«Вагондарды жөндеу технологиясы» пәнінен зертханалық жұмыстарды орындауға арналған әдістемелік нұсқаулық. «Вагондар мен рефрижераторлы жылжымалы құрамдарды пайдалану, техникалық қызмет көрсету және жөндеу»



жүктеу 366.98 Kb.
Дата08.07.2018
өлшемі366.98 Kb.
түріЖұмыс бағдарламасы



«Вагондарды жөндеу технологиясы» пәнінен зертханалық жұмыстарды орындауға арналған әдістемелік нұсқаулық. «Вагондар мен рефрижераторлы жылжымалы құрамдарды пайдалану, техникалық қызмет көрсету және жөндеу» мамандығының оқу жұмыс бағдарламасына сәйкес құрастырылған.
Әдістемелік нұсқауда жүк вагондарының жалпы құрылысын, тағайындалуын және классқа бөлінуі сипатталған. Сонымен қатар, жүк вагондарының негізгі техника-экономикалық сипаттамаларымен танысу, жаңадан құралған немесе жөнделген доңғалақ жұптарының элементтерін таңбалау ережесімен және өлшеуге арналған орындарын оқып үйрену мәселелері қарастырылған.


Автор:

Уразгалиева А.Ж-арнайы пәндер оқытушысы

Әдістемелік нұсқаулық «Жылжымалы құрам» ЦПК отырысында талқыланып, мақұлданған «___»________ 2016 ж. Хаттама №_____



© Алматы теміржол көлігі колледжі, 2016 © Уразгалиева А.Ж.

Курстық жобаның мазмұны

Кіріспе


1. Вагонның жөнделетін торабының конструкциялық сипаттамасы

2. Қолдану процессінде жөндеуге жіберілген вагон торабының ақауларына талдау жасау

3.Берілген вагон торабын жасауының және жөндеуінің технологиялық процессін өңдеу

4. Берілген вагон торабын жөндеу жұмысын ұйымдастыру

5. Цехтың, учаскенің, бөлімшенің жұмыс күшін есептеу

6. Цехтың негізгі өлшемдік параметрлерін есептеу.

7. Берілген вагон торабын жасау және жөндеу кезінде қолданатын жабдықтар мен құралдардың талдауы мен таңдалуы.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі.

Курстық жобаның құрамы
Курстық жоба тусініктеме жазба мен графикалық бөлімнен құралады.

Түсініктеме жазба мазмұнда көрсетілген бөлімдерді құрап, стандарт талаптарымен сәйкес орындалуы қажет.

Графикалық бөлім А1 форматында орындалған тапсырма бойынша берілген, торапты жөндеу бөлімінің сызбасынан құрылу қажет.

Бастапқы деректер

Төменде тапсырманың 25 варианттары келтірілген (цех аталуы мен депоның жылдық бағдарламасы). Студенттің орындайтын варианты, студенттің оқу журналы бойынша реттік саны арқылы таңдалады.



Тапсырма варианттары


1. Жабық жүк вагондарының деполық жөнделуі. Жылдық тапсырма 4500 физ.

2. Жартылай вагондардың деполық жөнделуі. Жылдық тапсырма 5200 физ.

3.Тұтас металлды жолаушылар вагондарының деполық жөнделуі. Жылдық тапсырма 800 физ.

4. Жүк вагон арбашаларының деполық жөнделуі. Жылдық тапсырма 4100 физ.

5. Жолаушылар тасымалдауға арналған вагон арбашаларының деполық жөнделуі. Жылдық тапсырма 650 физ.

6. Жүк вагондар жөндеу депосында доңғалақтар жұбын жөндеу. Жылдық тапсырма 5800 физ.

7. Жолаушылар вагондарын жөндеу депосында гидравликалық тербеліс өшіргіштерін жөндеу. Жылдық тапсырма 750физ.

8. Жартылай вагондар жасау және жөндеу депосындағы автотіркегіштерді жөндеу. Жылдық тапсырма 3950 физ.

9. Жабық жүк вагондарын жасау және жөндеу депосындағы механикалық тежегіш жабдықтарын жөндеу. Жылдық тапсырма 4520 физ.

10. Жартылай вагондар жасау және жөндеу депосында ауа реттегішін жөндеу. Жылдық тапсырма 2920 физ.

11. Жолаушылар вагондарын жасау және жөндеу депосында вагон ауа реттегішін жөндеу. Жылдық тапсырма 900 физ.

12. Цистерна жасау және жөндеу депосында букса торабын жөндеу. Жылдық тапсырма 3850 физ.

13. Жүк вагон жасау және жөндеу депосындағы жартылай вагондар люктерінің қақпақшасын жасау және жөндеу. Жылдық тапсырма 4300 физ. Вагон жасау және жөндеу.

14. Жүк вагон жасау және жөндеу депосындағы жартылай вагондар шанағын жөндеу. Жылдық тапсырма 5800 физ.

15. Жолаушылар вагондарын жасау және жөндеу депосында тұтас металлды жолаушылар тасмалдауға арналған вагондарын бояу. Жылдық тапсырма 700 физ.

16. Цистерна жасау және жөндеу депосында буксалық тораптарын жасау және жөндеу. Жылдық тапсырма 6100 физ.

17. Жабық жүк вагондарын жасау және жөндеу депосында автотіркегіштерді жасау және жөндеу. Жылдық тапсырма 3900 физ.

18. Жолаушылар вагондарын жасау және жөндеу депосында автотіркегіштерді жасау және жөндеу. Жылдық тапсырма 700 физ. Вагон жасау және жөндеу.

19. Жартылай вагондары жасау және жөндеу депосында пневматикалық тежегіш жабдықтарын жөндеу. Жылдық тапсырма 3840 физ.

20. Жолаушылар вагондарын жасау және жөндеу депосында электрлі машиналарын жөндеу. Жылдық тапсырма 925 физ.

21. Жүк вагондарын жөндеу депосында буксаны жөндеу Жылдық тапсырма 1200 физ.

22. Жүк вагон жасау және жөндеу депосындағы жабық вагондар шанағын жөндеу. Жылдық тапсырма 6850 физ.

23. Жолаушылар вагондарын жасау және жөндеу депосында жабық жүк вагондарын бояу. Жылдық тапсырма 800 физ.

24. Жүк вагондарын жасау және жөндеу депосында буксалық тораптарда жасау және жөндеу. Жылдық тапсырма 5100 физ.

25. Жабық жүк вагондарын жасау және жөндеу депосында доңғалақ жұптарын жөндеу. Жылдық тапсырма 3900 физ.

Курстық жобаны орындауға арналған нұсқаулар



1. Вагонның жөнделетін торабының конструкциялық сипаттамасы.

Бұл бөлімде студент жасалатын және жөнделетін тораптың конструкциясы мен мақсатын, әдебиеттер мен өз басынан өткен өндірістік тәжірибесіне сүйене отырып талқылауы тиіс.

Мысал ретінде төрт ості ағашпен қапталған жабық вагонды қарастырайық.

Алдыңғы бөлімдерде сипатталған құрылысы және қабылданған белгілері бойынша 1.1-суретте графикалық түрде көрсетілген-жалпы көрінісі (вагонның алдынан көрсетілуі) ал 1.2-суретте – Вагон бұрамасы. Вагонның барлық бөлшектері көшірілген, суреттерге сипаттама берілген.

Суреттерде вагонның сызықтық өлшемдері көрсетілмеген және де техника- экономикалық сипаттары көрсетілмеген.

1.1-сурет


1-вагон төбесі, 2-айырма, 3-есік тірегі, 4-есіктің үстіңгі тартпасы, 5-аралық тірек,


6-саңылау, 7-саңылау тірегі, 8-бүйір қабырғаның шүберендік тірегі, 9-бүйір қабырғаның үстіңгі тартпасы, 10-бұрыштық тірек, 11-автотіркегіш, 12-бұрама, 13-арбашық, 14- бүйірқабырғаның астыңғы тартпасы, 15-есік, 16-есіктің астыңғы тартпасы.

1.2-сурет

1-соңғы арқалық, 2-бүйір арқалық, 3-шүберендік арқалық, 4,5-аралық көлденең арқалықтар, 6-бойлық арқалықтар, 7-жоталық арқалық, 8-айырмалар.

2. Қолдану процессінде жасауға және жөндеуге жіберілген вагон торабының ақауларын талдау.

Темір жол көлігін жасау және жөндеу мекемелер деректерінің және де әдебиеттердің негіздерінде қолдану процессінде пайда болатын торап ақауларының анализін орындау, сонымен қатар олардың қай кезедерде және неліктен пайда болу себебін көрсету қажет.

Мысалы: Вагондар бөлшегі немесе торап ақауларын талдау

Вагонды пайдалану үрдісінде оның сызбалармен және техникалық шарттармен негізделген бөлшектері мен жиналмалы бірліктері табиғи тозу немесе әр түрлі ақаулардың пайда болуы салдарында өзгереді. Вагондағы және оның бөліктеріндегі барлық ақаулықтарды шығу тегі жағынан құрылымдық, технологиялық, апаттық және табиғи деп бөлуге болады.

Құрылымдық ақаулықтар тиеу сипаттамалары мен мүмкін болатын қосымша сыртқы асқынжүк талаптарына жауап бермейтін бөлшек мөлшерлерін, материал таңдау мен өңдеу тәсілін дұрыс орнатпау салдары болып табылатын сыну, қалдық деформация, бояу, кетіктер мен басқа да механикалық зақымданулар түрінде көрінеді.

Технологиялық ақаулықтар техникалық құжатта, жанасу қондырмасында, түйісу бөлшектердің сапасыз механикалық және техникалық өңдеуіндегі бұзылуда көрсетілген, маркаларға сай емес материал бөлшектерін жасау үшін қолданудағы өндіріс технологиясының бұзылуымен туындаған.

Апаттық ақаулықтардың өзіне тән ерекшелігі олардың кездейсоқ болуында жатыр, ал оның туындау себебі вагондарды ақаулы пайдалану (уақытынсыз техникалық қызмет көрсету, асқынжүк және т.б.).

Табиғи түрдегі ақаулықтар түйісу беттерінің сызықтық мөлшерлерінің өзгерістерімен, бөлшектердің геометриялық формасының бұрмалануымен, жанасу қондырмаларының бұзылуымен себептелген. Ақаулықтардың бұл түрінің өзіне тән ерекшелігі тозудың жай өсуі, басқаша айтқанда, техника-экономикалық сипаттамалар мен көрсеткіштердің бұзылуынсыз, вагондардың ұзақ жұмыс істеуі болып табылады.

Тозу – бұл үйкелу немесе сыртқы ортамен түйісудің басқа да түрлері кезінде пайда болатын және мөлшерлерінің немесе физика-механикалық қасиеттерінің (қаттылық, серпімділік, құрылымы және т.б.) өзгеруімен сүйемелденетін бөлшектер мен олардың жабындарының (бояу, майлау) біртіндеп бұзылу үрдісі.

Вагон бөлшектері мен жиналмалы бірліктерінің тозуын материалдың бөлінуі немесе оның қалдық деформациясы түрінде көрінетін тозу үрдісінің нәтижесі ретінде қарастырған жөн. Тозудың 3 түрі бар: механикалық, молекулярлық-механикалық және коррозиялық-механикалық. Механикалық тозу қатты бөліктердің үйкелетін бетке әсерінің нәтижесінде туындайды. Бұл топқа тозудың қажақты (абразивное), гидро-газ түріндегі, қажулық, кравитациялық, эрозиялық сияқты түрлерін де жатқызған жөн.

Үйкеліп тозу – орын ауыстырудың қатысты жылдамдығы кезінде қатты денелер немесе бөліктердің кесуші және тырнаушы әрекеттері арқылы механикалық әсер ету нәтижесіндегі тозу. Тозудың бұл түрі вагон құрылысындағы алуан жанасу арасындағы аса кең таралғаны болып табылады. Тозу үрдісінде беткі қабаттан микрожоңқаларды аса қатты үйкеліс бөліктермен кесу және бөлшек мөлшерлерінің біртіндеп кішіреюі жүреді.

Металдың үйкеліс бетке үйкелуі кезінде болаттың сызықтық тозуының қарқындылығы:



(2.1.)

мұндағы: - тозу жылдамдығы;



С – пропорция коэффициенті;

Р – жүктеме, Н;

v – сырғанау жылдамдығы, м/с;

Н – металл қаттылығы.

Термиялық өңделген болаттар үшін (шыңдау мен жіберуден кейін) сызықтық тозу қарқындылығы:



, (2.2.)

мұндағы: - коэффициент, = 0;



Н0 – болаттың қаттылығы;

Н – термо өңдеуден кейінгі қаттылық.

Гидро-газ түріндегі тозу сұйықтық немесе газ ағынымен тартылып кететін қатты денелер немесе бөліктердің әсер етуі нәтижесінде пайда болады.

Қажулық тозу сызаттар мен бөлшек бөлінуінің туындауына әкелетін материал микрокөлемдерінің қайталанып деформациялануы нәтижесінде үйкелу беті немесе жекелеген учаскелердің өзгеруін туғызады. Қажу құбылысы бөлшектерде белгіайнымалы жүктемелердің әсерінен туындайды. Металдың кристалдық торының біртіндеп шайқалуы және салдарында бөлшектің кенет қирауы жүреді.

Беттің кавитациялық тозуы қатты дененің сұйықтықтағы қозғалыс жылдамдығының қатысты ұлғаюы кезінде, басқаша айтқанда, гидродинамикалық кавитация - сұйықтық ішіндегі тұтастық жағдайында өтеді.

Эрозиялық тозу сұйықтық немесе газ ағынының әсер етуі нәтижесінде туындайды.

Молекулярлық-механикалық тозу механикалық әсер ету мен молекулярлық немесе атом күштерінің (ұстау орындарындағы металдың кейінгі бұзылуы болатын ұстау) бір кездегі әсер ету нәтижесінде алынады.

Коррозиялық-механикалық тозу ортамен химиялық өзара әрекеттесуге түскен металдың үйкелісі кезіндегі тозу. Зеңдердің (пленек окислов), химиялық қосылыстардың түзілуімен және осы түзілістердің кейінгі бұзылуымен сипатталады, басқаша айтқанда, фреттинг-коррозия кезінде тотықтырғыш тозу нәтижесінде жүреді.

Вагон бөлшектерінің тозуы оларды пайдалану жағдайына, үйкелу түрі мен сипатына байланысты. Тозу және үйкелу жанасу аймағында өзара қозғалатын екі дененің өзара әрекетімен негізделген бөлінбейтін құбылыстар. Үйкеліс тозудың негізгі себебі болып табылады. Алдын-ала ығысу кезіндегі екі дене тыныштығының талаптарын, қатысты қозалыстағы екі дене қозғалысының үйкелісін, сырғанау үйкелісін, домалауды және сырғанауы бар домалауды ажырату қалыптасқан.

Сырғанау үйкелісі жанасу нүктелеріндегі түйісетін бөлшектердің әр түрлі жылдамдығымен негізделген. Сырғанау үйкелісі кезінде бір бөлшектің бір аймағы екіншінің әр түрлі аймақтарымен жанасады.

Домалау үйкелісі жанасушы бөлшектердің жылдамдықтары көлемі мен бағыты бойынша бірдей жағдайымен сипатталады. Сырғанау үйкелісіне бөлшектердің қажалуы тән, ал домалау үйкелісіне жаншылу мен боялу тән. Жылжымайтын жанасуды түзетін бөлшектердің тозуы тыныштық үйкелісі күшінің мәніне байланысты. Жылжымалы жанасу үшін бөлшектердің тозуы үйкелетін беттердің қатысты қозғалысының сипатына және майлау сипатына да байланысты болады. Жанасуда майлаусыз, шекаралық және сұйықтық үйкелістерді ажыратады.

Майлаусыз үйкеліс беткі қабатта барлық түрдегі майлау материалдарының жоқтығы кезінде (мысалы фрикционды амортизатор беттерінің арасында, тежегіш қалыптар және басқалары) жүреді. Майсыз құрғақ үйкеліс кезіндегі бөлшектердің тозуы көбірек болады.

Шекаралық үйкеліс – бұл үйкелетін бетте сұйықтықтардың көлемді қасиеттерінен ерекшеленетін қасиеті бар майдың жұқа қабатының болуы.

Сұйықтықты деп сырғанау үйкелісін атау қалыптасқан (үйкелу бетін майлаған кезде оның көлемдік қасиеттері көрінеді, соның нәтижесінде тозудың еш мәні болмайды). Үйкелу үрдісі тұрақты болып табылады, бөлшектер қозғалысына қарсыласу майдың тұтқырлығымен анықталады. Сұйықтықты үйкеліс күшін анықтау үшін Н.П. Петров мына формуланы ұсынды:

, (2.3.)

мұндағы: F – мойынтіректің жүктелген бөлігіндегі тұтқыр ауытқу күші, Н;



v – үйкелетін беттердің қатысты қозғалу жылдамдығы, м/с;

S – біреуі екіншісіне қатысты сырғанайтын беттердің ауданы, м2;

- майдың абсолютті тұтқырлығы, Па; h – майлы қабаттың қалыңдығы, м;

Майлы қабаттың қалыңдығын мына формула бойынша анықтауға болады:



, (2.4.)

мұндағы: d – білік диаметрі, м;



n – біліктің айналу жиілігі, айн/с;

p – қысым, Па;

S – саңылау, м.

С – мойынтірек мөлшерлері арасындағы қатынастарды ескеретін коэффициент, С = d + (мұндағы l – мойынтірек ұзындығы).

Сұйықтықты үйкеліс шарты сақталатын сына түріндегі саңылаудың ең тар жеріндегі майлы қабаттың hmin минимальды қалыңдығы мына жағдай бойынша анықталады:



, (2.5.)

мұндағы: - білік және мойынтіректің кедір-бұдырлығының мәні, мкм.

Үйкелістің туындау себебі – жанасуды түзетін беттердің атомдық әсер етуі. Соған қоса сыртқы қысым әсерінен атомдардың электронды сыртқабықшасының жақындайтыны сонша, итеретін күш күшейіп, үйкеліс күші болады.

Үйкеліс күшін майсыз және шекаралық қабықсыз анықтау үшін И.В. Крагельский мына тәуелділікті ұсынған:



, (2.6.)

мұндағы: - шығу тегі механикалық үйкеліс күшінің құрамдас күші, Н;



- шығу тегі молекулярлық үйкеліс күшінің құрамдас күші, Н;

SФ – түйісудің нақты ауданы, м2;

N – қысым, Па;

және- аталған формулаға енетіндердің, оны құрайтындардың ықпалын сипаттайтын, тәжірибелік жолмен анықталатын коэффициенттер.

Үйкеліс жіңішке беткі қабаттың деформациялануымен және үйкелетін беттердің жақындаған учаскелері арасында туындайтын молекула аралық байланыстарды жеңумен негізделген екі жақты молекулярлық-механикалық табиғаты бар. Үйкелетін беттердің қозғалысы кезінде түйіспелердің қосылуы мен ажырауы жүреді, ал олардың материалы едәуір деформацияланады. Қалыпты және тангенсальды күш әсерінің бірлескен әрекеті кезінде түзілетін, жоғалатын жанасу дақтары фрикциондық байланыстар деп аталады.

Фрикциондық байланыстар бұзылуын келесі бес түрін бөледі: металды серпімді және пластикалық қысу; тегіс еместікті кесу; зеңдерді (пленка) ұстау және оларды бұзу; металдың жергілікті тілігімен сүйемелденетін тереңдетіп ұстау. Алғашқы үш түрі беттердің механикалық, ал төртіншісі мен бесіншісі молекулярлық әсер етуі кезінде туындайды.

Вагон тетіктері мен жинақтық бірліктерінің тозу үрдістері

Үйкелу және тозу теориясының негізгі ұғымдары

Вагон пайдалану үрдісінде техникалық қызмет көрсету немесе жөндеу кезінде жөндеу қажет болатын түрлі ақаулар пайда болады. Ол ақаулардың себебі табиғи сипаттағы жағдайлар, конструкторлық немесе технологиялық шешімдердің қате таңдалуы, вагонның техникалық пайдалану ережелерін бұзу болып табылады.

Табиғи сипаттағы жағдайдан болатын ақаулар көбінесе тетіктер мен жинақ бірліктерінің вагонды ұзақ пайдалану нәтижесінде түзіле беретін (жайлап істен шыға бастау), немесе өз ресурсын конструкторлық материалмен азайтудан болатын кенеттен болатын істен шығуы (ескіру және материалдың шаршау құбылысы).

Тозу – бүліну немесе материалдың қатты дененің бетінен бөліну және (немесе) үйкеліс кезінде қалған деформациясының жиналуы. Бұл құбылыс дененің көлемі мен нысанының жайлап-жайлап өзгеруінен көрінеді. Тозу тозық шамасымен, тозу қарқындылығымен және жылдамдығымен сипатталады.

Тозық – белгіленген бірліктермен анықталатын тозу нәтижесі. Тозу шамасы ұзындық, масса, көлем, тағы с.с. бейнеленеді (яғни, сызықтық, массалық және көлемдік тозық).

Тозу қарқындылығы тозық мөлшерінің орындалған жұмыс көлеміне қатынасымен анықталады, мысалы, жүріс мм/км

Тозу жылдамдығы – тозық шамасының тозу болған уақытқа қатынасы.



    1. сурет. Вагон тетіктері тозуының уақытқа байланысты қарқындылығының (а)

және жылдамдығының (б) графиктері
Тозу қарқындылығы мен жылдамдығы уақыт аясында тұрақты болып тұрмайды (1. сурет). Тозу үрдісі әдетте үш кезеңде өтеді. Бірінші кезеңде учаскесі) қарқынды тозық бірге жүретін тетіктің жұмыс істей бастауы өтеді. Одан әрі тозу үрдісі қалыптандырылады (b учаскесі), тозу жылдамдығы тұрақты (1. сурет, б). Бұл учаске буынның қалыпты жұмысын қанағаттандырады. Майлау жағдайының нашарлауына, бірікпелерде динамикалық күштердің пайда болуына әкеп соқтыратын үйкелетін тетіктердің жайлап өзгере бастауы с учаскесінде тозу жылдамдығының өте тез өсуіне сбеп болады.

Вагонның әртүрлі тетіктерінің тозушылық сипаты бойынша жинақталған статистикалық мәліметтер тетіктердің ұйғарылған тозықтарын белгілеуге (1. суретте һпр) және жөндеуаралық циклдерді (мерзімдер және жүрістер) дұрыс жоспарлауға мүмкіндік береді.

Тозу машиналардың түйісуші бөліктерінің бір-бірімен немесе қоршаған ортамен (вагондар үшін – темір жол элементтері, тасымалданатын жүк, т.б.) үйкелісінің нәтижесі болып табылады.

Стандартқа сәйкес, сыртқы үйкеліс – екі дене арасында пайда болатын, энергия диссипациясы қоса жүретін, беттердің жанасу аймақтарында оларға жанама түзу бойынша салыстырмалы жылжуға кедергі жасау құбылысы.

Салыстырмалы жылжу сипаты бойынша тыныштық үйкелісі (салыстырмалы қозғалысқа ауысуға дейінгі микрожылжуларда болады, салыстырмалы жылжу жылдамдығы нөлге жуық) және қозғалыс үйкелісі (салыстырмалы қозғалыстағы екі дененің үйкелісі) болып бөлінеді.

Қозғалыс үйкелісі өз кезегінде денелердің түйісу нүктесіндегі салыстырмалы жылдамдықтары шамасы және бағыты бойынша әртүрлі болатын сырғанау үйкелісі және қозғалысқа қатысты шамасы мен бағыты бойынша бірдей жылдамдықтарда болатын тербелу үйкелісі болып бөлінеді. Тербелістің «таза» үйкелісі тек теория жүзінде ғана мүмкін. Практикада ол әрдайым тетіктердің үйкеліс жұбын түзетін кейбір элементтерінің аздаған болса да сырғанауымен бірге жүреді.

Үйкеліс жұбындағы жанасушы беттердің түйісуін майлау сипаты бойынша үйкелістер майлау материалы жоқ үйкеліс (фрикциялық тербеліс өшіргіштерінің, жұту аппараттарының, автотіркегіш механизмінің тетіктері, тежегіш қалыптары және доңғалақ құрсауы, т.б.), шекаралық майлауы бар үйкеліс (майлау материалының қалыңдығы бір молекула мөлшерінен 0,1мкм дейін – тежеу құралдарының тетіктерін ауада шаңданған маймен майлау) және сұйық және жұққыш пластикалық майлауы бар үйкеліс (мойынтірек тетіктері, т.б.) болып бөлінеді.
Үйкеліс жұбы тетіктерінің тозу механизмі және жұмыс беттерінің бүліну түрлері

Күні бүгінге дейін тозудың негізгі себебі деп, беттердің салыстырмалы қозғалысында бір беттің тегіс емес жерлері екінші беттің тегіс емес жерлеріне қыстырылып қалып, және осыдан, тегіс емес жерлердің кесіліп немесе сынып түсуіне әкеп соқтыратыны саналған болатын. Триботехника саласындағы зерттеулер тозу механизмі анағұрлым күрделі екенін көрсетті. Тозу үйкелетін беттердің түйісу аймақтарында өтетін механикалық, физикалық және химиялық үрдістердің нәтижесі болып табылады. Бұл үрдістер мынадай құбылыстармен қоса жүруі мүмкін: түйісу аймағында материалдың серпімді және пластикалық деформациялануы; адгезия және беттердің ілінісіп қалу түріндегі молекулярлық әсерлер; релаксациялық әрекеттерге алып келетін, және соның нәтижесінде жоғарғы қабат жапсырылмай, жоғары пластикалылық күйде болатын температуралық режимдердің өзгеруі.

Триботехникада үйкеліс жұптарының жұмыстық беттерінің жоғарыда аталған құбылыстармен бірге жүретін көптеген тозу түрлері қарастырылған. Вагонды жобалау, жасау және пайдалану үрдістері үшін маңызды болып саналатын тозу түрлерін қарастырамыз.

Сутегілік тозу. Сутегілік тозу, сырғанау үйкелісі кезіндегі бүліну үрдістерінің бірі ретінде бұдан 30 жыл бұрын ғана орыс ғалымдары Д.Н.Гаркуновпен және А.А.Поляковпен анықталды. Сутегілік тозу үйкеліс аймағында өтетін мынадай құбылыстар түрінде байқалады: үйкеліс кезінде сутегінің құрамында сутегі бар материалдардан қарқынды түрде бөлініп шығуы; үйкеліс беттеріндегі сутегінің адсорбциясы; бүкіл деформациялану аймағында жарықшалардың тез дамуымен байланысты және материалдың ұсақ дисперстік ұнтағының түзілуінен көрінетін бүлінудің ерекше түрі.

Темір жол көлігінде сутегілік тозу доңғалақтардың және композициялық тежегіш қалыптарының үйкеліс жұптарында байқалады.



Абразивтік тозу. Абразивтік тозу деп тетік бетінің оның салыстырмалы жылдамдық болған кездегі қатты бөлшектермен әсерлесу нәтижесіндегі бүлінуін айтады. Мұндай бөшектерге мыналар жатады: үйкеліс жұптарының материалдарындағы бекініп қалған қатты түйіршіктер; ауа ағындарымен контакт аймағына ұшып түскен үйінді жүк бөлшектері немесе жолдың жоғарғы құрылысының абразивтік бөлшектері; түйіндесетін тетіктердің қуысында болатын тозу өнімдері түріндегі еркін абразивтік бөлшектер, т.б..

Пластикалық деформациялану салдарынан тозу. Тозудың бұл түрі (майысу пішінінде) тетік микрокөлемдерінің пластикалық деформациялануы және материалдың контакт аймағынан ығысу салдарынан оның көлемі мен пішінінің өзгеруі болып табылады. Ол көбінесе доңғалақтың сырғанау бетінің жайылуы түрінде байқалады.

Ілінісу кезіндегі тозу. Ілінісу – бұл металдардың өзара үйкелісінің немесе бірге деформациялану нәтижесінде мықты бірігу құбылысы. Бұл жағдайда беттердің контакттық аймағында берік металдық байланыстар түзіледі және түйіндесуші беттер арасындағы шекара жойылады. Ілінісу кезіндегі тозу мынадай құбылыстар түрінде байқалады:

төмен қарқынды тозу кезіндегі материалдың микроскопиялық бөлшек түрінде алынып кетуі және олардың екінші бетке ауысуы;

қатты бетте жұмсақ материал қабықшасының түзілуі (сепаратор жезінің мойынтірек аунақшаларына жағылуы);

материалдың терең атызшалар мен кертпештер түзе отырып алынып кетуі;

кертпектер – материалды жан-жаққа да, сырғанау бағыты бойынша да ығыстыра отырып, атызшалар түзу;

қажалу – кең және терең атызшалар, ірі өскіндер түзіле отырып, беттің балқуымен қоса жүретін ілінісу құбылысының нысаны, көбінесе тетіктердің ілінісіп қалуына себеп болады.

Тозудың өзге түрлері (кавитациялық, эррозиялық, фетинг-коррозия кезіндегі және т.б.) кейбір класс машиналарына ғана тән және бұл жерде қарастырылмайды.
Тозу үрдісіне әсер ететін факторлар

Тозу қарқындылығы басқа жағдайлар бірдей болғанда жанасатын беттердің сапасына көптеп байланысты болады. Бет сапасы дене шекарасы ретіндегі беттің геометриясымен және тетікті өңдеу кезіндегі оның түзілу үрдісінен болатын физикалық-химиялық қасиеттерімен анықталады.

Вагон тетіктері бетінің сапасы олардың болдыруға қарсылық, тозу төзімділігі, коррозиялық төзімділік, керілмесі бірге қондырмалардың беріктігі сияқты қызметтік қасиеттеріне әсер етеді. Бет геометриясы оның кедір-бұдырлығымен және пішіндік шектеулерімен анықталады (жазықтық шектеуі, цилиндрлік шектеуі, т.б.). Беттің физикалық-химиялық қасиеттері оның құрылымымен, микроқаттылығымен, жабысу тереңдігімен, қалдықтық кернеулермен анықталады.

2.2 сурет. Беттің кедір-бұдырлық профилі және оның сипаттамасы


Беттің кедір-бұдырлығын (2 сурет) бірқатар сипаттамалармен бағалайды. Ресейде кедір-бұдырлықтың сандық бағасы үшін үш биіктіктік параметрлері: Ra, Rz, Rmax, бір кешендік параметр және екі қадамдық параметр: жергілікті шоқылардың орташа қадамы S және профиль тегіссіздігінің орташа қадамы Sm – барлығы алты параметр (мысал үшін, Дания мен Францияда – 10, Чехияда – 3, Жапонияда – 1 параметр) қабылданған.

Аталған параметрлер келесі амалмен анықталады:



(2.7.)

мұндағы: профильдің орташа арифметикалық ауытқуы;


базалық l ұзындықтағы алынған нүктелер саны;

профильдің орта сызығынан алынған нүктелердегі ауытқуы;

он нүкте бойынша кедір-бұдырлар биіктігі;
ең биік шоқылардың бес шыңының және бес ең төмен құламалардың орта сызықтан ауытқуы;
деңгейіндегі профильдің салыстырмалы тіреулік ұзындығы;
профиль қимасының ең биік шоқы сызығы мен профильдің шоқылар сызығына эквидистантты қиып өтетін сызықтың арақашықтығымен өлшенетін деңгейі (кедір-бұдырлардың ең үлкен биіктігінен пайызда есептеледі

микробиіктіктен алынған кесінді ұзындығы.

Айта кетер жай, тетік өңдеуде алынған беттің бастапқы кедір-бұдырлығы тозу қарқындылығына тек беттердің жұмыс істей бастау кезеңінде ғана елеулі әсер береді. Жұмыс істеу нәтижесінде кедір-бұдырлықтың бастапқы параметрлері қалыпты пайдалану кезеңіне тиесілі мәндерге ие бола отырып өзгереді.

Аталған жайдан басқа, тозу үрдістеріне елеулі әсерін конструкциялық материалдарды дұрыс таңдау, үйкеліс жұбындағы тетіктің жұмыстық беттерінің термиялық және химиялық-термиялық өңдеу әдістері, буындардың қаттылығы мен көнімділігі, жұмыстық беттердің босатылуы, қажетсіз қалдық кернеулерді болдырмайтын жинау әдістері мен тәсілдері, негізделген майлау материалдарын қолдану және олардың қасиеттерін вагон пайдалану барысында сақтау тигізеді.
Тетіктердің тозу төзімділігін арттырудың технологиялық әдістері

Тетіктердің тозу төзімділігін арттыруға тетіктердің жұмыстық беттерінің салыстырмалы түрде қымбат емес, бірақ тиімді химиялық-термиялық өңдеу әдістерін (цементтеу, азотау, фосфаттау), сондай-ақ тетіктерді, алмас жалату сияқты прогрессивті сырттай нығайтудың прогрессивті әдістерін қолдану арқылы қол жеткізуге болады.

Вагон тетіктерінің мәңгілігін арттырудың ерекше перспективаларын беттерді өңдеуде жылу энергиясының жоғары концентрациялы көздерін, әсіресе лазерлік сәулелендіруді қолдануда көруге болады. Тетік беттерін лазерлік сәулелендіру арқылы жаңарту әдістерін екі топқа бөлуге болады.

Бірінші топқа балқу немесе беттің бастапқы кедір-бұдырлығының басқа да өзгерістерін тудырмайтын, сондай-ақ беткі қабат қана қыздырылатын және одан әрі өзі салқындайтын өңдеу әдісін жатқызуға болады. Қызу және салқындау үрдістерін басқару арқылы беткі қабатта әртүрлі эффекті, мысалы, термиялық нығаю, босату, күйдіру сияқты нәтиже алуға болады. Көмірі бар болаттарды нығайту беткі қабатта арнайы, кеңістікте дезориентацияланған құрылымды түзуді білдіреді. Оның микроқаттылығы негіздің микроқаттылығынан 1,5...5 есе артық болады. Жақсарған қабаттың тереңдігі сәулелену режимдеріне байланысты 0,05...3 мм дейін жетуі мүмкін.

Екінші топқа беттің балқуы жүретін өңдеуді жатқызуға болады: термиялық нығайту, лазерлік аморфтау, сырттай микролегирлеу және балқытпа.

Бетті балқыта отырып лазерлік термиялық нығайту – сыртқы қабатта сұйық күйден шыңдауға тән дендриттік күйге қол жеткізуге болады.



Бетті аморфтау - өңделетін материалдың беткі қабатында ең жоғарғы температура градиенті түзілетін үрдіс. Бұл жерде беттің қалыңдығы 0,02...0,05 мм жуық қабатында суу температурасы балқыту кезінде тәртіпке келтірілген құрылымның сууы үшін, яғни, металды аморфтық күйге ауыстыру үшін жеткілікті болатын 106...107 0С шамасына жетуі мүмкін.

Лазерлік микролегирлеу – беткі қабатты лазерлік сәулелендіру арқылы балқыту және түзілген балқымаға легирлеуші элементтерді енгізу үрдісі. Чырттай микролегирлеуді тозу төзімділігін, ыстық төзімділігін, коррозия төзімділігін арттыру үшін қолданады.

Лазерлік балқытпа – машиналар мен құрал-саймандар тетіктерінің тозған жұмыстық беттерінің пайдалану қасиеттерін жақсарту және қалпына келтірудің тиімді әдісі. Дайындалған өңделуші бетке алдын-ала немесе лазерлік сәулелендірумен бір мезгілде сым немесе ұнтақ түрінде балқытылатын материал қойылады. Лазерлік сәулелендіру әсерінен осы материал және негіз материалының кейбір бөліктері балқиды, бұл жабын мен негіздің адгезиясын жақсартады.
Болдырулық тозулар мен бүлінулер

Уақыт аясында циклді түрде өзгеріп тұратын динамикалық күштердің әсерінен болатын және жарықшалардың туындап, дамуынан көрінетін тетік тозықтары мен бүліністері болдыру нәтижелеріне жатады. Материалдардың болдыру құбылысы конструкцияға сырттай күш түсу жағдайларында ғана байқалады. Бұл әсер оның элементтерінде таңба ауысушылық және пульстенуші кернеулердің пайда болуына себеп болады (бірінші жағдайда уақыт аясында таңба, ал кейде кернеу амплитудасы, екінші жағдайда – тек амплитуда өзгеріп тұрады).

Тетіктердің болдырушылық бүліністерінің ерекшелігі – тетік материалындағы жоғарыда көрсетілген күш түсу режимдерінің әсерінен микроскоптық жарықтар (0,1...0,5 мм) пайда болуы. Олар уақыт өте келе дами береді де ең жоғары шамаға жетеді. Тетіктің бірінші микроскопиялық жарықтың пайда болуы мен ең соңғы бүлінуге дейінгі жұмыс істеу мерзімі тетіктің өміршеңдігі деп аталады.

Жарық түзілу түрлі технологиялық әдістермен алынған (арбашықтың құйылған бүйір рамалары, автотіркегіш, жұту аппараттары мен букса корпустары, доңғалақтар, осьтер, рама мен шанақтың дәнекерлік буындары, т.б.) вагон тетіктері мен жинақ бірліктеріне тән. Болдыру жарықтары, әдетте кернеу шоғырланған тұстарда пайда болады. Кернеу концентраторы болып металл емес қоспалар мен құйма ақаулары, тұрпайы өңделген беттің тегіс еместігі, негізсіз күшейтілген дәнекерлеу жіктері, негізгі металдың пісіру орнындағы кесіктері, оқысан болатын электродтық күйіктер және т.б. табылуы мүмкін. Вагонның жауапты тетіктерінің болдырушылық бүліністері апаттық жағдайларға әкеп соқтыруы мүмкін, сондықтан, болдыруға қарсылықты күшейтудің маңызы өте жоғары.


3. Берілген вагон торабын жасауының және жөндеуінің технологиялық процессін өңдеу.

Жобаланатын техникалық процесстер өнім сапасының және еңбек өнімділігінің көтерілуі, өзіндік жөндеу құнының төменделуі мен өндірістің автоматизацияландыруы мен механизацияландыруы арқылы өнімінің жақсаруы мен өнімнің дайындау немесе жөндеуінің өндірістік цикылының қысқаруы қарастырылу керек.

Технологиялық процесстерінің жобалануына арналған бастапқы деректер келесі:

бөлшектердің сызуларымен және дайындалатын немесе жасалатын және жөнделетін өнімдердің жалпы түрі, қолдану кезіндегі олардың ақауларымен тозуларының дәрежесі;

вагондардың бөлшектері мен тораптарының жасалуына және жөнделуіне қойылатын ережелер мен техникалық жағдайлар;

типтік техникалық процесстер;

таңдалған жабдықтармен жабдықталуы;

вагондар тораптары мен бөлшектерінің дайындалуы мен жөнделуінің алғашқы тәсілдері.

Жобаланатын процесстердің шығу деректері келесі: технологиялық карталар немесе операция бойынша бөлшек өңделу уақыты мен еңбек қабілеттігі, жүйелігін анықтайтын технологиялық процесстері.

Мысалы: Вагондар түйіндерін жасау және жөндеу, технологиялық процесті жетілдіру

Технологиялық үдiстер бұйым сапасын және еңбек өнiмдiлiгiн арттыруға құның төмендету мен еңбек ету жағдайын жақсартуға, өндiрiс айналымын немесе бұйым жөндеудi автоматтандыру мен механикаландыру көлемiн ұлғайту, орындаушылар үшiн қауiпсiз етуге бағытталуы керек.

Технологиялық үрдiстер мен операциялар жобасын жасауда технологиялық үрдiстiң үш тобы анықталады: жекелiк, топтық, типтi.

Жасау немесе жөндеудiң жекелiк технологиялық үрдiсi өндiрiс түрiне тәуелсiз атауы, өлшемi мен көлемi орындалуы бiр буынға қатысты болады; типтiк үрдiс- конструктивтi және технологиялық қасиеттерi ортақ болып бұйымдар топтамасын жасауда қолданады; топтық түрi-технологиялық қасиеттерi ортақ, конструктивтi қасиеттерi бөлек бұйымдар тобын жасағанда қолданылады.

Типтiк технологиялық операция конструктивтi және технологиялық қасиеттердi ортақ бұйымдар үшiн технологиялық өтудiң мазмұны мен тiзбектелуiнiң бiрлiгiмен сипатталады.

Топтық технологиялық операция технологиялық сипаттары ортақ конструктивтi сипаты бөлек буын тобын бiрге жасауға жатады.

Технологиялық үрдiстердi детальдi сипаттаудың деңгейiне сәйкес:бағдарлық, яғни бағдар картасында барлық технологиялық операциялардың қысқартылған сипаттамасы жазылады; операциялық бағдар картасын тек операциялық атауы көрсетiледi, ал олардың толық сипаттамасы операциялық картада болады, бағдарлық-операциялық, бағдар картасында бiр операциялар қысқаша сипатталады, ал бiрi операциялық картада толық сипатталады.

Технологиялық үрдiстердi ұйымдастыру алдында бастапқы мәлiметтер алынады. Конструкторлық қуаттарда болатын барлық мәлiметтер және жоспарланған шығару бағдарламасы базалық ақпарат деп аталады. Жетекшi ақпарат жөндеу нұсқамалары техникалық нұсқаулардан, ЕСКД стандарттарынан, сондай-ақ технологиялық жабдықтар, болашақтағы технологиялық үрдiстер құжаттарынан тұрады.

Әрекеттегi технологиялық үрдiстерiнiң сипатталуы, технологиялық жабдықтау құралдарының номенклатуралық анықтамасы мен аталып, технологиялық нормативтердi өндеу, түсiру режимi, материалды пайдалану нормасы және т.б., өндiрiстiк технологиялық деңгейiн арттыру жоспарындағы мәлiметтердiң барлығы ақпараттық анықтама ретiнде.

Техникалық үрдiстердi жобалауды жұмысшы чертеждер мен техникалық жағдайларды ахуалды зерттеу, қарастыруын бастайды. Сызуларды тексеруден өткiзедi және бұйым конструкциясын қаншалықты техниологиялы екендiгiн бақылайды. Кейiн операциялар кезегiн анықталып, қажеттi құрал-жабдықтар таңдала, технологиялық нормалаудың есебi жасалады. Қажет жағдайларда дәлдiк есебi жасалады, аралық өлшемдер, өндеуге керегiн түсiмдер бекiтiледi.

ЕСТПП стандарттарына сай технологиялық жабдықтау құралдарын тандағанда: өндiрiс типi мен оның ұйымдастырушылық құрылымы; бұйыммен оны шығару бағдарламасының түрi; белгiленген технологиялық үрдiс сипаттамасы; операцияларды топтау мүмкiндiгi; қолданымдағы жабдықтар мен стандартты құралдарды кеңiнен пайдалану мүмкiндiгi мен олардың барлығының қамтылу дәрежесi ескерiлуi тиiс.

Технологиялық жабдықтаудың арнайы құралдарын жобалауда бiрiлiктер мен стандартты бөлшектердi мейлiнше көп пайдалану керек. Жаңа бөлшек жасауда сорттың немесе басқа металл өндеу объектiсi болып табылады, әуелi олардан кеспе,құйма түрiнде дайындана жасап алып, кейiн оларды металл кесушi станоктарда өңдейдi.

Жөндеу өндiрiсiнде пайдалану барысында жұмысбетiнi, мөлшерi, формасы, қасиеттерi өзгерiске ұшырайтын қалыпқа келтiрiлуi, жөнделуi тиiс бөлшектер негiзгi объект болады. Сондықтан жөндеу жұмыстарының технологиялық үрдiсiн жобалау бөлшектiң қызметiн пайдалану барысында бұзылу мен тозудың деңгейлерiн анықтаумен бөлшектi жөндеу, жасауға қатысты техникалық ахуалдың талдануымен байланысты болады.

Бөлшенiң тозған құралын жөндеу тәсiлiн таңдағанда негiзгi маталлда болуы мүмкiн механиканың және құрылындық өзгерiстердi де ескеру керек. Таңдалып алынған жөндеу, қалыпқа келтiру тәсiлi

Бөлшектiң сапалы, бекем, тозуға берiк, өлшемдердiң нұсқаға дәл келуiн толық қанағатсыз етуi керек.

Жөндеу-құрастыру үрдiстерiн конструкторлық құжаттарды талдау негiзiнде жобалау бұйымды құрастыру құрамы бекiтiледi. Бұйым құрастыруды бөлек жүргiзуге болатын бiрнеше құрама бөлiктерге бөлiнедi, негiзгi бөлшектер, құрама бөлшектерi жинақтаушылар анықталады. Құрама құрылымдар схемасы жасалады.

Негiзгi деталi көрсетiлген құрама құрылымдар схемасы және желпуiш типiнде схемалар кең тараған.

Ағынды өндіріс жағдайында ағын ырғағын анықталады, жұмысты өзара үйлестіру мен түрлі құралдар өнімділігін келістіру мен ағын желістері мен жалпы өндіріс үрдісімен байланысты мәселелер шешіледі, технологиялық үрдістер нұсқалары мен өндіріс үрдісі құрылымының нұсқалары бағаланады.

Бұл міндеттерді модельдеу көмегімен шешіледі, себебі, оның нәтижесінде жобаланған үрдіс үйлестіруді қаншалықты қамтамасыз ететіндігі тексеріледі; қажетті жағдайда түзету жасауға болады; құрал-жабдықтардың өнімділігін бағалауға болады; жұмыс орнында үрдістің үйлесімділігі жоқ кезде міндетті жөндетулердің есептеуін орындауға; технологиялық үрдіс жобасын талдап, тиімді нұсқаны таңдауға септігін тигізеді.

Технологиялық үрдісті операцияларға бөлшектегенде, екі ұстанымды пайдалануға болады: концентрациялау (ірілеу) және дифференцияциалау (қарапайым операциялардың көп санына есептелген). Бірлікті және тәжірибелі өндіріс жағдайында технологиялық үрдістің концентрациялау (ірілеу) әдістерін пайдаланған дұрыс. Сериялы өндірісте өнімділігі мол арнайы жабдықтарды және ағымды механикаландырылған желісті пайдалануға мүмкіндік беретін операциялардың дифферентті ұстанымы дұрыс.

Технологиялық үрдістердің ғылыми негізделген типтеу және олардың элементтерін жақсарту арқылы вагон құрылысы немесе вагон жөндеу кәсіпорындарындағы технологияларды жобалау үрдісіндегі көптеген жұмыстарды қысқартуға болады.

Технологиялық үрдістерді типизациялау арқылы бөлшектерді жіктеу және вагондардың құрастыратын бірліктерін құрылымдық-технологиялық қасиеттеріне (форма, өлшем, өңдеу дәлдігі мен бөлшек материалы) жіктеу арқылы әр бөлшек үшін типтік үрдістер жасалады.

Үрдістердің типизациялануы бар үрдістерді жүйеге келтіріп, жаңа технологияларды жасауға жол ашып, еңбектің үнемді және жаңашыл әдістерін, жаңа жабдықтарды, құралдарды және өндірістің ағымды әдістерін енгізуге әсері бар.

Жобалаудың арзандату мен жеделдету міндеттерін шешудің өзге бір бағыты бөлшектерді топтап өңдеу. Бұл әдіс әсіресе бірлікті және аз сериялы өндірісте тиімді. Топтап өңдеу әдісі өңдеуде 1 типті жабдықтарды, ұқсас технологиялық құралдарды және өңдеу станогының орнығуына сәйкес технологиялық тұрғыдан ұқсас бөлшектерді кластар мен топтарға жіктеуге негізделген.

Вагон құрылымындағы құрастыру бірліктері мен бөлшектердің бірыңғайлануы мен стандартталуы, типтік технологиялық үрдістерді автоматтандырылған жобалау үшін және вагон жөндеу өндірісінде ЭЕМ-ді қолдануға жағдай жасалады.

Әр вагонның жөнделуі келесі технологиялық сұлбамен жасалады: вагонды жөндеуге қабылдау (қабылдау кезеңі), вагонды түгел тазалау (бастапқы кезең), вагонды бөлшектеу, құрастыру бірліктерін, бөлшектерін вагонды жөндеу және құрастыру орындарына жеткізу, раманы, шанақты жөндеу, вагоныдағы құрастыру жұмыстары, вагонды бояу, кептіру, жөнделген, қалыпқа келтірілген вагонды тексеру және өткізу (соңғы кезең).

Вагонды жөндеу технологиясын жасағанда, жөнделіп жатқан немесе жөнделу жоспары бар вагондардың конструкторлық сызба жинақтары мен альбомдары негізгі ақпарат ретінде қолданады. Түскен вагондардың өңделу, жөнделу жоспары вагондар саны мен типіне қарай жасалады, соған сай өндірісті ұйымдастыру мен технологиялық үрдістерді жобалау іске асады. Вагондарды жөндеуде басшылыққа алатын нұсқаулықтар ең негізгі құжат, себебі жөндеу түріне сай вагондағы жөндеу жұмысының көлемі белгіленеді. Мысалы, КР-1 жолаушылық ЦМВ-де терезе қаңқасы (рама) міндетті түрде жөндеу үшін алынады, КР-2-де олар жаңалармен ауыстырылады, деполық жөндеуде тек жөнделуі тиістері ғана алынады. КР-1-де жылыту қазандарын тиянақты тазарту, қарау, жөндеу, тексеру үшін алады, КР-2-де оларды ауыстырады, деполық жөндеуде олар сол жерде қарастырылады, және тексеріледі.

Вагондардың құрамды бөліктерін жөндегенде,міндетті түрде басшылыққа келесі техникалық материалдар алынады: вагон доңғалақ жұптарын қарау, куәландыру жөндеу және қалыптастыру нұсқаулығы, роликті мойынтірек вагон букстерін жөндеуге пайдалануға нұсқаулық тапсырмалар. Автотіркес құрылғысын жөндеу мен қызмет көрсету нұсқаулығы. Вагондар мен контейнерлерді балқытып бекіту және қалыптастыру жөніндегі нұсқаулық. Вагон қаңылтыр серіппегішін жөндеудің техникалық жағдайы. Вагон бөлшектерінің созылу және ақау көргіштерін тексеру нұсқаулығы. Жолаушы және жүк вагондарының ағаш бөлшектерін жөндеудің техникалық нұсқаулықтары және т.б. вагон жөндеуге қатысты нормативті-техникалық құжаттар.

Анықтаманың ақпараты ретінде іс жүзіндегі технологиялық үрдістерде, ұқсас өндірістердегі өңдеу тәсілдерінің сипаттамасында, техникалық құралдар мен жабдықтар тізбесіндегі, тарифті-біліктілік анықтамаларда, материал шығыны нормаларындағы деректер мен мәліметтерді пайдалануға болады.

Вагон жөндеу цехтарына қатысты вагон жөндеудің технологиялық сұлбасына сай жобалаудың 1-кезеңінде қажетті жөндеу жұмыстарын орындау үшін вагонда өтетін технологиялық операцияның қысқаша мазмұны мен тізімдемесін белгілейді. Осы сияқты жұмыстар вагонның 1 типіне (бірлікті үрдіс) немесе түрлі типті вагондар топтамасына (типті технологиялық үрдіс) жасалады. Соңғы жағдайда, топ ішіндегі қабілеттері ортақ, негізгі технологиялық жөндеу операциялары жұмыстарын ең көп қажет ететін 1 типті вагон үшін жасайды.

Мысалы, механикаландырылған ағымды желіде 1 типті, 1 моделді, яғни ағашты қаптамасы балқытып-бекітілген қаңқасымен қапталған және төрт ості әмбебап вагон үшін ортақ үрдіс жасау керек. Ал егер осы вагонмен қатар, тұтас темірмен қапталған вагон немесе жарты вагонды да жөндеу керек болса, онда типті технологиялық үрдісті жоспарлау керек. Сондықтан, жолаушылар вагонын жөндейтін құрылымдық көп түрлі кәсіпорындарда типтік технологиялық үрдістер қажет.

Жобалаудың екінші кезеңінде технологиялық кезекпен орналасатын төрт түрлі жұмыстардың барлық операциялары бойынша құрал-жабдықтар, еңбек нормативтері туралы мәліметтер көрсетілген тиянақты технологиялық үрдіс жасалады.

Бұл кезеңде технологиялық үрдіс өндірісті ұйымдастыру әдістерімен, қалыптарымен сай келуі керек, себебі, олар операциялар кезегін, жөндеу технологиясын қамтамасыз ету құралдарын, тасымалдау құрылымдарының түрін, еңбек көлемін және т.б. анықтайды.

Жобалау технологиялық үрдісті техника-экономикалық негіздеумен аяқталады.
4. Берілген вагон торабының жасауын және жөндеуін ұйымдастыру.
Қазіргі кездегі отандық вагон жасау және жөндеу мекемелерінде вагондардың тораптары мен бөлшектерін жөндеуінің екі әдісі қолданылады – стационарлық және үздіксіз. Курстық жобаның осы бөлімінде студент екі әдісінде де нақты сипаттап беріп өзінің шешімін тиянақтап, вагонның жөнделетін торабына жүретін жұмыстардың ұйымдастыруына ең прогрестік тәсілді таңдауы қажет.

Одан соң жөндеу бағдарламасына ықпалданып студент берілген вагон торабының жұмыстары қандай өндірістік саланың шегінде ұйымдастырылатынын таңдайды (цех, бөлімше, учаскі).

Мысалы: Жүріс бөліктерін жөндеу

ИЖҚ вагондары арбашаларының дұрыстығынан пойыз қозғалысының қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. Қозғалыс кезінде арбаша бөлшектері өзіне әр түрлі жүктемелерді қабылдайды, яғни статикалық, вертикалды, бүйір динамикалық, доңғалақ пен рельстің әсерлесуінен, инерция күштерінен, тежегіш жабдықтары әсерінен және т.б. жүктемелерді өзіне қабылдайды. Бұл жүктемелер арбаша бөлшектерінің тозуына, бұзылуына әкеп соқтырады.

Депо және заводтарда вагон арбашалары арнайы арбаша цехында, вагон астынан алынғаннан кейін жөнделінеді. Германияда жасалған вагондарда базасы 2400 мм ЦМВ типті арбашалары қолданылады, ал Брянск көлік жасау заводында жасалған вагондарда КВЗ-И2 типіндегі арбашалар қолданылады.

Жөнделуге жіберілетін вагон астынан алынған арбашаларды арнайы кран арқылы арбаша цехына алып баратын жолға қояды. Оны алып бару үшін арбашаны адамның көмегінсіз рамаға қамтып алатын арнайы қондырғы қолданылады.

Арбашаны екі әдіспен жөндеуге болады. Біріншісінде арбашаны доңғалақ жұптары, роликті мойынтіректегі буксасымен бірге жууға болады, ал екіншісінде доңғалақ жұптарынсыз жуылады.

Мысал ретінде бірінші әдіс бойынша жөндеу технологиясын талқылаймыз (4.1-сур.). Вагон астынан итеріліп немесе домалатып шығарылған арбаша алдымен өз доңғалақтарымен жуу машинасына І –ші позицияға барады. Онда ойып түсетін немесе күйдіргіш содасының ыстық ерітіндісімен арбашаны ластан және көне бояуынан тазалайды. Бұл пісірілген тігістерін тексеру үшін қажет.



4.1-сурет. Рефрижераторлық вагондар арбашасын жөндейтін толассыз конвейерлік сызықта позициялардың орналасу сұлбасы. а) доңғалақтар жұбымен бірге жуу;



б) доңғалақтар жұбынсыз жуу.

І- VІІ – жөндеу позициялары; 1-жуу машинасы; 2-электрлі гайка бұраушылар; 3-орталық іліну серіппелерін қысу үшін пресс; 4-цехқа доңғалақтар жұбын жіберетін жол; 5-айналмалы шеңбер; 6-рессор үсті арқалығының кантователі; 7-арбаша рамасының кантователі; 8-кран-балка; 9-доңғалақтар жұбын сырғанатын жол; 10-электрлі гайка бұраушылар, престер.

Букса қуысына ылғал кетіп қалмасы үшін ЛЗЦНИИ майлауының сапасын сақтауымыз қажет, соның арқасында мойынтіректер коррозияға ұшырамайды, яғни дат баспайды. Жуу алдында буксаның сыртынан қаптама кигізіп қояды.

Жуылған арбашаны электрлі гайка бұраушыларымен жабдықталған ІІ-позицияға домалатады. Мұнда шпинтондардан гайкаларын бұрап шығарады және тежегіш рычагы ілінуінің валигінен шплинттерді алып тастайды. Осы позицияда сақтандырғыш қапсырмаларын алады және тежегіш рычагы берілісін бөлшектейді, содан соң оны арбаша цехының арнайы бөлімшесіне жібереді.

ІІІ позицияда пресс көмегі арқылы арбашаның орталық рессорлы ілінісін бөлшектейді және эллипcтік рессорларды, іліністер, бесік арқалықтары мен рессор үсті арқалықтарын қосымша дайындау цехына жібереді. ІІІ позицияның жабдығы 3-суретте көрсетілген. Рессор үсті арқалығын кранмен 8 кантовательге 6 қояды. Арбаша рамасын сол кран арқылы кантовательмен 7 жабдықталған ІV позицияға қояды.

Босатылған доңғалақтар жұбын көлденең жол 4 бойынша айналдыратын шеңбер 5 арқылы доңғалақтар цехына куәландыру және қайрау үшін жіберіледі. Сол жақта роликті мойынтіректегі вагон буксасын пайдалану мен жөндеу бойынша және вагон доңғалақтар жұбын куәландыру, жөндеу және құрастыру Инструкциясына байланысты техникалық көрсеткіштердің талаптарына сәйкес букса торабын тексереді және жөндейді.

Букса үстіндегі серіппелерді тексереді, биіктігі бойынша калибрлейді (деполық жөндеуден шыққан жинақтағы әрбір бөлек серіппе биіктігінің айырмашылығы 4 мм-ден аспауы қажет) және пресс астында сынақтан өткізеді. Серіппелерді және табақша рессорларын жөндеу серіппелер мен табақша рессорларын дайындау және жөндеу Инструкциясына сәйкес жүзеге асырылады.

Шпинтондарды демонтажсыз рамада тексереді, тозған, әлсіз және зақымдалынған бекіту болттарын ауыстырады. Арбаша рамасында шпинтондардың дұрыс қойылуын бойлай, көлденең және рама диагоналы бойынша арақашықтықтарын арнайы штихмас көмегі арқылы өлшейді. Бойлай және көлденең өлшегенде 2 мм-ден артық емес ауытқулар жіберіледі, диагоналы бойынша 5 мм-ден артық емес.

Орталық рессор ілінісінің бөлшектерін тозған кезде көбінесе еріту арқылы жөндейді. Жөндеуден шыққан бесікше арқалықтарында 1 (4.2-сурет) сызат, майысу болмауы қажет және б жерлерінде диаметрі бойынша 2 мм-ден артық тозуы болмауы керек. Мұндай тозулар бесікше аспаларының тесіктерінде де 2 мм-ден аспауы қажет. Екі бөлшекті де міндетті түрде магнитті дефектоскоппен тексереді, ал аспаларды созылуға сынақтан өткізеді.

4.2-сурет. Орталық рессор ілінуінің бөлшектері және олардың тозған жерлері

Сонымен жөнделінген арбаша бөлшектерін V позицияға жібереді (187, а – суретін қараңыз). Алдымен көлденең жол 9 бойынша буксасымен доңғалақтар жұбын береді, оларға букса үстінің серіппелерін және арбаша рамасын орналастырады. Содан кейінгі жинақтауды бөлшектеген кезекпен кері реттейді. Бесікше аспаларын орнықтыру үшін престі қолданады, шпинтон гайкаларын ІІ позициядағыдай гайка бұраушыларымен бұрайды.

Жинақталған арбаша позицияға гидроэлектростатикалық қондырғымен боялу үшін жіберіледі. Боялынған арбаша VІІ позицияда кептірілінеді.



5. Цехтың, учаскенің, бөлімшенің жұмыс күшін есептеу.
Цехтың, учаскенің немесе негізгі және көмекші бөлімшелердің жұмысшылар саны келген және тізімді құрамы бойынша анық-талады.

Негізгі өндірістік жұмысшылардың келу қажеттілігі:



, (5.1)

мұндағы: п- өнім аталуының саны; Nці- і- атаулы өнімнің жылдық бағдарламасы; Ниі і- атаулы бір өнімнің дайындау немесе жөндеу еңбектік көлемі, адам-сағ. Вагон бөлшектері мен тораптарын жөндеу немесе дайындауының типтік техникалық орнықтырылған нормалары немесе вагон депосының тәжірибелік мәліметтері бойынша алынады. – нормаларды артығынан орындалғанды ескеретін коэффициент.

Көмекші жұмысшылар саны істелген жұмыстарының еңбек көлемінен (негізгі өнімділік жұмысшы саны секілді есептеледі) немесе жабдықтың сапасы және күту нормалары бойынша есептеледі.

Үзліссіз желінін күтуін орындаушылардың бір сменге келу саны:



, (5.2)

мұндағы:- ырғақ бойындағы j үзліссіз желісіндегі орындалатын жұмыстың қосынды еңбек көлемі; (бөлшектің немесе тораптың жөндеу немесе жасалу j үздіксіз желісіндегі еңбек көлемі), адам-сағат. tп- бір позициядан екінші сатысына өнім партиясының ауысу уақыты, мин. j - үзліссіз желісіндегі і сатысында орындаушы саны:



, (5.3)

мұндағы:-j-үзіліссіз желісіндегі і позициясына тіркелген жұмыстың қосынды еңбек көлемі.

Негізгі өндірістік жұмысшылардың қажеттілігін орындап болған соң, тізімді қажеттілігін келесі формула бойынша есептейді:

, (5.4)

мұндағы:-жұмысшылардың келу санын тізімге келтіру коэффициенті, бір маңызды себептермен жұмысқа шықпай қалуын ескеретін.

Көмекші жұмысшыларының тізімді қажеттілігін осы бойынша есептейді. Оринтирлі есептеу кезінде инжинерлі-техникалық жұмысшылардың (ИТЖ) қажеттілігі негізгі өндірістік жұмысшы-ларынан 8-9 % көлемінде алынады; қызметкерлердің – 4,5 %; төменгі қызмет ету жұмысшылары (ТҚЖ)-2-3 %. Оқушыларға қажеттілік негізінде негізгі өндірістік жұмысшылардың көлемінен 2 % жоспарланады.
6. Цехтың негізгі өлшемдік параметрлерін есептеу.
Депоның цехтары мен бөлімшелерінің негізгі өлшемдері (ұзындығы, көлемі, биіктігі) көбінше унификацияланған болады және технологиялық жобалау нормаларынан алынады.

Вагонды жөндеуінің үздіксіз әдісіндегі вагон жинау цехының ұзындығы:



, (6.1)

мұндағы: Lв- бояу бөлімшесінің ұзындығын ескермегендегі цех ұзындығы, м;



, (6.2)

мұндағы: l1=3м - соңғы позициядан цехтың шеткі қабырғсына дейінгі арақашықтық; lп- бір жөнделетін вагонға келетін жөндеу сатысының ұзындығы, м; кв - бір позициядағы вагон саны; lтр=6 м-цех ішіндегі көліктік жол ені, м; l2 – арбашаны шығару немесе кіргізуіне арналған жөндеу сатыларының ортасындағы арақашықтық, м; Lб бояу бөлімшесінің ұзындығы, м;



, (6.3)

мұндағы:-бояу бөлімшесінің шеткі қабырғасынан соңғы вагонына дейінгі арақашықтық; lв- автотіркегіштің жалғау өстері бойынша вагон ұзындығы, м; пв – бояу бөлімшесінде бір желіде орналасқан, вагон саны; l4=4м–вагондардың арасындағы арақашықтығы (вагон қабырғасының механикалық бояу жүргізілуін есептеумен қабылданады).

Вагон жинау цехінің ені метрмен өлщенеді жол санымен анықталады, олардың өс араларымен құрылыс қабырғалрының шеткі өстерінің арақашықтықтарымен былайша айтқанда:

, (6.4)

мұндағы: b1=5м - шеткі жол өсінен құрылыстың ұзындық бойындағы қабырғаға дейінгі арақашықтық; пп- цехтағы жол саны; b2 - аралық жолдарының өстері арасындағы арақашықтық (үш жолдық цех үшін 7 м, екі жолдық цех үшін 8 м қабылданады).

Цех ұзындығы алты санына бөлінуі керек, ал ені – үшке. Сүйеніші арасындағы арақашықтықты 6 м немесе 12 м-ге тең қылып қабылдайды.

Цех биіктігі еденнен келесіге тең етіп қабылдайды: кран астындағы рельстің төбесіне дейін-8,8 м, құрылым жабылуының астына дейін –10, 8 м.


7. Берілген вагон торабын жасау және жөндеу кезінде қолданатын жабдықтар мен құралдардың талдауы мен таңдалуы.

Жұмысшылардың еңбегін жеңілдетуі, оның өнімділігінің өсуі, жөндеу жұмыстарын сапаландыру, өндіріс мәдениетін көтеру мақсатымен курстық жобада жөндеу операцияларына механизациялау құралдарын қолдану қарастырылады.

Бұл бөлімде жасау және жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін қолдануға ұсынылған жабдықтың қимыл-әрекетінің негізімен құрылымын, мәнін сипаттап беру қажет.

Мысалы: технологиялық жабдықтармен қондырғыларды таңдау


Вагон жасау және жөндеу кәсiпорнының жеке цехтардың, салалар мен бөлiмшелердiң өндiрiс құрал-жабдықтарының түрi мен саны жөнделiп бұйым (вагон типi немесе оның құрамды бөлшегi), оның технологиялық және конструктивтi ерекшелiктерiне сонымен бiрге кәсiпорын масштабы мен жөндеу жұмыстарының түрлерiне сәйкес таңдалады, тағайындалады.

Оған құрастыру технологиялық үрдiстердiң күрделiлiгi соған сай күрделi технологиялық құрал-жабдықтардың болуын талап етедi.

Технологиялық жабдықтау түрлерiне сай кәсiпорынның құрастыру және вагон жөндеу үрдiстерiн үш топқа бөледі:

-алмалы-салмалы қосылыстарды (арбаша, тежегіш, автотiркегіш жабдықтықтарын жалпы құрастыру) құрастырудың механикалық жинау жұмыстары басым үрдiстер;

-вагондарды iшкi әрлеу және жалпы құрастыру үрдiстерi;

-тұрақты қосылыстарды құрастыру (вагон қорабын жалпы жинау, қораптың негiзгi құрастырылуы жолаушы вагон арбашасының негiзгi құрастырылуы) балқытып бiрiктiру - құрастыру жұмыстары басым үрдiстер.

Бiрiншi және екiншi топтағы технологиялық үрдiстер (кейбiрi болмаса)арнайы технологиялық жабдықтарды талап етпейдi. Оларды iске асыру (орындау) үшiн арнайы немесе типтiк көтергіш-көлiк құралдары, механикаландырылған құрал, құрастыру сапасын бақылау мен жұмысшылар еңбегiн жеңiлдететiн құралдар пайдаланады.

Үшiншi топтағы үрдiстердi технологиялық жабдықталуын ұйымдастырудың бiршама қиындықтары бар.

Құрастыру құралдары технологиялық торап пен оның құрамды бөлiктерiн ұстағыштармен (уақытша қысқа балқытып-бекiту тәсiлдерi) байланыстыру бiрiктiру үшiн қажет. Ұстағыштар негiзiнде құрастырылған технологиялық торапты негiзгi балқытып-бекiту тегiстерiн жасайтын жұмыс орынға жiбередi.

Құрастыру балқытып-бекiту жабдықтары арқылы торапты құрастырады және оны жекелей (жалпы) балқытып-бекiтедi.

Құрастыру және құрастыру балқытып-бекіту жабдығы әдетте негiзгi бекiту элементтерi комплекттілердi бекiтiп тiреп тұрады. Сонымен бiрге құрастыру балқытып-бекіту жабдығы арнайы және әмбебап болып келедi.

Қосымша балқытып-бекіту құралдары торапты балқытып-бекітуі жайлы күйге бұру үшiн және оны балқытып-бекіту жылдамдығына сай қажетiнше аударып-төңкеру үшiн қолданылады.

Вагондар жөндеуге келесi қосымша жабдықтар жиi пайдаланылады:

-контователь - технологиялық торапты белгiлi оське сай бұру және аударылған күйде бекiту үшiн қолданылатын жабдық;

-позиционер- бiрнеше оське бiр мезгiлде немесе кезекпен торапты бұруға iске асыратын жабдық;

-айналдырушы- (тұрақты балқытып-бекіту доғасына тиiстi) балқытып-бекіту жылдамдығына сай торапты бұратын жабдық.

Арнайы құралдарды теплоизоляциялық қабат композициясы, шанаш қазанын гидравликалық тексеру сияқты жұмыстар кезiнде пайдаланады.

Түрлi жағдайға сай жабдық түрiн таңдау технологиялық операциялардың бұйымды шығару, жасау көлемiнiң, экономиялық тиiмдiлiгiнiң мазмұндық ерекшелiктерiне сай негiзделедi.

Тиiмдi технологиялық жабдықтар:

-жұмысты қауiпсiз орындалуын қамтамасыз етiп, жұмысшы еңбегiн жеңiлдетудi;

-құрастыру үрдiсiнiң өнiмдiлiгiн арттырып, жұмыс уақытын үнемдетудi;

-құрастырылатын буын көлемi мен формасын тиянақтап, олардың өзара үйлесуiн қамтамасыз етедi.



Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Пастухов И.Ф. и др. Вагоны. М.: Транспорт. 1988г.

2. Иноземцев В.Г. и др. Автоматические тормоза. М.: Транспорт. 1981г.

3. Терешкин Л.В. и др. Механизация и автоматизация производственных процессов при ремонте пассажирских вагонов. М.: Транспорт.

4. Гридюшко В.И. и др. Вагонное хозяйство. М.: Транспорт. 1988г.

5. Перельман Д.Я. Комплексная механизация и автоматизация ремонта подвижного состава. М.: Транспорт. 1975г.

6. Технология вагоностроения и ремонта вагонов. Под ред. Герасимова В.С. М.: Транспорт. 1988г.




Каталог: wp-content -> uploads -> 2018
2018 -> Алтын күз Атырау облысы Атырау қаласы Махамбет ауданы Алға орта мектебінің Шағын орталық топ
2018 -> Ысқақова Айнұр Жанболатовқызы, СҚО, Ақжар ауданы, Айсары ауылы, «Айсары негізгі мектебі»
2018 -> Қуыршақты шомылдыру
2018 -> Жарманың өнімдерінің құрамында
2018 -> Мектеп: №46 жобб мектебі Мерзімі: 5. 01. 2018ж №7 Мұғалім Митанова г сынып «Г» Оқушылар саны 12 Тақырып
2018 -> Сабақ тақырыбы: «Дәнекерлеудің мәні қызметі және түрлері»


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет