В. К. Плакаса (2015), Положении о рп фгос



жүктеу 318.03 Kb.
Дата22.05.2018
өлшемі318.03 Kb.
түріПояснительная записка

Пояснительная записка

(5 класс)

Рабочая программа составлена на основе ООП ООО РГ им. В.К.Плакаса (2015), Положении о РП ФГОС (2016) и «Программ по алтайской литературе. 5-11 классы» Киндиковой Н.М., Текеновой У.Н. (2012). В программе отражены планируемые результаты, содержание курса, прилагается календарно-тематическое планирование.

Одной из важнейших задач современной школы является воспитание функционально грамотных людей. Поэтому алтайская литература наряду с русской литературой и языком является одним из основных предметов, где обучающимся даётся возможность научиться различным видам речевой деятельности и культуре общения.

Основной целью уроков алтайской литературы – формирование читательской компетенции, умения частично анализировать тексты различных жанров; воспитать человека, у которого есть стойкая привычка к чтению, сформирована душевная и духовная потребность в нём как средстве познания мира и самопознания. Это человек, владеющий техникой чтения, приёмами понимания прочитанного, знающий книги и умеющий их самостоятельно выбирать. Достижение этой цели предполагает решение следующих задач:

1) формирование техники чтения и приёмов понимания и анализа текста;

2) введение учащихся через литературу в мир человеческих отношений, нравственно-этических ценностей; воспитание личности со свободным и независимым мышлением; формирование эстетического вкуса;

3) развитие устной и письменной речи, обогащение словарного запаса; овладение речевой и коммуникативной культурой; развитие творческих способностей;

4) приобщение детей к пониманию художественного текста, элементов анализа текста, ознакомление с отдельными теоретическими понятиями.

По окончании курса учащиеся должны в основном научиться различать жанры произведений, определять актуальную и перспективную цели чтения, создавать собственный текст различного характера, работать с разными источниками информации. Учащимся даётся возможность научиться сравнивать литературные произведения разных народов, устанавливать между ними связи, проводить параллели, стать квалифицированным читателем с определённым эстетическим вкусом, расширить кругозор в области тюркологии, литературной истории, создавать собственную интерпретацию прочитанного текста.

В учебном плане на изучение алтайской литературы в 5 классе отводится 34 часа – 1 час в неделю.



Алтай литературала иштеер программа
«Алтай литература» деп курсты ӱренеринде јединетен турулталар

«Алтай литература» деп ÿредÿ предметти ӱренип, ӱренчиктердиҥ јединетен турултазы федерал эл-тергеелик ӱредӱ стандарт аайынча ӱч бӱдӱмдӱ болот: ӱренчиктиҥ ӧзӱмиле колбулу (личностный) турулталар, текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу (метапредметный) турулталар, предметле колбулу турулталар.



Ӱренчиктиҥ ӧзӱмиле колбулу турулталар:

- ÿренчиктердиҥ кöгÿс санаазын байыдары ла эстетический кӧрӱмин элбедери;

- ӱренчиктер бойыныҥ угы-тӧзи керегинде билери, ӧс (этникалык) кӧрӱмин элбедери;

- алтай элдиҥ ӧс литературазын, тӱӱкизин, культуразын билери;

- Россия ичинде элдердиҥ байлыгыла, культуразыла колбулу билгирлерле таныжып, текшикижилик учурын jартап билери;

- ÿренчиктиҥ тöрöлине чындык кÿÿнин таскадары, тöрöл литературазын билери ле алтай бичиичилерле оморкооры;

- öскö калыктардыҥ литературазын билип, учурын оҥдооры;

- jаҥы билгирлер аларына белен, jилбиркек ӱренчик таскадары;

- башка-башка jетирӱлерле иштеп билери (сӧзликтер, энциклопедиялар, интернет-ресурстар).

Текши ÿредÿ эдилгелерле колбулу jедимдер:

- ӱренчик бойыныҥ алдына ӱредӱ амаду тургузып, ого jединер аргаларды темдектеп билери;

- чӱмдемелде кöдÿрилген сурактыҥ каруузын табып, берилген материалды чокым оҥдооры;

- кандый бир айалга керегинде келиштире эртедеҥ шÿÿлте (гипотеза) айдып, ол шÿÿлтени темдектер ажыра быжулаары;

- тÿп шÿÿлте чыгарып билери;

- бойыныҥ ижин чокым пландаары, jилбÿзин jарт билери;

- башка-башка бӱдӱмдӱ бичиктерле таҥынаҥ иштеп билери;

- ылгап, текши шÿÿп билери;

- бӱдӱрген ишке чокым темдек тургузып, бойыныҥ аргаларын чокым билери.

Предметле колбулу jедимдер:

- алтай литератураныҥ чÿмдемелдерин билери;

- чӱмдемелдердиҥ тематиказын, тургузылган курч сурактарын, литератураныҥ теориязын, алтай литератураныҥ ÿйеленгенин билери;

- чÿмдемелди ылгаары, тÿҥдештирÿ иш öткÿрери;

- чÿмдемелдер аайынча бойыныҥ кöрÿмин айдары, кееркедим чÿмдемелди бойы jартап билери; автордыҥ кÿÿнин jартап билери;

- литератураныҥ бÿдӱмдерин ылгаштырып билери, текстке jуук куучындап билери, текстле иштеери, куучын тургузып билери ле о.ö.;

- кееркедим чӱмдемелди ылгаарында бичилген ӧйиле колбоп, тексттиҥ текшикижилик ле элдик учурын аҥылап билери;

- кееркедим чӱмдемелде сюжеттиҥ бӧлӱктерин ылгаштырары, композицияны, кееркедим эп-аргаларды, олордыҥ текстте учурын јартаары;



- кееркедим чӱмдемелди ылгаарында литературалык оҥдомолдорды билери (школдыҥ кеминде).
«Алтай литература» деп ӱредӱ курстыҥ содержаниези





Тема

Час

Иштиҥ бӱдӱми







Кире сӧс. Фольклор ло литератураныҥ учуры ла колбузы.

1

Сурактарла иш






  1. Калыктыҥ чӱмдӱ сӧзинеҥ (7 ч.)








Табышкактардыҥ бӱдӱми, учуры ла чӱмделген эп-аргалары.

1

Табышкак чӱмдеер








Кеп сӧстӧр.

1

Кеп, укаа, чечен сӧстӧрдиҥ маргааны







Чӧрчӧктӧр. Куулгазын чӧрчӧктиҥ тургузылган бӱдӱми, учуры ла тӧс шӱӱлтези. А. Калкин «Алтын-Кажык».

1

Шиҥжӱ иш







Јадын-јӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧр. Тургузылган бӱдӱми, учуры ла тӧс шӱӱлтези. «Сынару».

1

Рольдорло кычырар







Кай чӧрчӧктӧр. «Ӧскӱс-Уул» деп кай чӧрчӧк.

3

Ачык айдыныш







Јебрен тӱрк литературанаҥ (VI-XII чактар) (1ч.)







Таш бичимелдер керегинде jетирӱ берери.

Г.П. Самаев «Тӱрк элдиҥ јадын-јӱрӱми».



1

Карта тургузар







Алтай литературанаҥ (25 ч.)







М.В. Чевалков «Сыгырган была jалку Бака». М.В. Чевалков — кӧчӱреечи. И.А. Крылов «Куу, чортон ло рак».

1

Инсценировка







Г.И. Чорос-Гуркин «Кара-Кӧл».

1

Јурамал–куучын тургузар







М.В. Мундус-Эдоков. «Айу», «Аҥ ӧйи», «Элик».

1

Куучындаары







П.А. Чагат-Строев «Кӱӱктин ӱни».

1

Тӱҥдештирӱ иш







П.В.Кучияктыҥ «Адыjок».

2

Бойыныҥ автобиографиязын бичиир







Ч. И. Енчинов «Аргымак».

1

Тӱҥдештирӱ иш







А.Ф. Саруева «Серӱӱн аралда».

1

Практикалык иш







И.В.Шодоев «Ирбизек».

2

Куучындаары







К.Ч. Тӧлӧсӧв «Таныбаган».

2

Текстле иш







Ш.П.Шатинов «Эрjине».

2

Текстле иш







А.О.Адаров «Кичинек jурукчы».

1

Практикалык иш







Л.В.Кокышев «Алтай тилиме».

1

Практикалык иш







П.Самык «Тӧрӧлиме jаҥар», «Мениҥ најыларым».

1

Сурактарла иш







Э.М.Палкин «Сары киштейт»

1

Практикалык иш







Э.М.Палкин «Энем».

1










Б.Я.Бедюров «Эр-Адучак баатыр».

1

Сурактарла иш







Н. Б. Бельчекова «От ло Карганак».

1

Тӱҥдештирӱ иш







А. Я. Ередеев «Кӱлӱмjи»

1

Текстле иш







К.Ч. Тӧлӧсӧв «Тамчы».

1

Јайаан иш







А. Я. Ередеев «Энезиниҥ јайлузында»

1










J.Б.Каинчин «Кызычак ла кураанак».

1

Текстле иш










34





































п/п

Темаларла пландаары

Час

Текши ӱредӱ эдилгелер

Билгирин ченеери

Ӧдӧр ӧйи

План аайынча

Ӧткӧн кӱни



Кире сӧс. Фолькор ло литератураныҥ учуры ла колбузы.

1

Амаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Группада иштеер: фольклор ло литература чӱмдемелдердиҥ аҥылузын шиҥдеп кӧрӧр; кееркедим cӧсти тегин эрмек-куучынла тӱҥдеер; фольклордо туштап турган сӱр-кеберлер керегинде куучындаар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер. Сӧзликтерле, справочниктерле, јетирӱ-информацияла иштеп билер. Алган билгирин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.

Сурактарла иш









Калыктыҥ чӱмдӱ сӧзинеҥ.

Табышкактардыҥ бӱдӱми, учуры ла чӱмделген эп-аргалары.



1

Табышкак керегинде јаҥы билгирлер алар. Табышкак керегинде јартамалды кычырып, тӧс шӱӱлтени чыгарар. Табышкакты чокым айдып, јажынган учурды табар. Табышкактыҥ тургузылган аайын шиҥдеп ылгаар. Јайым орток куучын ӧткӱрип, сурактар тургузар. Бӧлӱктерле, эжерлеп иштеер. Бӱдӱрген ишти чокым јартаар. Бойыныҥ бӱдӱрген ижин бойы шиҥдеп, баалаар.

Практикалык иш. Табышкак чӱмдеер.









Кеп сӧстӧр.

1

Куучын-эрмекте кеп сöстöрди, табышкактарды тузаланып билер. Алтай ла орус албатыныҥ кеп сӧстӧрин ылгап, тӱҥейи ле башказы

аайынча бойыныҥ шӱӱлтезин чыгара айдар. Билип алганын таскамал иш ажыра чыныктаар. Ӱренген материал аайынча бойыныҥ санаа - шÿÿлтезин айдарга таскаар. Јетирӱ-информацияла иштеп билер. Алган билгирин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар. Ижин баалап билер.



Кеп, укаа, чечен сӧстӧрдиҥ маргааны.










Чӧрчӧктиҥ бӱдӱмдери. Аҥ-куштар керегинде ле куулгазынду чӧрчӧктӧр. Баатырлык ла jадын-jӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧр.

Куулгазын чӧрчӧк. А. Г. Калкин «Алтын-Кажык».

Геройлордыҥ кылык-jаҥы.


1

Чӧрчӧк деп оҥдомолды јартап алар. Чӧрчӧктиҥ бӱдӱмдерин ылгаштырар. Аҥ-куш керегинде чӧрчӧктӧрди сӱр- кеберлериле тӱҥдеер. Сӱр-кеберлерди бириктирип турган темдектерди табар. Билип алганын таскамал иш ажыра чыныктаар. Группада эмезе эжерлеп иштеер. Бойыныҥ шӱӱлтезин бӱдӱмјилеер. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер. Туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Текши шӱӱлтеге келер. Санаа-шӱӱлтезин оос ло бичилген эрмек-куучын ажыра айдып ла бичип билер.

Чӧрчӧкти ӱнле аҥылап кычырар. Чӧрчӧктиҥ сюжедин куучындаар. Чӧрчӧктӧҥ јаҥжыккан кееркедим эп-аргаларды табар. Тӧс герой керегинде куучын ӧткӱрер. Куулгазын чӧрчӧктиҥ темдектерин јартаар. Тексттеҥ куулгазынла колбулу ӱзӱктерди табып, толо куучындаар. Ӧскӧ ӱренчиктердиҥ каруузын угуп, ол керегинде шӱӱлте айдар.

Геройлордыҥ кылык-јаҥы керегинде куучын ӧткӱрер. Бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Ӱредӱ бичиктеҥ керектӱ јетирӱни табар. Бирлик шӱӱлтеге келер. Ижин баалаар.


Тест «Чӧрчӧктӧрдиҥ бӱдӱмдери»

Јакылталар бӱдӱрер.

Куулгазынду ла јадын-јӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧрди тӱҥдештирер иш.










Jадын jӱрӱмле колбулу чӧрчӧктӧр. «Сынару». Сынаруныҥ сӱр-кебери.

1

Рольдорло ӱлежип, ойын кептӱ кычырар, талдап кычырар, тӧс сӧстӧрди темдектеер, модель тургузар. План тургузып, текстти куучындаар. Јарт эмес сӧстӧрдиҥ учурын сӧзликтеҥ табып билерине ӱренер. Чӧрчӧктиҥ геройлоры керегинде шӱӱлте айдар. Кычырган чöрчöкти текстке jуук куучындап билер. Текстле иштеп билер. Группаларла иштеер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Бӱдӱрген ижин ченеер.

Сурактарга толо, чокым каруу јандырып билер. Амаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Јӱрӱмдик ле кижилик ээжилерге келижип турган јакшы ла јаман айалгаларды јартаар. Ӱредӱ бичиктеҥ керектӱ јетирӱни табар. Анализ эдип, айалгаларды, учуралдарды ылгап, јартап, шӱӱлте чыгарып билер. Билип алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.



Јакылталар бӱдӱрер

Практикалык иш












Кай чӧрчӧктӧр. Н.У.Улагашев «Ӧскӱс- Уул».

1

Кай чӧрчӧкти тегин чӧрчӧктӧҥ ылгаштырар. Кай чӧрчӧктиҥ темдектерин табар. Кай чӧрчӧктиҥ геройлоры керегинде куучындаар. Баатырдыҥ сӱр-кеберин тексттеҥ табып, тыш кеберин турумкай јолдыктар тузаланып јураар. План тургузар. Кай чӧрчӧктиҥ јараган ӱзӱгине јурук јураар, оны корыыр. Кай чӧрчӧктиҥ ӱлгерлик кеми. Кай чӧрчӧктиҥ тургузылганы. Баатырдыҥ сӱр-кебери јуралган кееркедим аргалары керегинде таҥынаҥ ширтеер.

Тест









Ӧскӱс-Уулдыҥ сӱр-кебери.

1

Ӱредӱ иштиҥ амадузын тургузар, оны канайда бӱдӱрерин пландаар. План аайынча ижин башкарар. Тексттиҥ кажы ла ӱзӱгин, эрмегин ширтеер, тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Кычырарыныҥ башка-башка бӱдӱмдерин тузаланар (учурын оҥдоорго, талдап, бедреп «поисковое»). Чӱмдемелде геройлордыҥ эткен керектерине баа берип, санаа-шӱӱлтезин айдар. Тӱп-шӱӱлтеге келер. Бӱдӱрген ижине баа берер.

Јакылталар бӱдӱрер









Кай чöрчöктöги тартыжу.

Кай чӧрчӧктиҥ учуры ла тӧс шӱӱлтези.



1

Кычырганына анализ эдип, оҥдогонын бириктирип, куучындап берерине темигер. Чӱмдемелде айдылганы керегинде бойыныҥ санаа-шӱӱлтезин чыгара айдып, геройлордыҥ эткен керектерине баа берип, тӧрӧл тилиниҥ байлык эп-аргаларын тузаланып, таҥ алдынаҥ кӧнӱ куучынын темиктирер.

Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар. Кай чӧрчӧктиҥ тӧс шӱӱлтези ле темазы аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдар. Ижин баалаар.



Текстле иш









Јебрен тӱрк литературанаҥ.

VI-ХII чактарда бичилген чӱмдемелдер. Г.П. Самаев «Тӱрк элдиҥ jадын-jӱрӱми».



1

Таш бичимелдер керегинде jетирӱ алар. Фольклордыҥ камаанын ширтеп кӧрӧр. Кереес бичимелдерде геройлордыҥ сӱр-кебери, тематиказы керегинде текши јетирӱ эдер. «Jебрен тÿрк литература» тÿрк элдердиҥ литературазыныҥ тöзöлгöзи деп јетирӱге келер.

Јебрен тӱрк бичимелдердиҥ табылган јерлериниҥ картазын тургузар.









Алтай литературанаҥ.

М. В. Чевалков – кӧчӱреечи. И.А. Крылов «Куу, чортон ло рак».

М.В.Чевалков «Сыгырган была jалку Бака».


1

Сӧзликтерле, ӱредӱ бичикле, јетирӱ-информацияла иштеп билер. Алтай кӧчӱрмениҥ аҥылузын шиҥдеер. Басня деп жанрдыҥ аҥылузын кӧрӧр. Басняныҥ ÿредÿ учурына ајару эдер. Аллегория деп терминле таныжар. М.В. Чевалковтыҥ кӧчӱрмезин орус бичиичи И.А. Крыловтыҥ «Куу, чортон ло рак» деп баснязыла тӱҥдеер. Берилген бичиктердеҥ бедренип, бичиичилер керегинде кичинек јетирӱ белетеер. Бӧлӱктерле иш. Алтай басняда сӱр-кеберлердиҥ кылык-јаҥы башка болгоны керегинде куучын ӧткӱрер. Басняны эске, ÿнле аҥылап кычырар. Кыска ӧйдиҥ туркунына бӱдӱрер ӱлекер белетер.

Амаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Басняныҥ кееркедим кеми: тургузылган аайы, сюжеди, тöс шÿÿлтези. Аҥ-куштардыҥ сӱр-кебери ажыра кижиниҥ кылык-jаҥын кӧргӱскенин кӧрӧр. Басняныҥ ÿредÿ учурын (мораль) билип алар. Басняныҥ ӱредӱ учуры керегинде, тексттеҥ темдектер табып быжулаар. Автордыҥ басняларыныҥ аҥылузын шиҥдеер.



Тӱҥдештирӱ иш

Јакылталар бӱдӱрер











Г.И.Чорос- Гуркин «Кара-Кӧл» .

1

Јурукчы ла бичиичи деп jетирÿ белетеер.

Г.И. Чорос-Гуркинниҥ бÿткÿл чÿмделгези бирлик тӧзӧлгӧлӱ болгонын темдектеер.

Группада иштеер бӧлӱктер: 1. Ар-бӱткенниҥ jурамалын сезимjи ажыра чокту ӧҥдӧрлӧ тындандыра jypaганы. Алтайдыҥ тууларында эҥирги айалга кееркеде јуралганы. 2. Алтайдыҥ сÿр-кебери. 3. Автордыҥ тузаланган кееркедим эп-аргалары.

Алтайда эҥирги айалганы эске алынып, чӱмдемелде берилгениле тӱҥдеер. Алтайдыҥ сÿр-кебери jуралган кееркедим эп-аргаларды табып, чыгара бичип алар. Чӱмдемелде ле јурукта кандый кӱӱн-тап кӧргӱзилгенин јартаар.



Јакылталар бӱдӱрер









М.В.Мундус-Эдоков «Аҥ ӧйи», «Элик».

1

Ижин пландаар. Куучындарда ар-бӱткенниҥ айалгазы јуралганын јартаар. Куучындарда кӧргӱзилген сӱр-кеберлерле куучын ӧткӱрер. Куучындардыҥ ӱредӱ учурына ајару эдер. Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар.

Практикалык иш









П.А. Чагат-Строев «Кӱӱктиҥ ӱни».

1

Лирикалык чӱмдемелле иштеерине темигер. Ар-бӱткенниҥ јурамалы. Ӱлгер ажыра јетирген лирикалык кӱӱн-тап, кӱӱн-санаа. Лирикалык

геройдыҥ сӱр-кебери. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар. Поэт фольклор сӱр-кеберди тузаланганын шиҥдеер. Совет ӧйдиҥ литературазыныҥ аҥылузына ајару эдер.



Фольклордо кӱӱктиҥ сӱр-

кеберин кееркедим чӱмдемелде

берилгениле тӱҥдеер иш.










П.В.Кучияктыҥ jӱрӱминеҥ.

П.В.Кучияктыҥ «Адыjок» деп романыныҥ ӱзӱги «Соок».



1

Бичиичи керегинде јаҥы јетирӱ алар. Справочниктерле, јетирӱ-информацияла, ӱредӱ бичикле, интернет-ресурстарла иштеп билер. Бойы бедренер, табар, ижин башкарар.

Группала текстле иштеер. Чӱмдемелде баланыҥ телекейи кӧргӱзилгенин билип алар. Автордыҥ тузаланган эп-аргаларына ajapy эдип, чӱмдемелдиҥ кееркедим кемин баалаарына темигер. Чÿмдемелдиҥ тöзöгöзинде бичиичиниҥ бала тужы салынганына ајару эдер. Ылгап, бириктире кӧрӱп, шӱӱлте чыгарар.



Сурактарла иш









«Jас». Алтай улустыҥ озодогы jадын-jÿрÿми.

1

Алтай улустыҥ озодогы jадын-jӱрӱмин шиҥдеп, ӱлекер белетеер. Чÿмдемелдеҥ цитаталар алып, план тургузар. Ижин башкарар. Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар. Ӱренген материал аайынча бойыныҥ санаа - шÿÿлтезин айдарга таскаар. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.

«Алтай элдиҥ тӱӱкизи» деп ӱлекер тургузаары.

Ӱлекердиҥ турултазы — кичинек бичигештер (буклет), јетирӱ-

стенгазеттер.










Ч. И. Енчинов «Аргымак».

1

Текстле иштеерине темигер. Јууныҥ темазын поэт фольклор сӱр-кебер ажыра ачканын билип алар. Ӱлгерде аргымак деп сӱр-кебердиҥ учурын кӧрӧр. Поэт кай чӧрчӧктӧрдӧ туштап турган турумкай јолдыктарды тузаланып, сӱр-кебер ачканын ширтеер. Лирикалык геройдыҥ кӱӱн-табын, сезимдерин кӧрӧр. Алтай ӱлгерлеш керегинде јетирӱни башка-башка источниктердеҥ (билим иштер, ӱредӱ бичик, справочниктер, интернет-ресурстар) табар, шиҥдеер. Ижин башкарып билер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Бӱдӱрген ижин ченеер.

Кай чӧрчӧктӧ аттыҥ сӱр-кеберин ӱлгердиҥ

сӱр-кебериле тӱҥдеери.











А.Ф. Саруева «Серӱӱн аралда».

1

Поэттеса ӱлгер ажыра кандый сезимди јетирет деп сурак аайынча шӱӱлтелер айдар. Автордыҥ ӱлгерлежиниҥ аҥылузы аайынча шиҥжӱ иш ӧткӱрер.

Шиҥжӱ иш









И.В.Шодоев «Ирбизек». («Jаскы сӱӱнчилер ле кородош»).

Ирбизектиҥ сӱр-кебери. («Табы jок кемзиниш»).



1

Амаду тургузар, турултага јединериниҥ планын темдектеер, ол планла иштеп, туштаган уур-кӱчтердиҥ шылтагын таап, бу једикпестерди јоголтор эп-аргалар бедреер. Чӱмдемелдиҥ сюжединиҥ тӧзӧлгӧзинде калыктыҥ бӧкӧзи керегинде кеп-куучындар салынганын билип алар. Текстле иштеер: чӱмдемелдиҥ темазы, тӧс шӱӱлтези-калыктыҥ ады учун тартышканы, баатырдыҥ jеҥӱзи – ат-нерелӱ керек. Ирбизектиҥ сӱр-кебери: кылык-јаҥы, тыш кебери, эткен керектери. Автордыҥ тузаланган эп-аргалары. Шӱӱлтелер айдар. Јартамал берер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Ижин баалаар.

Ачык куучын ӧткӱрер. Геройдыҥ сӱр-кеберин, кылык-јаҥын, сезимдерин кӧргӱскен сӧсколбуларды, эрмектерди таап, олордыҥ кӱӱн-санааларын јартаар.



Практикалык иш.

Литературалык герой.

Кееркедим чӱмдемелдиҥ фольклор тӧзӧлгӧзи.

Јакылталар бӱдӱрер











Байлар ла jайзандардын ортозындагы «маргаандар». («Маргаанду кӱрештер»).

1

Текст аайынча план тургузар. План аайынча иштеер. Кееркедим чӱмдемелдиҥ тематиказын, кӧдӱрилген сурактарды јартап алар. Чӱмдемелдиҥ тургузылган аайын, композицияныҥ аҥылузын темдектеер. Текстти ылгаар. Ачык куучын ӧткӱрип, чӱмдемелде персонажтардыҥ кӱӱн-санаазын, ич-кӧрӱмин шӱӱжер. Тӱп шӱӱлте чыгарар.

Јакылталар бӱдӱрер









К.Ч. Тӧлӧсӧв. «Таныбаган».

Уулчактыҥ ижемjизи ле сакылтазы.



1

Амадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Тексттиҥ бажалыгына, бойыныҥ билгирлерине тайанып, текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.

Чӱмдемел аайынча ачык куучын ӧткӱрер. Ада-Тӧрӧл учун Улу jyyныҥ темазы ачылганы. Чӱмдемелдиҥ сюжеди, геройлоры. Чӱмдемелде

уулчактыҥ cӱр-кебери: тыш кебери, кылык-јаҥы, сезимдери (бӱдӱмјизи), кӱӱн-табы кӧргӱзилгени. Чӱмдемелде автордыҥ кӧрӱми. Ачык куучында тилдиҥ аргаларын тузаланып, не-немени јартаар ла бӱдӱмјилеер. Ӧскӧ улустыҥ кӧрӱм-шӱӱлтезиле јилбиркеп, сурактар берерине ӱренер. Башка-башка кӧрӱм-шӱӱлтелерди шӱӱжип, бирлик кӧрӱмге келер.


Ачык куучын

Практикалык иш











Куучынныҥ темазы ла тӧс шӱӱлтези.

1

Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, тӱп шӱӱлте чыгарар. Чӱмдемелдиҥ тӧзӧгӧзинде салынган тӧс шӱӱлте ле темазы аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдар. Ижин баалаар.

Текстле иш









Ш.П.Шатинов «Эрjине».

1

Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Јуу ӧйинде балдар уур-кӱчтерди турумкай ӧткӧни, најылыктыҥ учуры керегинде билип алар. Ылгап, бириктире кӧрӱп, тӱп шӱӱлте чыгарар. Чӱмдемелдиҥ тӧзӧгӧзинде салынган тӧс шӱӱлте ле темазы аайынча бойыныҥ санаа-шӱӱлтелерин чыгара айдар. Буурзак, килеҥкей кӱӱн-тапту болорына јединер. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.

Тöс геройлордыҥ сÿр-jуругын тексттеҥ

табып, учурын jартаар.











Кылыктыҥ сӱр-кебери.

Чӱмдемелдиҥ «Эрjине» деп адалганы.



1

Текстле иштеер. Повестьте геройлордыҥ сӱр-кеберлерин јартап алар. Кылык — тӧс литературалык герой болгонын керелер. Тӧс сӱр-кеберди јураар эп-аргаларла иштеер (тыш кебери, эткен керектери, ӧскӧ геройлордыҥ шӱӱлтези). Санаа-шӱӱлтезин чыгара айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Ӧмӧ-јӧмӧ иштеер.

Билип алганына анализ, синтез эдип, чӱмдемелдиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер.



Јакылталар бӱдӱрер

Текстле иш











А.О.Адаров «Кичинек jурукчы».

1

Ӱлгердиҥ тӧзӧгӧзинде салынган сезимди, кӱӱн-санааны кӧрӧр. Ӱлгерде сӱр-кеберлердиҥ учурын јартап алар. Лирикалык геройдыҥ кӧрӱми ле кӱӱн-санаалары аайынча куучын ӧткӱрер. Ӱлгердиҥ тӧс шӱӱлтезин, темазын кӧрӧр. Поэт ӱйелер колбузы деп темага баштанганына ајару эдер.

Сурактарла иш









Л.В.Кокышев «Алтай тилиме».

1

Ӱлекер тургузар. Поэт тӧрӧл тилдиҥ учуры деп темага баштанганын кӧрӧр. Алтай тилдиҥ сӱр-кебери ӱлгерде башка-башка кееркедер эп-аргалар ажыра ачылганын ширтеер. Лирикалык геройдыҥ кӱӱн-табын; ӱлгердиҥ тӧс шӱӱлтезин ајарар. Лирикалык геройдыҥ сӱр-кеберин јартаар. Сурактарга каруу берер. Ӱлгердеҥ темдектер табып, автордыҥ шӱӱлтезин чокымдаар. Алтай тилдиҥ учуры керегинде шӱӱлте айдар.

«Тӧрӧл

тилдиҥ јажыттары» деп темага сӧстиҥ учуры аайынча ӱлекер

тургузар.










П.Самык «Тӧрӧлиме jаҥар».

«Мениҥ најыларым».



1

Амаду тургузар. План тургузар ла оны бӱдӱрер. Бойыныҥ ийде-кӱчин акту кӱӱн-табыла бийиктедер, уур-кӱчтерди ӧдӧргӧ белен болор. Бичиичиниҥ Тӧрӧлин алкап ӱлгерлегенин кӧрӧр. Kaлык ла тӧрӧл (jep) бирлик деп шӱӱлтеге келер. Автордыҥ тузаланган эп-аргаларын шиҥдеер. В.Т. Самыктыҥ ла Л. В. Кокышевтиҥ ӱлгерлериниҥ тӧс шӱӱлтезин чыгарып, тӱҥдештирер.

Ӱлгерди ӱнле аҥылап кычырар. Лирикалык чӱмдемелле иштеер. Кееркедим эп-аргаларды табар. Автор нениҥ учун тузаланганын, нени темдектеерге сананганын јартап алар. Кижи ле ар-бӱткенниҥ колбузын, ончо ло тынар-тынду кижиниҥ наjылары болгонын кӧрӧр. Ӱлгердиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар.





Тӱҥдештирӱ иш

Јайаан иш.

В.Т. Самыктыҥ «Мениҥ наjыларым» ла

Б. Брехттиҥ «Форточка ажыра кышкы куучын» деп ӱлгерлери аайынча

тӱҥдештирӱ иш










Э.М.Палкин «Сары киштейт».

1

Амадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Кӱски ар-бӱткенниҥ кеендик jypyгы jypaлганын, лирический геройдыҥ кӱӱни, ӱргӱлjик санаалары ар-бӱткенниҥ jурамалы ажыра jeдимдӱ кӧргӱзилгенин јартап алар. Автордыҥ ӱлгерлежин, тузаланган эп-аргаларын кӧрӧр. Ӱлгердиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар. Ӱлгерле иштеерине темигер, тӧс учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Ӱренген материал аайынча бойыныҥ санаа - шÿÿлтезин айдарга таскаар. Автордыҥ тузаланган эп-аргаларын шиҥдеер. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Бирлик шӱӱлтеге келер. Ижин баалаар.

Јакылталар бӱдӱрер.

Фонетикалык ӧткӧниш керегинде јетирӱ. Аллитерация, ассонанс.











Э.М.Палкин «Энем».

1

Энеге учурлалган ӱлгердиҥ учурын, тӧс шӱӱлтезин јартап алар. Лирикалык геройдыҥ сӱр-кеберин ачар. Ӱлгерде кееркедим эп-аргалардыҥ учурын кӧрӧр. Билип алганына анализ, синтез эдип, ӱлгердиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар.

«Эне» деген jурамал бичиирине белетениш

иш ӧткӱрер.











Б.Я.Бедюров «Эр-Адучак баатыр».

1

Ӱлгерле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп, берилген коммуникатив амаду аайынча кӧгӱске алар. Кижиниҥ jӱpeги jaманга ла jaкшыга cepгeлeҥ болгонын јартап алар. Калыгы учун кажы ла кижи jалтанбас ла турумкай болорын билер. Лирикалык геройдыҥ кӱӱн-санааларын јартаар. Ӱлгерде Эр-Адучак баатыр деп сӱр-кебердиҥ учурын кӧрӧр.

Сурактарла иш









Н. Б. Бельчекова «От ло Карганак».

1

Амадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Тексттиҥ бажалыгына, бойыныҥ билгирлерине тайанып, текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Куучында карганактыҥ ла оттыҥ сӱр-кеберлерин јартаар. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар. Куучынныҥ тӧс шӱӱлтези-јаҥдаган јаҥдарды ӱйедеҥ ӱйеге улалтып апарары деп шӱӱлтеге келер. Ӧзӱп jаткан ӱйениҥ санаа-укаазында тӧзӧмӧл кӧрӱм-шӱӱлтелер болорына экелер. Билип- алган билгирлерин, таскамалын јӱрӱминде тузаланар.

«Алтай калыктыҥ байланыштары ла бис»

деп шиҥжӱ иш ӧткӱрер.











А. Я. Ередеев «Кӱлӱмjи».

Литературный чӧрчӧк лӧ тегин

чӧрчӧктиҥ аҥылузы.


1

Литературалык чöрчöктиҥ темдектерин шиҥдеер. Чӱмдемелдиҥ темазын, сюжедин, ӱредӱ учурын кӧрӧр. Аллегорияныҥ болужыла чӱмдемелдиҥ тӧс шӱӱлтези јарталганын билип алар. Билип алганына анализ, синтез эдип, чӱмдемелдиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудуп билер.

Башка-башка тексттерле иштеп, олордыҥ аҥылузын шиҥдеер. Санаа-шӱӱлтезин чыгара айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар. Тӱп-шӱӱлте чыгарар.



Таҥынаҥ кычырган

литературный чöрчöк керегинде кычырым бичиир.


Шиҥжӱ иш










К.Ч. Тӧлӧсӧв «Тамчы».

Уулчактыҥ телекейи.



1

Амадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар.

Куучында кичинек уулчактыҥ телекейи кӧргӱзилген эп-аргаларга ајару салар. Ӧлӧҥ ижинде оок балдардыҥ ижине ајару эдер. Эбиреде телекейдиҥ jаражын ачканын, кайкал ла сӱӱнчиниҥ тереҥин кӧргӱскенин ајарар. Куучынныҥ адын јартаар. Тамчыныҥ сӱр-кебериле иштеер.



Текстле иш

Јакылталар бӱдӱрер











А.Я Ередеев «Энезиниҥ jайлузында».

Уулчактардыҥ сӱр-кебери.



1

Текстле иштеер. Эркеш ле Мерген деп уулчактардыҥ сӱр-кебериле иш ӧткӱрер. Геройлордыҥ кылык-јаҥын эткен керектери ажыра ачар. Иштеҥкей, ар-бӱткенге ajapыҥкай, энезине ле улуска килеҥкей болоры керегинде таскамал алар.

Амадулар тургузып, ого јединер аргаларды чокым кӧрӧр. Бойыныҥ ижин башкарып, айалганы шӱӱр. Текстте не керегинде айдылганын темдектеер. Кандый бир шӱӱлтени бӱдӱмјилеер, текстке тайанып, чокым темдектер берер. Тексттиҥ оҥдайын оҥдоор. Тексттиҥ тӧс учуры аайынча эмезе автордыҥ шӱӱлтези аайынча тӱп шӱӱлте чыгарар.



Текстле иш

Јакылталар бӱдӱрер











J.Б.Каинчин «Кызычак ла кураанак».

Кӱзелештиҥ сӱр-кебери.



1

Текстле иштеерине темигер, кычырган тексттиҥ учурын оҥдоп алар. Куучынныҥ сюжедиле иштеер. Билип алганына анализ, синтез эдип, чӱмдемелдиҥ темазын ла тӧс шӱӱлтезин чыгарар. Эбире ӱренчиктерле колбу тудар.

Тӧс сӱр-кеберди јураар эп-аргаларла иштеер (тыш кебери, кылык-јаҥы, эткен керектери). Кызычактыҥ иштеҥкейин, килеҥкейин, буурзагын керелегенин тексттеҥ табар. Баланыҥ телекейин автор јураганын кӧрӧр. Санаа-шӱӱлтезин чыгара айдар. Ӧскӧ улустыҥ айтканын ајаруга алар.



Тест

Јакылталар бӱдӱрер










Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет