы түсінікті қалыптастыру, әлемдік су қорларының маңызын анықтау.

Лекция мәтіні: Гидросфера дегеніміз планетамыздың су қабығы, оны мұхиттар мен теңіздердің суы және құрлық суы құрайды. Құрлықтың суына өзендер, көлдер, бөгендер мен мұздықтар, жер асты сулары және атмосферадағы ылағлдарды жатқызуға болады.

Жер бетінің жалпы ауданы 510 млн км-ге тең болса, соның 71% әлемдік мұхит, ал 29% құрлықтар алып жатыр, яғни әлемдік мұхиттың үлесіне 361 млн-км, құрлыққа 149 млн км-ге тең келеді. Жер шарындағы су мен құрлықтың таралуы өте әркелкі, мысалы, солтүстік жартышарда 39% құрлық, 61%-су, ал оңтүстік жарты шарда 19% құрлық, 81% су алып жатыр.

Жер шарының тұтастай су айналысы әлемдік мұхит деп аталады. Бірқатар ерекшеліктерге байланысты әлемдік мұхит әртүрлі теңіздер мен мұхиттарға, шығанақтар мен бұғаздарға бөлінеді.

Мұхит дегеніміз дүниежүзілік су көздерінің материктермен шектелген бөлігі. әрбір мұхит дербес шұңғымалы жер бетін алып жатыр. Олар бір-бірінен белгілі бір теңіз ағыстарымен тұздылық t-ра және тіршіліктің таралу ерекшеліктеріне қарай әртүрлі болады. Мұхиттың ауданы жөнінен ең үлкені

Тынық мұхиты – 180 млн км² (д.ж. мұхитының 50%)

Атлант мұхиты – 93 млн км² (д.ж. мұхитының 25%)

Үнді мұхиты – 75 млн км² (д.ж. мұхитының 21%)

Солтүстік мұзды мұхиты – 13 млн км² (д.ж. мұхитының 4%)

Жер планетасының негізгі су айрық жүйесі құрлықты 2 беткейге бөледі. 1. Атлан және Солтүстік мұзды мұхиттарға құятын өзен ағынынан тұратын беткей; 2). Тынық және Үнді мұхиттарға құятын өзен ағынынан тұратын беткей. Ал, ішкі ағынсыз аймақтарға Арал-Каспий беткейі жатады.

Су - тіршіліктің қайнар көзі. Сусыз өмір жоқ деуге болады. Адам баласының бүкіл даму тарихы да сумен байланысты, олар ерте кезден-ақ өзендер мен көлдердің, теңіздердің жағалауын мекендеген.

Жер бетіндегі судың жалпы қоры шамамен 1386 млн км³ қа тең. Соның ішінде өзен арналарындағы су қоры – 2120км³. Жер асты суларының қоры -10,5 млн км³.

Қазіргі таңда жер туралы ғылымдар жүйесінің жақсы дамуына қарамастан судың шығу тегі мен гидросфераның (грекше "гидро" - су, "сфера" - шар) пайда болуы әлі де болса толығымен шешімін таппаған проблемалардың бірі. Судың пайда болуы мен гидросфераның дамуы туралы ғылыми гипотезалар (болжамдар) көп. Олардың барлығын ірі екі топқа біріктіруге болады: а) шығу тегі теллурийлік; б) космостық.

Осы болжамдардың көңілге жағарлығы - бірінші топ болжамы. Бұл болжам бойынша мантия заттарының балқуы мен газдан тазаруы нәтижесінде біртұтас үрдіс іспетті литосфера, атмосфера және гидросфера пайда болған. А.Б.Виноградовтың тұжырымы бойынша жер алғаш рет протопланеталық бұлттан пайда болар кезінде атмосфера мен гидросфераның болашақтағы элементтері қатты заттардың құрамына байланыста болған: су - гидрототық, азот - нитрат, оттегі - металл тотығы, көміртек - графит, қарбид және карбонат. Жер қазіргі өзінің массасына жеткенде қыза бастады да, жер қойнауының гравитациялық қысылуы мен радиобелсенді изотоптардың ыдырауы салдарынан мантия заттары балқып жылдам ұшатын (ұшпа), тез балқитын және баяу балқитын затгарға жіктелді. Үшпа заттар базальт тәріздес болып жер қыртысында аса баяу балқитын заттар жер қойнауында қалып қойған. Ұшпа заттар: жанартаулық газдардың су буы, көміртек, күкірт, аммиак қоспалары, галоид кышқылдары, сутек, аргон және басқа газдар жер бетіне көтеріліп атмосфера мен гидросфераның пайда болуына ықпал жасаған. Сонымен бірге су буы жер бетіне шоғырланып (жер бетінің температурасы +15° С-тан аспады), сұйык күйге айналып "прамұхиттар" пайда болды. Алғашқы мұхит суында ерітінді түрінде жанартаулық газдардан басқа да элементтер болған: көмір қышқыл газы, қышқылдар, күкірт қоспалары және аммиак. Судағы қышқылдар тау жыныстарының силикаттарымен әрекетте болған. Осының нәтижесінде қышкыл қасиетінен айрылып, еріген тұздар дүние жүзілік мұхит суларына қосылып, су тұзды қасиетке ие болған. Алғашында мұхит онша терең болмаса да бүкіл жер бетін жауып жатқан. Гидросфера массасының ұлғаюына байланысты мұхиттың көлемі де артып отырған. Кұрлықтық және мұхиттық қыртыстың пайда болуына қарай мұхиттардың пішіні де өзгеріп отырған. Мұхит бетінен буланған тұщы су қайтып жаңбыр түрінде жер бетіне оралып құрлық суының пайда болуының бастамасы бодды. Мұхиттардың, құрлықтардың және атмосфераның суы біртұтас жер қабығы - гидросфераны құрады. Үнемі гидросфераның болуы Жердің Күн жүйесіндегі басқа планеталардан бірден-бір айырмашылығы.

Жер шарындағы кез-келген аймақтың сумен қамтамасыз етілу көрсеткіші ондағы орналасқан халықтың санымен және табиғи қорларының орналасуымен, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының қажеттілігіне байланысты анықталады. Европада және Азияда әлем халқының 77%-і орналасқан. Соған қарамастан бұл бұл аймаққа жалпы тұщы су қорының 33%-і ғана тиеді. Жыл бойына айналымға түсетін өзен, көл және бөгеннің суын есепке алып, оны Жер бетіндегі әрбір адамға орташа есеппен бөлсек, онда 1адамға жылына 11600 м³ су келеді. Бірақ бұған қарамастан, сумен ең аз қамтамасыз етілген аймақтарға Европа мен Азия жатады, яғни Европада әрбір адамға 4900 м³ су, ал Азияда 6000 м³ су жетеді, ал ең жеткілікті қамтамасыз етілген Оңтүстік Америкада әрбәр адамға жылына 34 400 м³, Мұхит аралдарында 287 000 м³, ал Австралияда 25 8000 м³ су мөлшері келеді.

Ал, әрбір жекеленген мемлекеттер бойынша сумен қамтамасыз етілу өте әркелкі. Мысалы ТМД елдерінде әрбір адамға жылына 17 000 м³, АҚШ-та 10 000 м³, Қытайда 3 000 м³-қа тең су келеді. Осындай жағдайларға байланысты, адамзат алдында су қорын үнемді пайдаланып, оның сапасының өзгеріске ұшырауын зерттеу негізгі мақсат болып отыр.

Табиғи су қорлар физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты әртүрлі мерзімдерде өзгеріп отырады, мысалы, судан мұздыққа, одан қарасты суларына айналады, сонымен бірге олардың жаңару уақыттарында әртүрлі болады.




Судың түрі

Жаңару кезеңі

Судың түрі

Жаңару кезеңі

Әлемдік мұхит

2500жыл

Көпжылдық тондар

10 000

Жерасты сулары

1400жыл

Көлдердегі су қоры

17 жыл

Топырақтағы ылғал

1 жыл

Батпақтағы сулар

5 жыл

Полерлық мұздықтар

9700жыл

Өзен сулары

16 тәулік

Таулы аудандарындағы мұздықтар

1600жыл

Атмосфералық ылғал

8 тәулік

Жер асты сулары деп жер қыртысында кезігетін барлық физикалық күйдегі суларды айтамыз. Қоректену көздері белгілі болған жағдайда жер қыртысындағы су көздері негізінен алқаптың геологиялық құрылысымен анықталады. Олар өзен, көл, теңіз және мұхит суларымен бірге Жер шарының гидросфера қабатын құрап, жалпы су айналымына қатысады. Қазіргі кездегі көзқарас бойынша, жер асты сулары жер беті суларымен тікелей байланысты.

Жер асты сулары химиялық құрамына қарай сілтілі, жұмсақ, қатты және қышқыл болып бөлінеді. Орналасуына қарай жер асты сулары: 1) шөгінді тау жыныстарының кеуек-қуыстарында кездескен жағдайда кеуек-қуыс сулары; 2) кристалданған немесе цементтелген тау жыныстарының жарықтары мен жарықшақтарында кездескенде жарықшақ сулары; 3) оңай ерігіш тау жыныстарының құрамында кездессе карст сулары деп бөлінеді.

Тереңдік жағдайларына қарай олар: үстіңгі қалқыма су, грунт суы және артезиан сулары деп бөлінеді. Қалқыма су кішігірім ойыстарда, құмшағылдар арасында атмосфералық жаңбыр мен қар немесе тасыған өзен суларының топырақ қабатына сіңуі нәтижесінде уақытша пайда болған және жер бетіне ең жақын орналасқан сулар. Грунтты топырақ суларының қоры қалқыма суға қарағанда тұрақты болып келеді. Олар жер бетіне жақын орналасқан жер асты суларынан құралады. Бұл суларды “құдық суы” деп те атайды. Артезиан сулары – терең қабаттарда кездесетін шөгінді жыныстар арасында қалыптасқан жер асты сулары.

Жер асты суларының қозғалысы қалыптасқан және қалыптаспаған, тегеурінді және тегеурінсіз, ламинар және турбулентті болып келеді.

Жер асты суларының маңызы орасан зор және жан-жақты. Олар ағынның ең тұрақты бөлігі болып, өзендер мен көлдерді толықтырады; олардың орын алмасуы арқысында еріген заттар тасымалданады; өсімдіктер ылғал мен қоректік тұздар алады; рельефтің сырғу, суффозия, карст қалыптасуына қатысады.

Жер асты суларының қалыптасуы жөнінде негізінен екі теория қалыптасқан: сорғу (инфильтрация) және конденсациялық. Сорғу теориясы жер асты суларының қалыптасуын атмосфералық жауын-шашындары мен жер үсті суларының жерге сіңуі арқылы түсіндіреді. Конденсациялық теория жер асты суларының қалыптасуын су буларының жер жарықтары мен қуыстары арқылы атмосферадан конденсациялану жолымен түсіндіріледі.

Жер асты сулары инфильтрациялық жолмен атмосфералық сулардың есебінен де көбейіп отырады. Инфильтрациялық және седиментациялық сулар аралас кездеседі. Соның нәтижесінде тұщы және ащы сулар құралады. Жер қыртысының жоғарғы қабаттарында әрі тұщы, әрі жас сулар (атмосфералық), тереңірек – минералды немесе ескі сулар, ал ең төменгі қабаттарда – ащы немесе тұзды сулар түзіледі.

Атмосфералық тұщы сулар төмен қарай сарқылып, жер қыртысының жоғарғы қабаттарына жиналады, ал терең қабаттарда ескі теңіз сулары сақталады. Тұзды сулар мантия қабатынан жоғары көтеріліп пайда болады. Ал кейбір болжамдар бойынша, тұщы сулар тұзды қабаттар арқылы ағып өткенде жолай оларды ерітіп, өзіне қосып алып тұзды суға айналады. Қазіргі ғылыми жетістіктердің негізде бүкіл әлемдегі су теңдестігі есептелген. Бұл есеп бойынша бүкіл жер шарында жылына орта есеппен 4170 мм жауын-шашын түсетін болса, соншама ылғал буланып отырады. Ал құрлықтарға 1100 мм, мұхиттарға 3070мм жауын-шашын түседі, яғни мұхиттарға 3есе көп түседі. Құрлық бетіне бір жылда түсетін жауын-шашынның 70 % буланса, қалған 30%-і мұхитқа келіп түседі.

ТМД елдерінің территориясы үшін орташа жылдық жауын-шашынның мөлшері 530мм, ал булану 200мм, елдердің айырмасы 330м.

Ең ылғалдылығы жоғары аймақтарға Ақ, Баренцев және Балтық теңізіне құятын өзен алаптары жатады. Бұл аймақтарда жыл сайын орташа есеппен 750-760мм жауын-шашын түссе, булану 360-500мм-ге жетеді. Қиыр Шығыс өзеннің алаптарында көп ылғалданады. Бұл аудандарда 650 мм жауын-шашын түссе, 273 мм ағындымен кетсе, 379 мм буланады. Ылғалдығы аз аудандарға Лавтептер, Шығыс Сібір және Чукот теізінің алаптары, сонымен қоса Қазақстан мен Орта Азияның ағынсыз аймақтары жатады. Бұл жерлерде жылына 423 мм ылғал түссе, 206 мм ағынмен кетіп, қалғаны буланады. Қиыр Шығыс аймақтары үшін булану 217 мм, ал Қазақстан мен Орта Азия үшін 247 мм.

ТМД елдері бойынша жауын-шашынның ең көп мөлшері Кавказдың Қара теңіз жағалауына түсіп, оның жылдың мөлшері 2000-3000 мм, оның 700-750 мм-і буланса, қалғаны ағындар мен кетеді. Ал шөлжі аудандары 130-180 мм ылғал түссе, олар түгелімен булануға кетеді.



ТМД елдеріндегі су теңдестігі


Теңіз алабы

ауданы мың, км

Су теңдестігінің элементі, км³

жауын-шашын

ағынды

булану

Ақ және Баренцев

1192

846

408

438

Балтық

661

506

1471

335

Қара және Азов

1347

889

159

730

Каспий

2927

1140

300

1140

Кар

6579

3640

1324

2316

Лаптектер, Чукот, Шығыс Сібір

5048

2135

1038

1097

Беринг, Охот, Жапон

3269

2126

890

1236

Қазақстан мен ОртаАзияның ішкі алабы

2420

723

125

598

Бұл кестеден көріп отырғанымыздай, жыл бойына түсетін ылғалдың жартысынан көбі булануға жұмсалса, қалғаны мұхитқа, теңіздерге ағынды ретінде кетеді.
Қолданылатын әдебиеттер тізімі:

  1. Әбілмәжінова С.Ә. Жалпы жертану: Оқулық.-Алматы: ЖШС РПБК «Дәуір», 2012

  2. Мұқашева Ж.Н., Ақмолдаева Б.Қ., Ө.Ж.Сағымбай Жалпы жертану. Әдістемелік нұсқау. Алматы, «Қазақ Университеті» 2003

  3. Н.Сейітов Геология негіздері. Алматы, 2000

  4. А.Т. Бекботаев Петрография және петрология. Оқу құралы. Алматы, 1992

  5. Достаев Ж. Табигат суларын ластанудан және саркылудан корғау Алматы, ҚазМУ.

  6. 1993

  7. Достаев Ж. Жалпы гидрология. Алматы. ҚазМУ 1993 ж.

  8. Қ.Құрманов Физикалық география рысша-қазақша терминдері мен ұғымдарының анықтамалық сөздігі. Алматы «Рауан» 1993.

  9. Мамбетқазиев Е.Ә. СыбанбековКЖ- Табиғатты қорғау. Алматы. Қайнар 1990ж.

  10. Нұрахметов Н.Н. Шаяхметов Химия терминдерінін орысша-казакша сөздігі.

Алматы. Анатілі. 1992ж.

  1. Добровольский А.Д., Залогин Б.С. Региональная океанология. М., 1992.

  2. Ерамов Р.А. Практикум по физическая география материков. М., 1987.

  3. Еремина В.А., Спрялин А.Н., Океаны. М., 1997.

  4. Залогин Б.С., Кузьминская К.С. Мировой океан. М., 2001.

  5. Богданов Д.В. Региональная физическая география Мирового океана. Л., 1985.

  6. Власова Т.В. Физическая география материков. Ч. 1-2. М., 1986.4

  7. Добровольский А.Д., Залогин Б.С. Региональная океанология. М., 1992.

  8. Ерамов Р.А. Практикум по физическая география материков. М., 1987.

  9. Еремина В.А., Спрялин А.Н., Океаны. М., 1997.

  10. Залогин Б.С., Кузьминская К.С. Мировой океан. М., 2001.

  11. Физическая география материков иокеанов \ Под ред. А. М. Рябчикова. М., 1988


Лекция №2.

Тақырыбы: Табиғаттағы су айналымы.

  1. Су айналымының негізгі себептері, күн энергиясы.

  2. Булану, буланушылық процесстері.

  3. Үлкен және кіші су айналымы.

  4. Мұхиттар мен теңіздердегі үлкен және кіші су айналым.

Лекция мақсаты: Табиғаттағы су айналымының маңызын анықтау, сипаттау.

Лекция мәтіні: Табиғаттағы су айналымына келсек, су үздіксіз қозғалыста болып отырады, одан суға айналады. Су айналымына негізгі әсер етуші фактор – Күн энергиясы болып табылады.

Жыл сайын жер бетінен 577 000 м³ су буланады, яғни оның көп бөлігі мұхит бөлігінен, аз бөлігі құрлықтан буланады. Бу атмосферада белгілі бір жағдайларға байланысты конденцияланады, яғни жауын-шашынға айналады. Жауын-шашын жер бетіне қар, жаңбыр немесе бұршақ түрінде түседі де, олар топыраққа сіңу жолымен жер асты суларын байытады. Жер беткейлерімен ағып келіп, тұрақты немесе уақытша ағын суларды құрайды, ал қалған бөлігі тағы да булануға кетеді. Бұл процесс жер беті мен атмосфера арасындағы үздіксіз жүретін ылғал алмасу табиғаттағы су айналымы деп аталады.

Су айналымының 2 түрі бар


  1. Кіші немесе мұхиттың су айналымы бұл мұхиттар мен теңіздердің бетінен буланған ылғал құрлыққа тасымалданбай, су бетінен аспанға тік көтеріліп, конденсацияға ұшырайды да, сосын қайтадан теңіздер мен мұхиттардың бетіне жауын-шашын болып қайта түседі.

  2. Үлкен айналым бұл – ылағл ауа ағындарының әсерімен мұхиттың үстінен құрлықтарға тасымалдануы және оның құрлық бетіне жауын-шашын ретінде түсіп, мұхиттар мен теңіздерге жер бетінен жер асты жолымен қайта оралу процесі.

Су буының мұхит бетінен келген кішігірім бөлігі құрлықтың кейбір аймақтарына жауын-шашын түрінде түсіп, бірақ қайтіп оралмайды, яғни үлкен айналымға қатыспайды.

Судың жеке түрлерінің тасымалдануы мен оның қозғалу жылдамдығы біркелкі емес. Жер планетасының көлемінде ылғал айналымын бірнеше типтері қарастырылады, атап айтсақ, 1) жер мен космос арасында; 2) атмосфера мен мұхит аралық, 3) атмосфера, топырақ және биосфера аралық.

Ылғалдықтың, атмосфералық жауын-шышын және булану процестері құрлық ішіндегі ылғал айналымының негізгі элементтері б.т.

Кез келген аймақтан сыртқа кететін су буының мөлшері мына теңдеумен өрнектеледі.

С=А-Х+Е;

С – сыртқа кететін су буының мөлшері;

А – сырттан келетін су буының мөлшері;

Х – жауын-шашын мөлшері;

Е-булану;

Табиғаттағы су айналымының өзіне тән заңдылығы болады, ол заңдылыққа құрлық пен мұхит арасындағы ылғал алмасу жатады, сонымен бірге бұл құбылыс жалпы су айналымының негізгі процесі б.т.

Ылғалды топырақ пен өсімдік жамылғысы, теңіздермен мен мұхиттар және өзендер мен көлдердің суларының булануы нәтижесінде атмосфераға су буы келіп түседі. Метеорологтардың есебі бойынша атмосфераға келетін су буының 86%-і мұхиттардан, ал материктерден 14% келеді. Атмосфераға келетін су буының мөлшері көпте ген факторларға байланысты өзгеріп отырады.

Су буы мен су молекулалары үздіксіз жоғарғы жылдамдықпен қозғалып отырадыда, олардың бірте-бірте ауаға таралады. Атмосфераға жоғарылаған сайын қозғалыстағы молекулалар артып, соның нәтижесінде сұйық немесе қатты денелер газ тәрізді күйге өтіп, атмосфераға бу қабаты п.б. Булану дегеніміз- жоғары t-ң әсерінене судың буға айналуы немесе заттың сұйық және қатты күйден газ тәрізді күйге өтуі. Булануның нәтижесінде табиғатта үздіксіз су айналымы болып тұрады. Су буының молекулалары әртүрлі бағыттарға қозғалып, оны кейбір бөліктері керісінше суға айналып, қайтадан жауын-шашын ретінде жерге түседі. Егер атмосфераға кеткен бөліктің мөлшері түскен бөлшектерден артық болса, онда булану да арта түседі. Булану кезіндегі газ күйіне өткен молекулалар көлемін ұлғайту барысында бойындағы энергиясын жоғалтып, сұйық дене сууй түседі. Осындай буланған сұйықтың бір қалыпты t-ны сақтау үшін оған жылу қажет. Осы жылу мөлшері булану жылуы деп аталады. Сонымен бірге, су мен мұздарды буға айналдыру үшін көп мөлшерде жылу керек.

Булану беткейінен қалыптасқан су буы оның қысымына әсер етіп, бұл процесс су буының серпімділігі деп аталады, су буының серпімділігі ауа қысымы сиақты сынап бағанасы бойынша мм немесе миллибар өлшемімен есептеледі. Қаныққан су буының серпімділігі t-ра баланысты болады. Яғни t- ра жоғарылаған сайын серпімділік те тез арта түседі.

Ауаның ылғалдылығы - бұл ауадағы су буының мөлшері, жергілікті жердің ауа райы мен климатының ерекшеліктерін сипаттайтын негізгі көрсеткіштедің бірі. Атмосферадағы су буы топырақтағы, өсімдіктердегі және жалпы судың булануынан п.б. Ауаның жер бетіне жақын қабаттарында ылғалдылық мөлшері әртүрлі болады. Жер бетінен қашықтаған сайын ылғал азая береді. Ауаның ылғалдылығы бірнеше өлшемдермен сипатталады: абсалют ылғалдылық, салыстырмалы ылғалдылық, ылғал жеткіліксіздігі, ауадағы су буының серпімділігі. Ауаның ылғалдылығының жер бетіндегі органикалық тіршілік үшін маңызы өте зор, себебі ол организмдердің өздерін қоршаған ортамен жылу алмасуын реттеп отырады. Енді жеке-жеке қарастырамыз:

1. Су буының серпімділігі, бұл көрсеткіште қысым сияқты мм –мен өлшенеді де, ауа құрамындағы су буының қысымын анықтайды. L деп белгіленеді

2. Абсолюттік ылғалдылық, бұл 1м ауа құрамындағы су буының мөлшері г\м мен өлшеніп а әріпімен белгіленеді 0 t-ра мен қысымдағы 1м құрғақ ауаның салмағы 1293гр-ға тең .

3. Салыстырмалы ылғалдылық (r) ауа құрамындағы су буы серпімділігінің қандай да бір t-радағы қаныққан ауа серпімділігіне қатынасына тең.

Салыстырмалы ылғалдылық су буының ауамен қанығу денгейін анықтайды, яғни е=Е және R=100%

4. Ылғал жеткіліксіздігі (d) қандайда бір t-радағы қаныққан ауа серпімділігі мен су буы серпімділіктің айырмасы, яғни d= E-e

Булану-өте күрделі процесс болғандықтан, оның жылдамдығы төмендегідей факторларға байланысты болады.

1) буланатын беттің t-на,

2) ылғал жеткіліксіздігіне,

3) желдің жылдамдығына,

4) атмосфералық қысымның шамасына,

Метеорологиялық практикада әдетте жер бетінің әртүрлі учаскелерінен булану процесін уақыттың әр кезеңінде, мысалы ; тәулік, ай, жыл бойынша есептейді. Ауыл шаруа- шылығын ұйымдастыру кезіндеде аймақтың буланушылығы есепке алынып, оның мөлшері мынадай формула бойынша есептеледі W- ашық су айдынындағы булану; Е – орташа айлық температураға сәйкес келетін қанығу серпімділігі; е- салыстырмалы ылғалдылық пен орташа айлық температура б-ша есептелген абсолюттік ылғалдылық; И- желдің орташа айлық жылдамдығы.
Қолданылатын әдебиеттер тізімі:


  1. Әбілмәжінова С.Ә. Жалпы жертану: Оқулық.-Алматы: ЖШС РПБК «Дәуір», 2012

  2. Мұқашева Ж.Н., Ақмолдаева Б.Қ., Ө.Ж.Сағымбай Жалпы жертану. Әдістемелік нұсқау. Алматы, «Қазақ Университеті» 2003

  3. Н.Сейітов Геология негіздері. Алматы, 2000

  4. А.Т. Бекботаев Петрография және петрология. Оқу құралы. Алматы, 1992

  5. Достаев Ж. Табигат суларын ластанудан және саркылудан корғау Алматы, ҚазМУ.

  6. 1993

  7. Достаев Ж. Жалпы гидрология. Алматы. ҚазМУ 1993 ж.

  8. Қ.Құрманов Физикалық география рысша-қазақша терминдері мен ұғымдарының анықтамалық сөздігі. Алматы «Рауан» 1993.

  9. Мамбетқазиев Е.Ә. СыбанбековКЖ- Табиғатты қорғау. Алматы. Қайнар 1990ж.

  10. Нұрахметов Н.Н. Шаяхметов Химия терминдерінін орысша-казакша сөздігі.

    1. Алматы. Анатілі. 1992ж.

  11. Добровольский А.Д., Залогин Б.С. Региональная океанология. М., 1992.

  12. Ерамов Р.А. Практикум по физическая география материков. М., 1987.

  13. Еремина В.А., Спрялин А.Н., Океаны. М., 1997.

  14. Залогин Б.С., Кузьминская К.С. Мировой океан. М., 2001.

  15. Богданов Д.В. Региональная физическая география Мирового океана. Л., 1985.

  16. Власова Т.В. Физическая география материков. Ч. 1-2. М., 1986.4

  17. Добровольский А.Д., Залогин Б.С. Региональная океанология. М., 1992.

  18. Ерамов Р.А. Практикум по физическая география материков. М., 1987.

  19. Еремина В.А., Спрялин А.Н., Океаны. М., 1997.

  20. Залогин Б.С., Кузьминская К.С. Мировой океан. М., 2001.

  21. Физическая география материков иокеанов \ Под ред. А. М. Рябчикова. М., 1988


Каталог: sites -> default -> files -> kitap
kitap -> «Тіршілік қауіпсіздігі негіздері» пәнінің Оқу-әдістемелік кешені Шымкент
kitap -> Естественные и педагогические науки
kitap -> Төлеген ұ. Ш., Жанысбеков м.Ә. ҚАзақстанның Қазіргі заман тарихы пәнінен студенттердің даярлығын жетілдіру
kitap -> Жумадуллаева А. А.,Өтеген Қ. О.,Сыдыкова З. Е. ҚАзақ этнопсихологиясы шымкент 2016
kitap -> Қалмұрзаев Қ. С., Қуатбекова А., Байхожаев Қ. Адам анатомиясы мен спорттық морфология негіздері 5В010800 –«Дене шынықтыру және спорт»
kitap -> Сейсенбаева Ж. М., Балабекова Д. Б. Банктердің есебі және аудиті оқУ ҚҰралы шымкент, 2017
kitap -> Қалмұрзаев Қ. С., Қуатбекова А., Байхожаев Қ. Адам анатомиясы мен спорттық морфология негіздері 5В010800 –«Дене шынықтыру және спорт»


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет