Қ. Әбдіхалықова табиғатты пайдалану экономикасынан практикум



жүктеу 1.57 Mb.
бет8/9
Дата04.03.2018
өлшемі1.57 Mb.
түріПрактикум
1   2   3   4   5   6   7   8   9

2. Кестедегі тұжырымдарға сәйкес келетін жауаптарды табыңыздар

(11.1 және 11.2 кестелердегі берілгендерді пайдаланыңыздар)


Кесте 11.1




Тұжырым

Сәйкес жауаптар

1

Табиғатты қорғауға, оның ресурстарын тиімді пайдалануға жұмылдыратын экономикалық механизм




2

Табиғат ресурстарын тиімді пайдаланудың ең басты шарты




3

Жалпы халықтық (мемлекеттік) меншікте болып, пайдаланушыларға тегін берілген жағдайда үнемдеу нормалары болуына, олардың мемлекет тарапынан үнемі қадағалуына қарамастан, ысырапшылыққа жол берілді.




4

Негізінен табиғат қорғау, тиімді пайдалану мақсатында экономикалық ынталандыру үшін қолданылатын басқару тетігі болып табылады.




5

Табиғи ортаны ластағаны үшін алынатын төлемдер:




6

Табиғат ресурстарының түріне байланысты төлемдер қалай ерекшеленді




7

Әмбебап пайдаланатын ресурстарға жататындар




8

Арнайы пайдаланатындар




9

Экономикалық мағынасына,атқаратын қызметіне қарап төлемдерді бөледі.




10







11

Меншік иесі өзінің құқығын басқа табиғат пайдаланушыларға жалға немесе иелікке беру арқылы олардан.



Кесте 11.2




Әріптік белгілеулер

Сәйкес жауаптар

А

Төлем ақы алады

Ә

Орман, биоресурстар, минералдық шикізаттар

Б

табиғат ресурстарын пайдалану

В

жер, су, ауа

Г

табиғи ортаны қорғау,

Ғ

Әмбебат пайдаланатын, арнайы пайдаланатын ресурстарға

Д

Табиғат пайдалану төлемдері

Е

Нормативтерді белгілеу, төлем алыну тәртіптері

Ж

Ақылы пайдалану екенін

З

Табиғат ресурстары

И

Табиғатты пайдалану төлемдері

3. Иә/жоқ
Кесте 11.3




Тұжырым

Иә/жоқ

1

Меншік иесі өзінің құқығын басқа табиғат пайдаланушыларға жалға немесе иелікке беру арқылы олардан төлемақы алмайды




2

Төлемдердің қызметіне жатады арендалық (жалақы),дифференциалдық




3

Табиғатты пайдалану төлемдері - табиғатты қорғауға, оның ресурстарын тиімді пайдалануға жұмылдыратын экономикалық механизм




4

Табиғат ресурстарын пайдалану құқығы үшін төлемнің негізі табиғат ресурстарына меншік, иелік құқығы болып табылмайды.




5

Табиғат пайдалану құқығын алшылар мемлекеттік бюджетке ақы төлейді.




6

Әмбебап пайдаланатын ресурстарға орман, биоресурстар, минералдық шикізаттар ресурстары және т.б жатады




7

Табиғат ресурстары жалпы халықтық иелікке болғанда, иелік құқығын, олардың атынан мемлекет атқарады.




8

Қоғамдық қарым- қатынасқа қатысатын табиғат ресурстары, оның ішінде табиғи ортаның сыйымдылығы, өндіріске, тіршілікке қолайлығы табиғи ортаға әсер етуші затқа айналады.




9

Табиғат ресурстарын пайдалану тегін болса, оларды үнемдеп, ұтымды пайдалануға, табиғатты қорғауға, қорын молайтуға жұмылдыратын экономикалық механизм тудырмайды, мүдде арқылы ынталандырмайды.




10

Табиғи ортаны ластағаны үшін алынатын төлемдер: нормативтерді белгілеу, төлем алыну тәртіптері.






4. Жауаптың дұрыс нұсқасын табыңыздар
1.Табиғатты қорғауға, оның ресурстарын тиімді пайдалануға жұмылдыратын экономикалық механизм?

А) Табиғатты үнемдеу;

В) Табиғатты пайдалану төлемдері ;

С) Табиғатты пайдалану көлемі;

D) Табиғат байлығы;

Е) Табиғат пайдалану мөлшері.


2.Табиғат пайдалану ресурстары нешеге бөлінеді?

А) 2;


В) 3 ;

С) 5;


D) 6;

Е) 8.
3. Табиғи ортаны ластағаны үшін алынатын төлем:

А) бюджеттік төлемдер;

В) Табиғатты пайдалану төлемдері;

С) Табиғатты пайдаланушығын төлемдері;

D) Нормативтік төлемдер;

Е); салықтық төлемдер.
4. Әмбебап пайдаланатын ресурстарға жататындар?

А) тынайтқыштар;

В) минералды шикізаттар;

С) жер, су, ауа;

D) орман;

Е) биоресурстар.


5. Нормативтерді белгілеу, төлем алыну тәртіптері қандай төлемдер?

А)табиғи ортаны ластағаны үшін;

В)табиғи ресурстарды артығымен пайдаланғаны үшін;

С) ағаштарды рұқсатсыз кескені үшін;

D)балық аулағаны үшін;

Е) барлығы дұрыс.


5. Ұғымдар мен терминдер
Табиғатты үнемдеу

Табиғатты пайдалану төлемдері

Табиғатты пайдалану көлемі

Табиғат байлығы

Табиғат пайдалану мөлшері

Нормативтік төлемдер

бюджеттік төлемдер

Биоресурстар

Cалықтық төлемдер
6. Қайталау, талдау және талқылауға арналған сауалдар
1. Табиғатты пайдалану төлемдері - табиғатты қорғауға, оның ресурстарын тиімді пайдалануға жұмылдыратын экономикалық механизмдері қандай?

2. Жер қойнауы байлықтары /минералдық шикізат/ қорын пайдалану төлемдерінің мөлшерлемелерін анықтау әдістері. Жер, су, орман қорын пайдалану төлемдеріне не кіреді?

3.Табиғи ортаны ластағаны үшін алынатын төлемдер: нормативтерді белгілеу, төлем алыну тәртіптері туралы баяндаңыздар.

Тақырып 12

ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУДЫ ЖӘНЕ РАЦИОНАЛДЫ ТАБИҒАТТЫ ҚОЛДАНУДЫ ЫНТАЛАНДЫРУДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МЕХАНИЗІМІ



1. Тақырып бойынша теориялық материал
Табиғатты қорғау шығындарын қайтару, оның экономикалық тиімділігі

Табиғи ортаны қорғау, табиғат байлығын тиімді пайдалану, оған барлық халық, жеке кәсіпорындар мен кәсіпкерлер, мемлекеттік органдар мүдделі болғанда ғана ауқымды және нәтижелі болады. Мүдделілікті экономикалық ынталандыру теткітері арқылы басқаруға болады. Экономикалық басқару механизмдерін қолданып табиғатты қорғауға, тиімді пайдалануға жағдай жасалады. Экономикалық жолмен басқарудың ерекшелігі, мұнда ешкімді күшпен зорлап емес, әркімнің өз еркімен табиғатты қорғауға, оның байлығын молайтып, тиімді пайдалануға жұмылдырылады. Табиғи ортаға зиян келтіру, табиғат ресурстарын ысырапқа ұшырату ең бірінші кезекте оған жол бергендердің өзіне тиімсіз болады. Экономикалық мүдде тудырудың басты әдістері: жоспарлау, шаруашылық есеп және экономикалық ынталандыру. Бұл әдістер баға, қаржыландыру, несие, материалдық сыйлық және жауапкершілік, табиғат пайдалану төлемдері, экологиялық нормативтер, т.б. экономикалық тетіктер арқылы жүргізіледі.

Жоспарлау басқарудың әкімшілік әдісіне тәе деп есептелгенімен, экономикалық басқару механизмінде де маңызы зор. Тек мұнда жоспарлаудың сипаты түбірімен өзгередіә. Ол жоғарыдан нұсқау, бұлжытпай орындалатын заң сипатын өзгертіп, іс- әрекеттерді ерікті, сапалы басқару сипатына ие болады. Жоспарлау арқылы көптеген жағымсыз құбылыстарды, шығындарды алдын ала болжап, оларды болдырмау шараларын ұйымдастыруға болады. Табиғат пайдалану саласында жоспарлаудың басты мақсаты- табиғи ортаны қорғауды, табиғатты тиімді пайдалануды, оның ресурстарын үнемдеп, мүмкін болғанда молайтуды қамтамасыз ету. Жоспарлаудың мұндай қызметі нарық экономикасы жағдайныда күшейе түседі. Нарық қатынасы бойынша табиғатты арнай пайдалану төлемді, табиғат пайдаланушылар табиғат ресурстарын ақылы пайдаланады, табиғи ортаға келтірген зияндарын жоюға, зиянға ұшырағандардың шығынын қайтаруға міндетті және табиғи ортаны қорғауға, табиғат қорғау заңдарын сақтауға міндетті.

Табиғат пайдалану жоспарларын айқындау үшін экологиялық нормативтер маңызды рөл атқарады. Олар табиғат қорғау, пайдалану ережелеріне, талаптарына, тәртіптеріне сәйкес анықталады және нақты аймақтық табиғи жағдайына байланысты құрылады. Табиғат пайдалану нормалары орындалғанда, жетілдірілген табиғат пайдаланушыларға жеңілдіктер, сыйлықтар беріледі, ал орындалмағанда айып төлем белгіленеді. Табиғат қорғауға, тиімді пайдалануға ынталагдыру мақсатында баға тетігі кеңінен қолданылады. Жалпы баға деңгейі нарық қатынасына сәйкес қалыптасқанымен, оның негізгі құрамды бөлігі- өнімнің өзіндік құны табиғат пайдалану дәрежесіне сәйкес қалыптасады.



Табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға ынталандыратын, жауапкершілігін арттыратын экономикалық механизм мен тетіктер жүйесі

Табиғат қорғау шығындары өскенде немесе табиғатқа әсер артқанда, төлемдер өскенде, табиғат ресурставры ысырапқа ұшырағанда, өнімнің өзіндік құны артады, таза пайда кемиді. Нарық жағдайында тауардың бір түріне баға теңеседі. Табиғат қорғау шараларын ынталандыру мақсатында материалдық сыйлықтар жүйесі де қолданылады. Ондай сыйлықтар мынадай жағдайларда берілуі мүмкін:



  • ауаға улы газдардың, тағы басқа ластаушы заттардың шығарылуы, суға улы ерітінділердің төгілуі нормада белгіленген шамадан азайтылғанда;

  • суды пайдалану (тұтыну) шамасы нормадағы мөлшерден (шектен) кемігенде;

  • кен өндіргенде оның нормалы жоғалтылатын мөлшерін, ысырабын азайтқанда;

  • табиғат қорғау шараларының нәтижесінде топырақтың құнарлылығы арттырылғанда, орманның құндылығы арттырылғанда,т.б.

Табиғатты қорғауды, тиімді пайдалануды ынталандырудың маңызды тетіктерінің бірі- табиғатпайдалану төлемдері. Ынталандыру табиғат пайдалану төлемдерінің ең негізгі қызметі болып табылады. Төлемдер табиғат пайдаланушылардың оны қорғауға, үнемдеп пайдалануға жауапкершілігін арттыратын бірден- бір экономикалық механизм. Ресурстарды ақысыз пайдалану ысырапшылдыққа әкеп соқтыратынын тәжірибеміз өте жақсы көрсетті. Табиғат пайдалануды қаншама мөлшерлеп шектегенмен, төлемдер механизмі қолданылмаса аса нәтижелі болмайды.

Ынталандыру мақсатында кейде төлемдерден босату, азайту сияқты жеңілдіктер де қолданылады. Мысалы, жанама, ілеспе өнімдерді, қалдықтарды, өнімділігі аз, қолайсыз орналасқан табиғат ресурытарын пайдаланушыларға жеңілдіктер беріледі:

Төлем алынбайды немесе азайтылады. Табиғат қорғау мақсатында пайдаланған ресурстар үшін төлемдер алынбайды. Табиғат қорғау шараларын төлемдердің есебінен жүргізуге рұқсат етіледі. Төлемдер жеңілдіктерімен қоса, салық, қаржыландыру, несие жеңілдіктері де қолданылады.
2. Кестедегі тұжырымдарға сәйкес келетін жауаптарды табыңыздар

(12.1 және 12.2 кестелердегі берілгендерді пайдаланыңыздар)


Кесте 12.1




Тұжырым

Сәйкес жауаптар

1

Мүдделілікті қандай теткітер арқылы басқаруға болады.




2

Экономикалық мүдде тудырудың басты әдістері:




3

Көптеген жағымсыз құбылыстарды, шығындарды алдын ала болжап, оларды болдырмау шараларын ұйымдастыруға болады




4

Табиғат пайдалану саласында жоспарлаудың басты мақсаты




5

Табиғат пайдалану жоспарларын айқындау үшін ... маңызды рөл атқарады.




6

Табиғат пайдалану нормалары орындалғанда, жетілдірілген табиғат пайдаланушыларға ..., ал орындалмағанда айып төлем белгіленеді.




7

Табиғат қорғау шығындары өскенде немесе табиғатқа әсер артқанда, төлемдер өскенде, табиғат ресурставры ысырапқа ұшырағанда ... кемиді.




8

Табиғат қорғау шараларын ынталандыру мақсатында ... жүйесі де қолданылады




9

Табиғатты қорғауды, тиімді пайдалануды ынталандырудың маңызды тетіктерінің бірі.




10

Табиғат пайдалану төлемдерінің ең негізгі қызметі болып табылады.




11

Жанама, ілеспе өнімдерді, қалдықтарды, өнімділігі аз, қолайсыз орналасқан табиғат ресурытарын пайдаланушыларға беріледі.



Кесте 12.2




Әріптік белгілеулер

Сәйкес жауаптар

А

Экономикалық ынталандыру

Ә

Жоспарлау арқылы

Б

Жоспарлау, шаруашылық есеп

В

Табиғи ортаны қорғауды, , молайтуды қамтамасыз ету

Г

Жеңілдіктер, сыйлықтар беріледі

Ғ

Экологиялық нормативтер

Д

Ынталандыру

Е

Жеңілдіктер

Ж

Материалдық сыйлықтар

З

Өнімнің өзіндік құны артады, таза пайда

И

Табиғатпайдалану төлемдері

3. Иә/жоқ
Кесте 12.3




Тұжырым

Иә/жоқ

1

Табиғи ортаны қорғау, табиғат байлығын тиімді пайдалану, оған барлық халық, жеке кәсіпорындар мен кәсіпкерлер, мемлекеттік органдар мүдделі болғанда ғана ауқымды және нәтижелі болады.




2

Экономикалық басқару механизмдерін қолданып табиғатты қорғауға, тиімді пайдалануға жағдай жасалмайды.




3

Экономикалық мүдде тудырудың басты әдістері: жоспарлау, шаруашылық есеп және экономикалық ынталандыру.




4

Жоспарлау, шаруашылық есеп әдістері баға, қаржыландыру, несие, материалдық сыйлық және жауапкершілік, табиғат пайдалану төлемдері, экологиялық нормативтер, т.б. экономикалық тетіктер арқылы жүргізіледі.




5

Жоспарлау басқарудың әкімшілік әдісіне тән деп есептелгенімен, экономикалық басқару механизмінде маңызы жоқ.




6

Жоспарлау арқылы көптеген жағымсыз құбылыстарды, шығындарды алдын ала болжап, оларды болдырмау шараларын ұйымдастыруға болады.




7

Ынталандыру мақсатында кейде төлемдерден босатпау, азайтпау сияқты жеңілдіктер де қолданылады.




8

Табиғат пайдалану жоспарларын айқындау үшін экологиялық нормативтер маңызды рөл атқара алмайды.




9

Жалпы баға деңгейі нарық қатынасына сәйкес қалыптасқанымен, оның негізгі құрамды бөлігі- өнімнің өзіндік құны табиғат пайдалану дәрежесіне сәйкес қалыптасады.




10

Табиғат қорғау шығындары өскенде немесе табиғатқа әсер артқанда, төлемдер өскенде, табиғат ресурставры ысырапқа ұшырағанда, өнімнің өзіндік құны артпайды, таза пайда кемимейді.





4. Жауаптың дұрыс нұсқасын табыңыздар
1.Экономикалық мүдде тудырудың басты әдістері:

А) табиғи ;

В) экономикалық-математикалық;

С) құқықтық әдістер;

D) нормативтік әдістер;

Е) жоспарлау, шаруашылық есеп және экономикалық ынталандыру.


2. Табиғат ресурстар ысырапқа ұшырағанда,

А)өнімнің өзіндік құңы артады ;

В) өнімнің өзіндік құңы кемиді;

С) пайда мөлшері артады.;

D) өнімнің өзіндік құны жыл сайын азайуға ұшырайды;

Е) дұрыс жауабы жоқ.


3. Экономикалық мүдде тудырудың басты әдістері нешеу?

А)2 ;


В) 3;

С)8;


D)6;

Е) 9.
4. Табиғат пайдалану жоспарларын айқындау үшін ол не маңызды рөл атқарады.

А) жер ресурстары;

В) экологиялық орта;

С) табиғи құқықтар;

D) экологиялық заңдар;

Е) экологиялық нормативтер.
5. Ұғымдар мен терминдер
Экономикалық ынталандыру

Құқықтық әдістер;

Нормативтік әдістер
6. Қайталау, талдау және талқылауға арналған сауалдар
1. Табиғатты қорғау шығындарын қайтару, оның экономикалық тиімділігі қалай анықталады?

2. Табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға ынталандыратын, жауапкершілігін арттыратын экономикалық механизм мен тетіктер жүйесі туралы ойларыңызды ортаға салыңыздар.

Тақырып 13

ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУДЫ БАСҚАРУ ТҰРАҚТЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУ



1. Тақырып бойынша теориялық материал
Табиғатты қорғауды және пайдалануды басқару жүйесін жетілдіру. Басқарудың заңдық негіздері

Экология саласында басқару бұл саладағы еңбектің ерекшелігімен байланысты. Мұнда еңбектің нәтижесі тікелей қоғамдық сипатта болады. Табиғат қорғау нәтижесі жалпыхалықтық, мемлекетаралық, планетарлық дүниежүзілік мүдделерді көздейді. Жергілікті жеке мүделер жалпыхалықтық, мүдделердің басымдылығын ескереді. Табиғат қорғау нәтижелері жалпыхалықтық мүддеге тікелей әсер етеді.

Өндірістің материалдық саласында еңбектің қоғамдық сипаты тауар алмасуы арқылы көрінеді, яғни еңбектің қоғамдық қажеттігін тауарға деген сұраныс көрсетеді. Ал экология саласында еңбек қоғамдық қажеттіктен туындайды. Қоғамдық қажеттік болған дықтан ғана жеке табиғат пайдаланушылар табиғат қорғау шығындарын (еңбек) жұмсауға мәжбүр болады. Көпшілік жағдайда табиғат пайдаланушылар басқалардың мұндай мүмкіншілігін шектейді, олардың табиғат пайдалану жағдайларына тікелей немесе жанама әсер етеді. Жеке табиғат пайдаланушылардың зиянды әрекеттері оларға тіпті сезілмеуі де мүмкін. Сол себепті олар табиғат қорғау шығындарын шығаруға, еңбек жұмсауға мүдделі емес. Бірақ табиғатқа зиянды әсер қоғамның басқа мүшелерінің мүддесінеқазіргі кезде немесе болашақта нұқсан келтірері сөзсіз. Сондықтан қоғамдық мүдделер көзделе отырып, табиғ,ат қорғау шараларын қолдануға, яғни еңбек жұмсауға , жеке табиғат пайдаланушылар құқықтық, экономикалық тұрғыдан мәжбүр етіледі.

Экология саласында басқарудың негізі- табиғатты қорғаудың, табиғат ресурстарын сақтаудың, жаңғыртудың, молайтудың, тиімді пайдаланудың қоғамдық тиімділігі. Басқарудың негізгі мақсаты- өндірістің және басқа әрекеттердің табиғи ортаға зянды әсерлерін шектеу, табиғат байлығын тиімді пайдалануды, қорғауды, өсіруді қамтамасыз ету, табиғат пайдалану ережелерін, талаптарын нормаларын орындауды бұйымдастыру және бақылау.

Табиғат пайдалануды басқару табиғатты тиімді пайдалану, табиғи ортаны қорғауды ғылыми негізде жоспарлау, құқықтық ережелерді дайындау, экономикалық ынталандыру техникалық – ұйымдастырушылық, экологиялық экономикалық шараларды белгілеу, оларды қаржыландыру және орындалуын қадағалау арқылы жүргізіледі. Табиғат пайдалануды басқару аса күрделі процесс, өйткені мұнда табиғи және қоғмдық құбылыстар бір- бірімен тығыз байланысып жатады. Сондықтан кешенді, жүйелі басруды талап етеді.

Басқару әдістерінің жүйесін екіге бөлуге болады:



Мемлекеттік басқару органдары, олардың құрылымы атқаратын міндеттері

Кейбір ғалымдар (мысалы Голуб А.А) басқарудың үшінші нарықтық жүйесін бөліп қарайды. Біздің ойымызша, ол экономикалық жүйеге кіреді. Нарықтық деп басқа белгілеріне қарап бөлуге ешбір негіз жоқ, басқару әдістерін екі жүйеге бөлудің өзі шартты түрде ғана. Іс жүзінде олар бір-бірімен тығыз байланысты. Әсіресе жоғарыда айтылған экология саласындағы еңбектің қоғамдық сипатына байланысты басқарудың барлық әдістері үйлесімді кешенді қолданылуға тиіс, сонда ғана ол нәтижелі болады. Сонымен қатар басқарудың екі негізгі жүйелерінің ерекшеліктерін де айта кетуіміз керек.

Әкімшілік басқару жүйесі- табиғат қорғау, пайдалану заңдарының, ережнлерін, нормаларының орындалуын ұйымдастыру қадағалау негізінде жүзеге асырылады. Мұнда бір орталықтан басқару, жоспарлау табиғат пайдалану шектерін белгілеуге басым назар аударылады.

Экономикалық жүйеде шаруашылық еркіндікке мүмкіншіліктер беріледі. Табиғат пайдалану нормаларын, ережелерінорындауэкономикалық жолмен (ынталандыру, материалдық жауапкершілік)басқарылады.

Табиғат пайдалануды басқаруда қолданылатын әдістердің (тәсілдердің) мынандай түрлерін айтуға болады.

Құқықтық – қазақстан республикасының заңдарына сәйкес құқықтық актілер қабылдау, басқарушы мекемелердің, лауазымды адамдардың, халықтың және табиғат пайдаланушылардың міндеттерін, құзыретін, құқықтарын белгілеу. Табиғат пайдалану, қорғау туралы әкімшілік актілер қабылдау. Әкімшілік актілер орындалуға міндетті және тікелей әсер етеді.



Экологиялық сараптаулар. Макро- және микро- деңгейдегі менеджмент. Баскарудағы ғылымның рөлі, экономикалық есептеулер

Техникалық ұйцымдастырушылық- табиғат қорғау және тиімді пайдалану шараларын техника, технологиялық тұрғыдан қамтамасыз ету.

Ұйымдастырушылық – табиғи ортаны қорғауға табиғатты тиімді пайдалануға байланысты шешімдер даярлау, қабылдау және олардың іске асырылуын ұйцымдастыру.

Әлеуметтік- психологиялық –жеке адамдармен, ұйымдармен, ұжымдармен, жалпы халықпен табиғат қорғау турасында үгіт- насихат, түсіндіру жұмыстарын жүргізу, оларға психологиялық әсер ету.

Экономикалық әдіс- баға, тариф, төлемдер, ынталандыру, қаржы, несие,т.б. экономикалық тетіктер арқылы жүргізіледі.

Табиғат пайдалануды басқаруда оптимизация, жүйелеу, сараптау әдістері кеңінен қолданылады. Табиғат пайдалану саласында қолданылатын техника мен технология, табиғат қорғау бағдарламалары, жоспары, табиғат пайдалану жобаоары, шығарылатын өнімдер, іс-әрекеттердің табиғатқа сыйымдылығы, шығарылатын қалдықтар,табиғатқа келтірілетін әсерлер міндетті түрде мемлекеттік экологиялық сараптамадан етеді.






Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет