1 требования к структуре умк дисциплины


Өзін-өзі бақылау сұрақтары



бет14/20
Дата14.03.2018
өлшемі2.97 Mb.
#21015
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20

Өзін-өзі бақылау сұрақтары:

  1. Банк дегеніміз не?

  2. Банктің негізгі түрлері

  3. ҚР – да банктің қандай түрлері бар?

  4. Қазақстанда мамандандырылған банктерді құрудың қажеттілігін дәлелдеу?.


Ұсынылатын әдибиет: №№ 4-8, 12-14

8-тақырып. Туынды бағалы қағаздар нарығы

Дәріс тапсырмасы:

  1. Туынды бағалы қағаздар нарығының түсінігі және функциялары

  2. ҚР туынды бағалы қағаздар нарығының құрылымы.

  3. Туынды бағалы қағаздар нарығының құралы

  4. Туынды бағалы қағаздарды шығару және орналастыру ерекшеліктері



8.1.Туынды бағалы қағаздар нарығының түсінігі және функциялары

«ҚР-дағы бағалықағаздар нарығы туралы» Заңында туынды бағалы қағаздар – басқа бағалы қағаздар рақылы өзінің құнын айырады деп айтылған.

Туынды бағалы қағаздар қоғам капиталының белгілі бір бөлігіне тіркелетін меншік құқын тұрақтандыруға қарағанда, туынды бағалы қағаздарды пайдалана отырып, болашақ кезеңде орындалатын керек табысты алуға құқыты тіркейді. Олардан пайданы бағамдар айырмашылығынан немесе әр түрлі нарықта бір активті бір уақытта сатып алу – сатудан алады.

Туынды бағалы қағаздар – бұл әр түрлі базистік активтермен бейнеленген, мүліктік жағдайға негізделген ерекше әмбебап тауар.

Туынды бағалы қағаздарға фьючерстер, опциондар, форварттар, варранттар, своптар, споттар, депозитарийлік куәліктер және т.б. жатады.


    1. ҚР туынды бағалы қағаздар нарығының құрылымы.

Биржалық қозғалыстың даму тарихы 100ж. астам уақытты қамтиды. ҚР-да алғашқы тауар биржалары 1991жылдыңбас кезінде дүниеге келді.

Бағаны реттеу босатылған соң рынок асапыран күйге түсті. Ондай жағдай демпингке, әкімшілік өктемдікке, айла шарғылы саудаға басқа да келімсіз жағдайға әкеліп соқты.

Рынокқа қатысушылардың көпшілігі биржалық сауда тәртібі жеткілікі білмегендіктен, зиянға қалды немесе өз қызметінен тиісті пайдасын ала алмады.

Республикалық биржалар өз қызметін ҚР рыногында бар тауарлардың барлық түрімен сауда жсаудан бастады. Ал, кейін бірте-бірте тауар түрлері бойынша биржалық топтарға маманданды. Сонымен бірге, үкіметте өркениетті рынок құру жөнінде бірқатар қадам жасады.

Мемлекет биржалық сауданы ұйымдастыру есебінен алған үлкен экономикалық пайдасы ішкі және сыртқы сауданы тауар биржаның қызметін реттейтін бірнеше заң актілерін қабылдауға маңызды фактор болды.

Шындығына келгенде объективті нарықтық баға нақ осы биржада қалыптасты.тек биржа ғана ауыл шаруашылық өнімдері, сондай-ақ өнеркәсіптік тауарлар рыногында бизнеспен айналысатының бәрін қалыптасаын еркін және дер кезінде бағдар ұстауға мүмкін береді.

Сол 90ж. биржалардың областарға жаңа жанармай, газ, құрылыс материалдарын, машина мен құрал-жабдықтарды, азық-түлікті адал бәсекелестікпен еркін баға белгілеу шарттарымен орталықтандырылған түрде берілген нақты мүмкіндікрі болады.

Мұның өзі сатып алу бағасын төмен ықпал етті. Сол кезеңде Қазақстан биржалары алдында биржа ісін ұйымдарда биржалардың пәрменді бірлестіктерін құруда, қол жеткенше сақтап алу міндеті тұрды. Олар өздері бірігіп, Қазақстанның биржа одағын құрды. Оның дүниеге келуіне бастамашы болған халықаралық Қазастан агро-өнеркәсіптік, Оңтүстік Қазақстан Жібек-жолы тауар биржасы, Қостанай астық тауар биржасы, Ақтөбе Көк - жар тауар шикізат биржасы, барлығы 14 биржасы болды.

Биржалық қызметтегі келешігі зор барлық фьючерстік рынок дамыту болып табылады. Ол өнімнің құнды қағаздарын болашақтағы бағасын және валюта бағамын күтпеген ауытқалардан сақтандыруға мүмкіндік береді.

Фьючерстік биржа баға рыногын көрсетеді. Ол биржалық бағаларға және де белгілі бір тауарлар мен ағасына сақтандыру арқылы елулі ықпал етеді.

Фьючерстік биржалар өзіндегі қаржы орталықтары олардың дамуы қаржы капиталының күшеюіне алып келеді.

Нақты биржалық қызмет жүргізбейтін ұсақ биржалар құру өркениетті рынокты білдіреді.

Тұтас алғанда Республикадағы биржалар қозғалысқа көлеңке түсіреді. Қазақстанның биржа одағы биржалық рыноққа қатысушының мүддесін білдіріп, оларды қорғауды мақсат етті.
8.3.Туынды бағалы қағаздар нарығының құралы

Варрант акционерлік қоғам шығаратын және варрантта бекітілген баға бойынша бағалы қағаздардың белгілі бір көлемін одан сатып алу үшін ұстаушы құқығын куәландыратын туынды бағалы қағаздар болып табылатын қоғам акция және облигация эмиссиясымен қатар варрант шығаруға құқы бар.

Варранттар бағалы қағаздардан оларды шығаруынан кейін бөлінеді және оларда көрсетілген бағалы қағаздарды сатып алғанға дейін нарықта өз бетінше айналыста жүреді.

Варрантар бөлініп шыққаннан кейін бағалы қағаздарадан сатылу құны олардың бағасына азйтылады.

Қоғам варрантты қоғамның болашқтағы бағалы қағаздар эмисссымен шығаруға құқы бар.

Олар иемденушіге қоғамнан бағалы қағаздарын варрантта келісілген баға бойынша белгіленген кезең шегінде, кез келген уақытта алуға құқық береді.варрант иемденушіге дауыс беру құқығын бермейді және олар бойынша дивидент есептелінбейді.

Қоғам басқару органының шешімі бойынша опцион жағына шығарылатын бағалы қағздардың белгілі бір көлемін сатып алуға және сатуға артықша құқық беретін опцион жасауға құқығы бар. Опционды жасау жағдайы және тәртібі және олардың айналысы бағалы қағаздар нарығы заңдылықпен реттеледі.

Депозитарийлік қолхат – шетел эмитентінің бағалы қағаздар бйынша шағарылған және елде еркін айналыста жүретін туынды бағалы қағаздар.

Бұл инвесторлардың шетел эмитентінің бағалы қағаздарын иемдену үшін қаржылық құрал бағалы қағаз.

Эмитенттердің депозитарийлік қолхаттарын шығару шетел капиталының инвестициясының өсуімен, оларды тіркеу қажеттелігінің болмауымен, оларды жергілікті салықты төлеуден босатумен және барлық инвесторлар үшін қол жеткізілуімен байланысты.

Депозитарийлік қолхаттардың келесі түрлерін бөліп қарастыруға болады:


  1. Американдық (ADR)

  2. Ғаламдық (GDR)

  3. Халықаралық (IDR)

ADR АҚШ нарығында айналады және долларлы номиналы болады, ал GDR американдық нарықтан басқа бірнеше нарықта сатылуы мүмкін және сонымен бірге эмитентке дүние жүзілік нарық капиталын жаулап алуға мүмкіндік береді.

Әдетте американдық банктер эмитенттерге акцияны қор нарығында бағаланатын елдерде кастодиандық қызмет көрсетуді ұсынады. Осы Атаулы ие депозитарийлеу акция негізінде депозитарийлік қолхат шығарады. АҚШ-та осындай депозитарийлік қолхаттың біршама ірі депозиттік эмитент – банктері “City Bank New York”, “The Bank of New York”, “Morgan Bank” б.т.

Ғаламдық депозитарийлік қлохаттар тіркелуі, шығарылуы мүмкін, олармен АҚШ ашық нарығында мәміле жасауға болады,сонымен қатар олар АҚШ-тың негізіг қор биржасында, сондай-ақ сол елдің шегінде бағаланады.

GDR-ді шығаруға дейін банктер мен компаниялар алдымен АҚШ-та ADR шығаруы тиіс, одан кейін Батыс Еуропада осы екі нарыққа шығарудың алғашқы ретінде IDR шығаруы керек.

ҚР-да алғашқы ретінде депозитарийлік қолхат 1996 жылдың басында ресейлік «Аьфа-Банк» филиалымен қолданылды. 1997 жылы американдық депозитарийлік қолхатты «Казкоммерцбанк», 1998жыл «ШНОС» котировкасы барлық ірі қор биржасында жүргізіледі.
8.4.Туынды бағалы қағаздарды шығару және орналастыру ерекшеліктері

Опцион – бұл келісім-шарттың орындалуын немесе орындалуынан бас тартуды білдіретін келісім-шарт. Опциондық келісім-шартта бір тұлға сатады, ал бір тұлға сатып алады. Опционның сатып алушысы опционның орындалуын таңдау құқығын алады және ол үшін сыйақыны опцион сатушысына төлейді (опциондық сыйақы). Опционды сатушы тұлға келісім-шартта тіркелген баға бойынша активті сатып алуға немесе сатуға міндетті.

Американдық және еуропалық опциондарды бөледі. Американдық опцион келісім-шарттың бітуіне дейін кез-келген күні орындалуы мүмкін; еуропалық опцион тек келісім-шарт біткен кезде ғана орындалады.

Мәміле сипаты бойынша опционның сатып алушысына активті сатуға немесе сатпауға құқық беретін сату опционын (пут) және сатып алушыға келісілген баға (орындалу бағасы, немесе страйк-баға) бойынша сатып алуға немесе сатып алмауға құқық беретін сатып алу опционы (колл).

Опцион коллды сатып ала отырып және керісінше – опцион путты сатып ала отырып, инвестор актив курсының өсуін күтеді.

Опцион коллдың ішкі құны – бұл активтің нарықтық бағасы мен орындалу бағасының арасындағы айырма. Ішкі құн опционның жедел орындалуымен болжанады. Одан басқа, ол опцион мерзімі аяқталуымен де анықталуы мүмкін.

Берілген опционның ішкі құнын анықтаудың жалпы ережесін келесі түрде жазып алуға болады:

Егер активтің нарықтық құны орындалу бағасына тең немесе одан кем болса, онда опцион орындалмайды және оның ішкі құны нольге тең. Егер нарықтық баға орындалу бағасынан артық (S X) болса, онда опцион орындалады және оның ішкі құны S – X тең. Опцион коллдың ішкі құнының акцияның бағасына тәуелділік графигі 8 суретте көрсетілген.


Өзін-өзі бақылау сұрақтары:

  1. Туынды бағалы қағаздар нарығы дегеніміз не?

  1. Туынды бағалы қағаздар нарығының құралы қандай?

  2. Фъючерс нені білдіреді?

  3. Оцион нені білдіреді?

  4. Фъючерс опционнан қандай айырмашылығы бар?

  5. Депозитарлық жазбаша келісім нені білдіреді?

  6. Депозитарлық жазбаша келісімнің қандай түрлерін білесіз?

  7. Коносамент нені білдіреді?

  8. Қазақстанда БҚН-ң құрылымы қандай?


Ұсынылатын әдибиет: №№ 1-4, 27-29

9-тақырып. Валюта нарығы және валюталық операциялар

Дәріс тапсырмасы:

  1. Валюталық нарықтың дамуы

  2. Биржалық және биржадан тыс валюталық нарық

  3. Нарыққа қатысушылар

  4. Валюталық операциялар


9.1. Валюталық нарықтың дамуы

Валюталық нарықтар – уақтылы есеп айырысуларды жүзеге асыруды, валюталық қаражаттарды біршама тиімді пайдалануын, валюталық операцияларға қатысушылардың валюталық бағамдар айырмасы түрінде пайда алуын, валюталық тәуекелдерді сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеуді, валюталық саясатты жүргізуді қамтамасыз ете отырып, ішкі және халықаралық төлем айналымына қызмет етеді.

Валютаны айырбастау операциялары ежелде «ауыстыру ісі нысанында» ерте заманда және ортағасырларда пайда болып, бірақ қазіргі түсініктегі валюталық нарық XIX ғасырда қалыптасты. Олар келесідей негізгі ерекшеліктермен сипатталады:


  • байланыстың электронды құралын кеңінен қолдану және олар бойынша есеп айырысуларды жүзеге асыруда шаруашылық қызметті интернационалдандыру негізінде валюталық нарықты интернационалдандыру күшейеді;

  • операциялар барлық елдер түпкірінде тәулік ішінде үздіксіз жасалынады;

  • валюталық операциялар техникасысәйкестендірілген, есеп айырысулар банктің корреспонденттік есепшоты арқылы жүргізіледі;

  • валюталық және несиелік тәуекелді сақтандыру мақсатында валюталық операциялардың кең дамуы;

  • алып – сатарлық және төрелік операциялар коммерциялық мәмілемен байланысты валюталық операциялардан біршама асып түседі. Олардың қатысушыларының саны бірден өсті және олардың құрамына банктер мен ұлт аралық корпорациялардан (ҰАК) басқа заңды және жеке тұлғалар да жатады;

  • тұрақты экономикалық жағдайларға тәуелсіз өздерінің биржалық тауарларына байланысты тенденциясы бар валюталық бағамның тұрақсыздығы.

Халықаралық есеп айырысудың өзіндік ерекшелігі барлық елдер үшін жалпыға бірдей қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда, көрсетілген қызметтер, несиелер, инвестициялар, мемлекетаралық төлемдер бойынша есеп айырысудың қажетті шарты сатып алу – сату формасында бір валютаны екінші біріне айырбастау болып табылады.

Валюталық нарықтарда шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныстың ең алдымен сатылған тауарлар және көрсетілген қызметтер үшін валюталық түсім алған экспортерлардан; сатып алған тауарлары мен көлік және кеме компанияларынан алынған қызметтері үшін төлемдерді төлеуде импортерден; сондай – ақ көрсеткен қызметтері үшін фрахты, сақтаныдыру сыйақысы, брокерлік және банктік комиссия түрінде валюталар алатын сақтандыру қоғамдары мен банктерден; дивидент төлеуге, займды, несиені және оған есептелген пайызды және т.б. қайтаруға міндеттемесі бар заңды және жеке тұлғалардан туындайды.

Атқарымдық көзқарас тұрғысынан валюталық нарық келесілерді қамтиды:


  1. халықаралық есеп айырысулардың уақытылы жүзеге асырылуы;

  2. валюталық және несиелік тәуекелді сақтандыру;

  3. әлемдік валюталық, несиелік және қаржылық нарықтардың өзара байланысы;

  4. банк, кәсіпорын, мемлекеттің валюталық резервтерінің әртараптандырылуы (диверсификациясы);

  5. валюталық бағамды реттеу;

  6. қатысушылардың валюталық бағам айырмасы ретінде алатын алып-сатарлық пайдасы;

  7. экономиканы мемлекеттік реттеуге бағытталған валюталық саясатты жүргізу.


9.2. Биржалық және биржадан тыс валюталық нарық

Валюта нарығы – сұраным мен ұсыным негізінде валюталарды сатып алу – сату шоғырланған ресми орталық және шетел валютасымен төленетін төлем құжаттарын сатып алу– сату жөніндегі тұрақты экономикалық және ұйымдық қатынастар жүйесі. Мұнда еуродепозиттер нарығы, еуронесиелер нарығы, еурооблигациялар нарығы қамтыладыды. Биржалық валюталық нарық және биржадан тыс (банкаралық) валюталық нарық түрлеріне бөлінеді. Дүниежүзілік аса ірі валюталық нарықтар АҚШ– та, Ұлы Британияда, ГФР–де, Францияда, Швейцарияда, Жапонияда, Сингапурде, орналасқан.

Валюта нарығында операциялардың екі түрі қолданылады, олар: «спот» (валютаны дереу жеткізу) «форвард» – келісілген бағам бойынша уағдалы уақыттан кейін (бір айдан және одан көп уақыттан кейін) жеткізу. Қазіргі валюталық нарықтарда мынадай ағымдарды бөліп қарауға болады:



  1. шаруашылық байланыстардың интернационалдануы негізінде валюталық нарықтардың интернационалдануының күшеюі;

  2. байланыстың жаңа жүйелерін пайдалану;

  3. әлемнің барлық бөліктеріне тәулік ішінде үздіксіз операцияларды жасау;

  4. банктердің корреспонденттік шоттары бойынша жазбаша түрде негізделетінвалюталық операцияларды жүргізу техникасын біртұтастандыру;

  5. коммерциялық валюталық мәмілелермен салыстырғанда алыпсатарлық және арбитраждық валюталық мәмілелер көлемін ұлғайту.

Сонымен, валюталық нарықтарда валюталық операцияларды жүргізуге халықаралық сауда мен оған байланысты көрсетілген қызметтер және халықаралық капиталдар мен несиелер қозғалысы негіз болып табылады.

Валюталық нарық белгілеріне қарай мынадай түрде жіктеледі:



  1. Орналасу аумағына қарай:

  • Халықаралық;

  • Ұлттық (жергілікті);

  • Аймақтық.

  1. Валюталық шектеуге қатысты:

  • Еркін нарық;

  • Еркін емес нарық.

Халықаралық валюталық нарықтар ірі дүниежүзілік қаржы орталықтарында шоғырланған. Олардың ішінде: Лондондағы, Нью – йорктегі, Франкфрут – на – Майенедегі, Париждегі, Цюрихте, Токио, Сингапурдағы, Гонконгтағы валюталық нарықтарды бөліп айтуға болады. Бұл нарықтарды халықаралық төлем айналымында кеңінен қолданылатын валюталармен операциялар жүзеге асырылады.

Аймақтық және жергілікті нарықтарда белгілі бір конвертирленетін валюталармен операциялар жүргізіледі. Оның қатарында сингапур доллары, сауд риалы, кувейт динары және т.б. бар.

Ұлттық валюталық нарықтар деп, ережеге сәйкес, халықаралық операцияларды жүргізуге маманданбаған, өз клиенттеріне (олардың қатарында компаниялар, жеке тұлғалар және банктер болуы мүмкін) валюта бойынша қызмет көрсететін сол елдің аумағында орналасқан банктердің жүзеге асыратын операцияларының жиынтығын айтады. Сонымен қатар, ішкі ұлттық нарықтағы операцияларға жекелеген компаниялар арасында жасалатын операцияларды, жеке тұлғалар арасындағы операцияларды, сондай– ақ валюта биржасында жүргізілетін операцияларды да жатқызады. Жоғарыда келтірілген сипаттамаға қарап, Қазақстанда ұлттық нарықтың жұмыс жасайтынын айтуға болады. 2000 жылы операциялар көлемі USD – 1136574 мыңды құрайды.

Сол немесе басқа елдің ішкі валюталық заңдылықтарының ырықтандырылуына байланысты ресми валюталық нарық «қара нарықпен» толықтырылуы мүмкін. «Қара нарықтың» болуы барлық ТМД елдеріне тән сипат. Қазақстанда Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің жүргізетін саясаты, айырбас орындарының көптеп ашылуы пайда массасын өсіру үшін банктер арасында бәсекені ұлғайта отырып, «көше» нарықтарында валютамен сауданы азайтуға және соның нәтижесінде «қара нарықтың» әрекет ету аясының қысқаруына әкелді.


9.3. Нарыққа қатысушылар

1. Валюталық нарықтар – уақтылы есеп айырысуларды жүзеге асыруды, валюталық қаражаттарды біршама тиімді пайдалануын, валюталық операцияларға қатысушылардың валюталық бағамдар айырмасы түрінде пайда алуын, валюталық тәуекелдерді сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеуді, валюталық саясатты жүргізуді қамтамасыз ете отырып, ішкі және халықаралық төлем айналымына қызмет етеді.

Валютаны айырбастау операциялары ежелде «ауыстыру ісі нысанында» ерте заманда және ортағасырларда пайда болып, бірақ қазіргі түсініктегі валюталық нарық XIX ғасырда қалыптасты. Олар келесідей негізгі ерекшеліктермен сипатталады:


  • байланыстың электронды құралын кеңінен қолдану және олар бойынша есеп айырысуларды жүзеге асыруда шаруашылық қызметті интернационалдандыру негізінде валюталық нарықты интернационалдандыру күшейеді;

  • операциялар барлық елдер түпкірінде тәулік ішінде үздіксіз жасалынады;

  • валюталық операциялар техникасысәйкестендірілген, есеп айырысулар банктің корреспонденттік есепшоты арқылы жүргізіледі;

  • валюталық және несиелік тәуекелді сақтандыру мақсатында валюталық операциялардың кең дамуы;

  • алып – сатарлық және төрелік операциялар коммерциялық мәмілемен байланысты валюталық операциялардан біршама асып түседі. Олардың қатысушыларының саны бірден өсті және олардың құрамына банктер мен ұлт аралық корпорациялардан (ҰАК) басқа заңды және жеке тұлғалар да жатады;

  • тұрақты экономикалық жағдайларға тәуелсіз өздерінің биржалық тауарларына байланысты тенденциясы бар валюталық бағамның тұрақсыздығы.

Халықаралық есеп айырысудың өзіндік ерекшелігі барлық елдер үшін жалпыға бірдей қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда, көрсетілген қызметтер, несиелер, инвестициялар, мемлекетаралық төлемдер бойынша есеп айырысудың қажетті шарты сатып алу – сату формасында бір валютаны екінші біріне айырбастау болып табылады.

Валюталық нарықтарда шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныстың ең алдымен сатылған тауарлар және көрсетілген қызметтер үшін валюталық түсім алған экспортерлардан; сатып алған тауарлары мен көлік және кеме компанияларынан алынған қызметтері үшін төлемдерді төлеуде импортерден; сондай – ақ көрсеткен қызметтері үшін фрахты, сақтаныдыру сыйақысы, брокерлік және банктік комиссия түрінде валюталар алатын сақтандыру қоғамдары мен банктерден; дивидент төлеуге, займды, несиені және оған есептелген пайызды және т.б. қайтаруға міндеттемесі бар заңды және жеке тұлғалардан туындайды.

Атқарымдық көзқарас тұрғысынан валюталық нарық келесілерді қамтиды:


  • халықаралық есеп айырысулардың уақытылы жүзеге асырылуы;

  • валюталық және несиелік тәуекелді сақтандыру;

  • әлемдік валюталық, несиелік және қаржылық нарықтардың өзара байланысы;

  • банк, кәсіпорын, мемлекеттің валюталық резервтерінің әртараптандырылуы (диверсификациясы);

  • валюталық бағамды реттеу;

  • қатысушылардың валюталық бағам айырмасы ретінде алатын алып-сатарлық пайдасы;

  • экономиканы мемлекеттік реттеуге бағытталған валюталық саясатты жүргізу.

Валюта нарығы – сұраным мен ұсыным негізінде валюталарды сатып алу – сату шоғырланған ресми орталық және шетел валютасымен төленетін төлем құжаттарын сатып алу– сату жөніндегі тұрақты экономикалық және ұйымдық қатынастар жүйесі. Мұнда еуродепозиттер нарығы, еуронесиелер нарығы, еурооблигациялар нарығы қамтыладыды. Биржалық валюталық нарық және биржадан тыс (банкаралық) валюталық нарық түрлеріне бөлінеді. Дүниежүзілік аса ірі валюталық нарықтар АҚШ– та, Ұлы Британияда, ГФР–де, Францияда, Швейцарияда, Жапонияда, Сингапурде, орналасқан.

Валюта нарығында операциялардың екі түрі қолданылады, олар: «спот» (валютаны дереу жеткізу) «форвард» – келісілген бағам бойынша уағдалы уақыттан кейін (бір айдан және одан көп уақыттан кейін) жеткізу. Қазіргі валюталық нарықтарда мынадай ағымдарды бөліп қарауға болады:



  • шаруашылық байланыстардың интернационалдануы негізінде валюталық нарықтардың интернационалдануының күшеюі;

  • байланыстың жаңа жүйелерін пайдалану;

  • әлемнің барлық бөліктеріне тәулік ішінде үздіксіз операцияларды жасау;

  • банктердің корреспонденттік шоттары бойынша жазбаша түрде негізделетінвалюталық операцияларды жүргізу техникасын біртұтастандыру;

  • коммерциялық валюталық мәмілелермен салыстырғанда алыпсатарлық және арбитраждық валюталық мәмілелер көлемін ұлғайту.

Сонымен, валюталық нарықтарда валюталық операцияларды жүргізуге халықаралық сауда мен оған байланысты көрсетілген қызметтер және халықаралық капиталдар мен несиелер қозғалысы негіз болып табылады.

Валюталық нарық белгілеріне қарай мынадай түрде жіктеледі:



  1. Орналасу аумағына қарай:

  • Халықаралық;

  • Ұлттық (жергілікті);

  • Аймақтық.

  1. Валюталық шектеуге қатысты:

  • Еркін нарық;

  • Еркін емес нарық.

Халықаралық валюталық нарықтар ірі дүниежүзілік қаржы орталықтарында шоғырланған. Олардың ішінде: Лондондағы, Нью – йорктегі, Франкфрут – на – Майенедегі, Париждегі, Цюрихте, Токио, Сингапурдағы, Гонконгтағы валюталық нарықтарды бөліп айтуға болады. Бұл нарықтарды халықаралық төлем айналымында кеңінен қолданылатын валюталармен операциялар жүзеге асырылады.

Аймақтық және жергілікті нарықтарда белгілі бір конвертирленетін валюталармен операциялар жүргізіледі. Оның қатарында сингапур доллары, сауд риалы, кувейт динары және т.б. бар.

Ұлттық валюталық нарықтар деп, ережеге сәйкес, халықаралық операцияларды жүргізуге маманданбаған, өз клиенттеріне (олардың қатарында компаниялар, жеке тұлғалар және банктер болуы мүмкін) валюта бойынша қызмет көрсететін сол елдің аумағында орналасқан банктердің жүзеге асыратын операцияларының жиынтығын айтады. Сонымен қатар, ішкі ұлттық нарықтағы операцияларға жекелеген компаниялар арасында жасалатын операцияларды, жеке тұлғалар арасындағы операцияларды, сондай– ақ валюта биржасында жүргізілетін операцияларды да жатқызады. Жоғарыда келтірілген сипаттамаға қарап, Қазақстанда ұлттық нарықтың жұмыс жасайтынын айтуға болады. 2000 жылы операциялар көлемі USD – 1136574 мыңды құрайды.

Сол немесе басқа елдің ішкі валюталық заңдылықтарының ырықтандырылуына байланысты ресми валюталық нарық «қара нарықпен» толықтырылуы мүмкін. «Қара нарықтың» болуы барлық ТМД елдеріне тән сипат. Қазақстанда Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің жүргізетін саясаты, айырбас орындарының көптеп ашылуы пайда массасын өсіру үшін банктер арасында бәсекені ұлғайта отырып, «көше» нарықтарында валютамен сауданы азайтуға және соның нәтижесінде «қара нарықтың» әрекет ету аясының қысқаруына әкелді.

Институционалдық көзқараспен қарағанда, валюталық нарық банктер, банкирлер үйін, брокерлік фирма және ірі корпорациялардың жиынтығын білдіреді.

Әлемдік тәжірибеде көрсеткендей, нарықтық экономика жағдайында халықаралық валюталық қатынастарды реттеу екі түрде жүзеге асырылады:



  1. Нарықтық реттеу;

  2. Мемлекет тарапынан реттеу.

Нарықтық және мемлекеттік валюталық реттеу бірін – бірі толықтырады. Біріншісі, бәсекеге негізделген, яғни дамуды ынталандыра түссе; ал екіншісі,валюталық қатынастарды нарықтық реттеудегі теріс салдарды жоюға бағытталған. Екі реттегіш арасындағы шекара нақты жағдайлардағы тиімділікке және шектеуге байланысты анықталады. Сондықтан да олардың арасындағы шекті қатынас жиі ауысып отырады.

Жалпы Қазақстан Республикасының «Валюталық реттеу туралы» заңына (13.06.2005 ж.) сәйкес, «валюта - мемлекеттердің заңды төлем қаражаты ретінде қабылданған ақша бірлігі немесе банкноттар, қазынашылық билеттер мен тиындар, соның ішінде қымбат металдардан жасалған тиындар (айналымнан алынған немесе алынатын, бірақ айналымда жүрген ақша белгісімен айырбастауға жататынын қоса алғанда) түріндегі қолма – қол және қолма – қол емес ақша нысанындағы құнның ресми стандарттары, сондай – ақ шоттардағы, соның ішінде, халықаралық ақша немесе есеп айырысу бірліктеріндегі қаражаттары».

Осы заңда «валюталық операцияларға» мынадай түсінік берілген:


  1. валюталық құндылықтарға меншік құқығының және өзге де құқықтырдың көшуіне, сондай – ақ валюталық құндылықтарды төлем қаражаты ретінде пайдалануға байланысты операциялар;

  2. валюталық құндылықтарды, ұлттық валютаны, номиналы ұлттық валютамен көрсетілген бағалы қағаздарды және төлем құжаттарын, резиденттер шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздарды Қазақстан Республикасына әкелу, жіберу және аудару, сондай – ақ Қазақстан Республикасынан әкету,жіберу және аудару.

Мұндағы валюталық құндылықтарға мыналар жатады:

  1. шетел валютасы;

  2. номиналы шетел валютасында көрсетілген бағалы қағаздар және төлем құралдары;

  3. резидент еместер шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздар;

  4. тазартылған құйма алтын;

  5. резиденттер мен резидент еместер арасында, сондай – ақ резидент еместер арасында операциялар жасалған жағдайда қолданылған ұлттық валюта, номиналы ұлттық валютамен көрсетілген бағалы қағаздар және төлем құжаттары.

  6. резиденттер мен резидент еместер арасында, сондай – ақ резидент еместер арасында операциялар жасалған жағдайда қолданылған резидент шығарған номиналы жоқ бағалы қағаздар;

Мұндағы резиденттерге жататындар:

  1. ҚР– ның тұрақты тұрғыны, соның ішінде, уақытша шетелде немесе республикадан тысқары жерлерде мемлекеттік қызметте жүрген жеке тұлға;

  2. ҚР– ның заңдылықтарына сәйкес құрылған барлық заңды тұлғалар, олардың республика ішіндегі немесе одан тысқары жерлерде орналасқан филиалдары мен өкілеттігі;

  3. ҚР– нан тысқары жердегі орналасқан дипломатиялық, сауда және өзге де өкілеттіліктер жатады.

Ал резидент еместерге резидент құрылымында көрсетілмеген ҚР– ның барлық заңды және жеке тұлғалары немесе одан тысқары жерлердегі олардың филиалдары мен өкілеттіктері жатады.

Кейбір экономикалық әдебиеттерде валюталық құндылықтар қатарына бағалы металдар (алтыннан басқа да) мен табиғи асыл тастарды (алмаз, рубин, изумруд, сапфир, александрит және жемчуг) жатқызылады.


Каталог: finance
finance -> ПоәК «Ақша, Несие, Банктер» пәні бойынша
finance -> 1 требования к структуре умк дисциплины
finance -> ПоәК «Салық және салық салу» пәні бойынша
finance -> 1 требования к структуре умк дисциплины
finance -> Жекешелендiру объектiлерiн сату қағидасын бекiту туралы
finance -> Мүлікті коммуналдық меншікке қабылдау туралы Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы»
finance -> Я, Винокуров Андрей, внутренний паспорт сн 795091, беру на себя финансирование поездки в Словакию на период с 02


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20




©kzref.org 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет