А. Ж. Сейтембетова



жүктеу 2.91 Mb.
бет5/11
Дата19.09.2017
өлшемі2.91 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
. Н+ электрондар меч протондар фла-вопротеидтер немесе флавинді фермент, НАДН+ дегидрогеназа қа-былдайды. Бұл ферменттің коферменті ФМН немесе ФАД болып табылады, ФМН және ФАЛ В2 витаминінің туындысы болып табылады.

83

Флавопротеид немесе НАДН-дегидрогеназа - активтік центрі матрикске бағытталған күрделі белок, мембрананы көлденең қиып өтеді, майда ериді, ФАД белокпен берік байланысқан.



Тыныс алу тізбегінің бұл бөлімінде флавопротеидтермен FeS

- белок байланысқан. Осы белоктарда гемге жатпайтын темір және басқа да Мп2+, Со2+ сияқты металл иондары болады. Оларды Ғе5

- белоктар деп атайды.

3. Тыныс алу тізбегінің келесі звеносы убихинон немесе кофермент Q. Убйхинон майда еритін витамин, мембрананың липидтік қабатынан еркін өте алада, белокпен байланысқан немесе байланыспаған күйде кездеседі. Басқа электрондарды тасымалдаушыларға қарағанда мембранада убихинон 50 есе көп.



Убихинон - НАД-қа тәуелді дегидрогеназалардан ФАД-қа тәуелді дегидрогеназалардан яғни электрондардың бірінші реттік акцепторларынан протондарды, электрондарды қабылдайды. Бұл ферменттер үшін субстраттар ролін сукцинат, ацил-КоА және т.б. атқарады.

4. Убихиноннан оттегіне электрондар гдитохромдар /клеткалық пигменттер/ арқылы тасымалданады. Цитохромдар - простетакалық тобы гем және гем тәрізді құрылымнан тұратын күрделі белоктар. Гемдегі темір ионы Fе+2-ден Fе+3 =кедейін тотығады және керісінше

Цитохромдардың цитохром в1 с1 с,а, а3Си, және р-450 деген түрлері бар. Бұлар бір-бірінен простетикалық топтары, судағы ерігіштігі және мембранадағы орнымен ерекшелінеді. В цитохромы -мембрананың липидтік қосқабатында орналасады, матрикске қа-

рай бағытталады.

С1цитохромы- липидтік қабатта ериді, мембрананың сыртқы

84

қабатына жақын орналасады.



С цитохромы - сыртқы қабатта орналасқан, суда жақсы өриді. Бір тізбектен тұрады. Мс = 12 5000 Д.

В және С1 цитохромдары ОН2 - дегидрогеназа ферментінің құрамына кіреді де электрондарды тотықсызданған убихиноннан қабылдайды. Цитохромдар тек қана электрондарда тасымалдайды.

а цитохромы мен а3Си цитохромы алты суббірліктен тұратын ферменттік комплекс құрайды және ол цитохромоксидаза деп атала-ды. Цитохромоксидаза мембрананы көлденең кесіп өтеді, оның ак-тивтік центрі матринске бағытталған. Цитохром аэСи құрамында екі мыс атомы болады. Бұл мыс атомдары өзінің Си/Іі/----Сц/І/ өзгерту қабілетіне сәйкес электрондарды тасымалдауға үлесін қосады.

Си+2 + е Си+

Цитохромоксидаза - электрондарды оттегіне жеткізіп, сутегінің тотығуын аяқтайды, электрондарды тасымалдау тізбегінің басқа ферменттеріне қарағанда аэробты жағдайда жұмыс істейді.

85

Тыныс алу тізбегінің компоненттері митохондрийдің ішкі мембра-насында ассиметриялы түрде орналасқан. Неліктен?



Электрондар редокс-потенциалы аз жүйеден редокс-потенциялы жоғары жүйеге қарай жылжиды.

Мысалы: НАД+ / НАДН т/тотықсыз. =-0,32 в

0220 т/тотықсыз. =+0,82 в

Неғұлым тотығу-тотықсыздану потенциалы жоғары болса, соғұрлым тотықтырғыш қасиеті күшті болады.



Тыныс алу тізбегі - электрондарды тасымалдаушылардың тотығу - тотықсыздану потенциалына негізделген ерекше сатылы түрде құрылған тізбегі. Электрондарды тасымалдау тізбегін энергияны аз-аздан АТФ-түрінде беріп отыратын "химиялық машина" деп қарастыруға болады.

86

Есептеулердің нәтижесінде АТФ-тың I молі синтезделу үшін



НАДН+-тан оттегіге 2 е - тасымалдаған кезде 1,14 в әнергия бөлінеді.



Теория жүзінде электрондарды тасымалдау кезінде бөлінетін энергия АТФ-тың_5 молін түзуге жетеді, ал іс жүзінде тек қана 3 моль АТФ түзіледі. Тыныс алу тізбегінде тыныс алу мен фосфо-рилденудің ілесіп, яғни қатарласып жүруінің үш кезеңі бар;

I НАД - ФАД- Q НАДН - дегидрогеназа

ІІ цит В - цитс 2 - дегидрогеказа

III цит а - цит а3Си-цитохромоксидазалардың қатысуымен жүретін кезеңдер.

Сонда неліктен 5 моль АТФ түзілуінің орнына тек қана 3 моль АТФ түзіледі?

Тыныс алу тізбегі энергетикалық химиялық машина, пайдалы қызмет коэффициенті 60 % -ке тең энергияның 10 % -і тыныс алу тізбегінің өзінің жүруіне жұмсалада, ал қалған энергия жылу ретінде жұмсалады. Жылудың бөлінуі тыныс алу тізбегінің маңызды қызметі. Тыныс алу тізбегінің ұғымдылығы тотығып фосфорилдену коэфцициентімен өлшенеді:

Фосфор атомы санының оттегі атомның санына қатынасы 3-ке тең яғни 2Н атомы оттегімен тотыққанда, АТ-тың 3 молі синтезделеді деген сөз.



  =2-ге,тең болғанда, 2 моль АТФ, =І, I моль АТФ,

Тыныс алу мен тотығып фосфорилденудің қатар жүруінің ме-ханизмі:



87

Бұл екі процестің қатар жүруін бірнеше теория түсіндіреді:



1. Химиялық /энергия интермедиат күйінде X—У, сонан соң

X ~Р03Н2, сосын барып АДФ - АТФ/.

2. Конформациялық /белоктың, полипептидтің конформациясы өзгеріп, бұл өзгеріс АТФ синтезін активтендіреді/.

3. Хемиосмостық гипотеза.

Қазіргі кезде кең тараған осы үшінші 1961 жылы ағылшын ғалымы П.Нитчелл ұсынған хемиосмостық гипотезасы болды.

Осы гипотеза үшін Нобель сыйлығының лауреаты атағын алды, бұл тарихта тек гипотеза үшін берілген бірінші сыйлық. Қазіргі кезде гипотеза эксперимент түрінде дәлелденіп келеді. Оған

МГУ-дың молекулалық биология кафедрасының меңгерушісі В.П.Скулачевтің және оның әріптестерінің, Рэнер, Чакс, Ленинджер сияқты шетел ғалымдарының қосқан үлестері зор.

Митчелдің айтуы бойынша:

1. Тыныс алу тізбегі бойынша электрондар тасымалданған кезде Н+ /п ротондар/ матрикстен мембранааралық кеңістікке жеткізіледі /тыныс алу кезінде митохондрийдің ортасы қышқыл болады/.

2. Осының нәтижесінде мембрананың екі жағында Н+ иондары-ның концентрация градиенті, яғни айырмашылығы туады.

Н+---”рН, мембранааралық кеңістікте қышқылдық орта туса,

матриксте негіздік орта туады.

3. Протондардың мембранааралық кеңістікке өтуі мембрана сыртын оң зарядтап, ішін теріс зарядтайды. Нәтижесінде транс-мембраналық потегедиал пайда болады. Осы екі потенциал қосылып протондық потенциалда құрайды:

4. Сутек иондары Н+ АТФ - синтетаза ферменті молекуласын-дағы арнаулы каналдар арқылы қайтадан матрикске өтуге тырысады. Міне осы протондардың қайта өтуі кезінде бөлінген энергия тыныс алумен фосфорилденудің қатар жүруінің қозғаушы күші болып табылады.

Клеткада протондық машина жұмыс істеп тұрады. АТФ-аза ферменті Н+ концентрациясын теңестіріп тұруға тырысады. Міне, Митчелл гипотезасының негізгі мағынасы осындай.

88

Енді осы гипотезаны қалай дәлелдеуге болады?

I. Мембрананың роліне тоқтала кетейік. Мембранасыз тыныс алу мен фосфорилденудің қатар жүруі мүмкін емес. Мембрананың сәл гана зақымдануы тыныс алу мен фосфорилденудің қатар жүруіне мүмкіндік бермейді, тыныс алу жүргенімен, фосфорилдену жүре алмайды.

2.2 электронның субстраттан /SН2/ оттегіне жетуі 3 жүп Н+ матрикстен мембранааралық кеңістікке өтуіне әкеліп соқтырады. Мұны электрондық және тотықтырғыштың тұзақтар деп атайды.

Сутек Н+ градиенті АТФ-синтетаза ферментінің активтглігін артырады. АТФ-синтетаза ферменті 2 бөлімінен тұрада.

89

Ғо - бөлімі мембранада орналасып, Н+ өзіне байланыстырып ферментті активті центріне жеткізеді.



Ғ1 - бөлімі саңырауқұлақ тәрізді болып келеді, матриксте орналасып, Н+ каналды тығын сияқты жауып тұрады.

F0 және Ғ1 бөлімдері әрқайсысы өз бетінше АТФ-азалық активтілік көрсете алмайды. Фермент пен Н+ жеткілікті болған кезде жұмыс істей алады, сөйтіп АТФ-тың синтезі жүреді.

3. Митчелдің айтуы бойынша АТФ-синтетаза Н+ белгілі бір градиенті туғанда ғана активтеледі. Сондықтан химиялық жолмен рН-0 теңестірсе, онда тыныс алу мен фосфорилденудің арасында байланыс үзіліп, екі процесс қатар жүре алмайды. В.П.Скулачевтің лабораториясында жүргізілген жұмыстарды қарастырсақ: тыныс

алу мен фосфорилденуді бірінен-бірін ажырататын агенттер, протонофорлар, негізінен липофілдік заттар болып табылада, Бұл заттар әлсіз қышқылдық қасиет көрсетеді, олар мембрана арқылы матрикске өтіп /электрондардың тасымалдануына өзінің кедергісін келтірмей/ сутек Н+ диссоцияланып, соның арқасында Н+ теңестіреді;

Осының нәтижесінде АТФ-тың синтезі тоқталады,

2,4-динитрофенол негізгі тыныс алу мен фосфорилденудің ажыратушысы.



 Дикумарин, тироксин, салицилат, арсенат, фенилгидразон т.б. осы сияқты біраз заттар химиялық тыныс алу мен фосфорилденуді бірінен-бірін ажыратушы агенттер болып табы-лады. Осы заттар әсер еткенде электрондардың тасымалдануы ке-зінде бөленетін энергия жылу күйінде ғана бөлінеді, АТФ-синтез-делмейді. Бөлінген жылу денеге тарап кетеді. Алқым безінің ги-перфункциясы, негізгі зат алмасудың тездеуіне мүмкіндік береді, мұндай кісілердің дене температурасы37,2° болада.

Биологиялық тотығудың реттелуі

Биологиялық тотығу үнемі реттеліп отыратын процесс. Клетка энергияны өте үнемді және ұқыпты түрде жұмсап отырады. Тыныс алуда бақылау-жұмсалатын оттегінің АДФ-таң концентрациясына тәуелділігін көрсету, Клетканың энергетикалық күйі, С/АТФ/ С/АДФ/ қатынасына тәуелді.

I. Қалыпты жағдайда САТФ > САДФ

90

2. Дене еңбегімен айналысқанда, АТФ-тың гидаолизі күшейіп, АДФ-тың концентрациясы артады, электрондарды таымалдау тізбегінің жұмысы күшейеді.



3. АДФ+Фн болмаса, тыныс алу да тоқталады. Тканьдердің тыныс алуында АТФ синтезінің бұзшуы әртүрлі науқастарға соқтырады, оны гипоксия деп атайды. Гипоксияның себебі мен түрлері әртүрлі. Тканьдік гипоксияның тууына РР,В2. ви-таминдердің жетіспеуі, тыныс алу тізбегі ферменттерінің жұм-сының тежелуі себеп болады.

02 толық тотықсызданбағанда улы заттар түзіледі. Егерде 2е2Н+ ФАД-тан бірден 02 жеткізсе онда Н2О2 түзіледі, егерде тек 1е тасымалданса супероксидтік радикал О2 түзіледі. Ал бұл бұзады /анемия т.б. ауруларда/.



 

Аэробты жағдайда клеткаларда бұл түзілген улы заттарды залалсыздандыратын ферменттер бар.





Тыныс алу тізбегі микросомаларда да жүреді. Бұл процестердің простогландиндердің синтезі үшін маңызы зор. Бауырдың, бүйрекүсті безінің микросомалық; клеткаларында жүреді. Электрон-дарды тасымалдауға флавопротеидтер, цитохром р-450, Ғе5 - белоктар қатысады. Олар негізінен холестерин, стероидтық, гор-мондар, дәрі-дәрмектің, улы заттардың тотығуын қамтамасыз етеді. Гидрооксилаза, оксигеназа ферменттері қатысада.

91

Катаболизмнің жалпы жолдары



Пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуі

Организмге тамақпен түскен көмірсу белок, май және көптеген амин қышқылдары үш карбон қышқылдарының циклінен өтіп, то-тығу нәтижесінде көмір қышқыл газы /СО2/ және /Н2О/ су түзеді. Дегенмен бұл қоректік заттар үш карбон қышқылдарының цикліне жеткенге дейін өздерінің көміртегінен тұратын негізгі тізбегін үзіп, кіші молекуласы фрагменттерге айналып ацетия-КоА-ға өзгеруі қажет. Ацетил-КоА-ға глицериннің, амин қышқылдарының, бе-локтардың, көмірсуларының аралық заты /метаболиті/ болып табы-латын пирожүзім қышқылы айналады. Пирожүзім қышқылының тотығуы пируватдегидрогеназа ферменттік комплексінің қатысуымен жүреді. Бұл мультиферменттік комплекс эукариоттарда митахондрияда, прокариоттарда цитоплазмада орналасқан. Осы ферменттік комплеке жүргізетін реакциялардың жалпы теңдеуін төменде көрсетілгендей



92

Пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуі әжептеуір күрделі процесс. Осы процестің нәтижесінде пирожүзім қьшқылының құрамындағы карбоксил тобы көмірқышқыл газы түрінде бөлініп шығады, ал ацетил тобы ацетил-КоА-ның құрамына енеді. Пирожүзім қышқылынан бөлінген бір сутегі атомы және НS-КоА-дан алынған бір сутегі атомы НАДН • Н+ түзуге жұмсалып, сонан соң бұл протондар мен әлектрондар тасымалдау тізбегі бойынша молекулалық оттегіге жеткізіледі. Міне осылайша пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуі мен сутегінен айрылуы /дегидрленуі/ жүреді. Пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуіне үш фермент және 5 кофермент қатысады:



1. Пируватдегидрогеназа /Е2/ /ПДГ

2. Дигидролипоилацетилтрансфераза /Е2/ /ДГЛАТ/,

3. Дигидролипоилдегидрогеназа 3/ /ДГЛДГ/.

Коферменттер: •

I. Тиаминдифосфат, ТДВ:



2.Флавинадениндинуклеотид ФАД:



93

3. НS -КоА немесе кофермент А:



4. Никотинамидадениндинуклеотид, НАД+:



Пирожүзім қышқылының дегидрогеназасы ферменттік комплексінің мояекуміық салмагы = 6 • 10° Д,

Коплекстің ортасында дигидролипоилацетилтрансфераза фер-менті орнадасқан. Оның молекуласы 24 полипептидтік тізбектен тұрадн. Бұл ферментке молекулалары өте үлкен келетін пирожүзім қышқылының дегидрогеназасы мен дигидролипоилдегидрогеназа ферменті қосылған. Пирожүзім қышқылының дегидрогеназасында байланысқан ТДФ бар, ал дигидролипоилдегидрогеназа ферментімен ФАД байланысқан. Бұл кофементтер мен бірге ферменттік комплексте байланыспаған НS -КоА және НАД+ бар.

Схема түрінде пирожұзім қышқылының тотығып декарбоксилде-нуін төмендегідей етіп көрсетуге болады. Бұл бес кезеңнен тұрады:

І-ші кезеңде пирожүзім қышқылы пируватдегидрогеназамен байла-ңысқан ТДФ әрекеттесіп өзінің карбоксил тобынан айрылады:

94

2-ші кезеңде пируватдегидрогеназа ферменті бірінші кезеңде тү-зілген гидроксиэтил-ТДФ-тың құрамындағы сутегі атомымен ацетил тобын дигидролипоилтрансферазаның құрамындаты липоамидке беріп екінші кезеңдегі реакцияны да жүргізуге қатысада:

3-ші кезеңде НS-КоА коферменті дигидролипоилацетилтрансфера-заның ацетил туындысымен әрекеттесіп, нәтижесінде ацетил-КоА және липоамидтің тотықсызданған түрі түзіледі.



4-ші кезеңде дигадролигпоилацетилтрансферазаның тотықсызданған күйіне дигидролипоилдегидрогеназа ферменті әсер етіп липоил қышқылының құрамындағы сутегі атомдарының өзінің коферменті болып, табылатын ФАД-пен байланысуына әкеп соқтырады.



5-ші кезеңде тотықсызданған ФАД сутегі атомдарын НАД-қа жеткі-зеді. Е2-ФАДН2 + НАД+ — Еэ - ФАД + ИАДН • Н+ .

Осы пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуін жүргі-зетін ферменттер мен коферменттер бір мультиферменттік комплекс 95

құрып, біріне-бірі өте жақын орналасқаңдықтан реакция арасында түзілетін заттар бірімен-бірі жылдам әрекеттесе алада. Пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуі тірі клеткаларда қай-тымсыз процесс. Бұл изотоптық әдіс арқылы дәлелденген, яғни аце-тил КоА-ның пирожүзім қышқылына айналуы мүмкін емес. В1 вита-минінің жетіспеушглігі бери-берии ауруын туғызады. Мұның себебін жоғарыда көрсетілген реакция теңдеулеріне сүйеніп, түсіндіруге болады. Егер В1 витамині жетіспесе прожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуі тежеледі, ал осы қышқылдың концентрациясының артуы адам миының жұмыс істеуін нашарлатады, себебі оның әрі қарай тотығуы мидың энергетикалық көзі болып табылады. Сондықтан орталық нерв жүйесі тез зақымданады.



Үш карбон қышқылдарының циклі. Тканьдердің тыныс алуы

Пирожүзім қышқылының тотығып декорбокеилденуі нәтижесінде түзілген Ацетил-КоА үш карбон қышқылдарының цикліне қатысады. Бұл цикл ацетил-КоА-ныңқ ацетил тобын құрамында төрт көміртегі атомы бар оксалоацетатқа беріп, алты көміртекті лимон қышқылының түзілуінен басталада. Изолимон қышқылы көмір қышқыл газын және екі сүтек атомын бөліп шығарып кетоглутаратқа өзгерсе, J-кетоглутарат СО2 газын

бөліп сукцинатқа өзгереді, сукцинаттан үш ферменттік реакциялардың нәтижесінде оксалоацетат түзіледі. Бұл түзілген океалоацетат ацетил-КоА-ның жаңа молекуласымен қосылып

үш карбон қышқылының циклін қайрадан бастайды. Циклдің бір қайталануына ацетил-КоА-ның құрамындагы бір ацетил тобы қатысып екі СО2 молекуласы түзіліп отырады. Циклға бір оксало-ацетат молекуласы қатасып, реакция соңында қайтадан бөлінеді. Ацетил-КоА-ның ыдырауы схема түрінде:



96

Үш карбон қышқылы циклінің төрт кезеңінде дегидрлеңу реак-циясының нәтижесінде төрт жүп сутегі атомы бөлініп, оның үш жұбы НАД+-тың үш тотыққан молекуласын тотықсыздандырып НАДН .Н+ айналдырса, бір жұбы ФАД-ты тотықтырып ФАДН2 айналдырады. Сонымен төрт жұп протондар мен электрондар оттегінің екі молекуласын тотықсыздандырып судың төрт молекуласын түзуге жұмсалады. Ал төрт дегидрлену реакциясы жоғарғы энергиялы электрондардың ағысын туғызып,

бұл электрондар тыныс алу тізбегіне түсіп, тотығып фосфорилдену нәтижесінде АТФ-тың 11 молекуласының түзілуін қамтамасыз етеді. Тағыда бір моль АТФ субстратты фосфорилдену нәтижесінде түзіліп, яғни сукцинил-КоА - синтетаза ферментінің қатысуымен: сукцинил - КоА сукцинил айналады, сукцинил -КоА-ның құрамындағы макроэрттік байланыс үзіліп, бос энергия пайда болады. Бұл әнергия ГДО+Н2РО2-ГТФ реакциясына жұмсалада, ГТФ+АДФ—АТФ+ГДФ. Міне осылай бір моль АТФ субстратты фосфорилдену нәтижесінде түзіледі, ГДФ реакцияға қайта оралады. Сонымен лимон қышқылына айналған әрбір ацетил - КоА молекуласы төмендегі реакциялардың нәтижесінде 12 моль АТФ түзеді.

а/ изолимон қышқылы - J - кетоглутаратқа айналғанда:

б/ J- кетоглутарат - сукцинил S- КоА-ға айналғанда:



97

в/ сукцинил - SКоА сукцинатқа айналғанда:



г/сукцианат фурмаратқа айналғанда:



д/ малат- оксалоацетатқа айналғанда:



Осы реакциялардың жүру барысын қарастырып біткеннен кейін мы-нандай сұрақ туады Неліктен құрамында екі ғана көміртегі атомы бар ацетил-тобының тотығуы үшін,- соншалықты күрделі алты, -бес, - төрт көміртегі атомдарынан тұратын аралық заттардың түзілуі қажет?

Сірке қышқылының, СН3СООН молекуласының кішілігіне, құрылысының қарапайымдылығына қарамастан, оның құрамындағы СН3 - тобы өте биік. Оның СО2 дейін тікелей тотығуы үшін адам организмінде, тірі клеткаларда кездейсоқ жағдайлар туғызу керек. Сондықтан тірі клеткалар эволюция процесі нәтижесінде ұзақ, айналмалы болса да, аитивтендіру энергиясы өте көп болмайтын қолайлы жол тапты, яғни клеткаларда ацетат оксалоацетатпен қосылып, әрі қарай дегадрлену, декарбоксилдену реакцияларына оңай түсетін лимон қышқылының түзілуі жолын қамтамасыз етті.

Үш карбон қышқылдарының циклы мен пирожүзім қышқылының тотығып декарбоксилденуінің анаболизм үшін мәні.

I. Үш карбон қышқылдарының цикліндегі J- кетоглутар қышқылы мен оксалоацетат көптеген алмасуға жататын амин қышқылдарының синтезіне жол ашады.

2. Осы циклдері фумар қышқылы және оксалоацетат қатысатан ке-

зеңдері аргининнің синтезі және осы синтезге тәуелді

мочевинаның тузілуі үшін маңызды орын алады.

3. Митохондрийде түзілетін лимон қышқылы оның мембранасынан

цитоплазмаға өтіп океалоацетатпен ацетил - КоА-ға ыдырайды.

Ал бұл түзілген ацетил - КоА цитоплазмада май

қышқылдарының, сте- роидтардың түзілуіне қажетті зат болып

табылады.

4. Оксалоацетат аспарагин, амин қышқылының түзілуіне керек бол-

са, аспарагин қышқылы пурин мен пиримидинің, мочевинаның

98

түзілуі үшін қажет. Пирожүэім қышқылымен лимонды циклге қатысатын заттардың анаболизм үшін қажет екендігін көрсететін схема:



Үш карбон қышқылдары циклінің реттелуі,

Кребе циклі реакцияларық реттелуі организмнің ортаның өзгеруіне, физиологиялық жүйелер күйінің өзгеруіне қалыптасу-ында маңызды орын алады. Бірнеше реттеуші факторлар бар, соның ішінде ең маңыздылары:


Каталог: Книги
Книги -> Таќырып: Деректану пјні
Книги -> Кәсіби өсудің жоғАРҒы мектебі
Книги -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
Книги -> Оразбек Нұсқабаев
Книги -> Мұхтар Әуезовтің «Абай», «Абай жолы» романдарының әдеби сында танылу және бағалану тарихы.
Книги -> Қазақстан республикасы
Книги -> Н. ТҰЯҚ баев т к. Арыстанов б. ӘБішев жалпы геология курсы
Книги -> С. П. Наумов омыртқалылар зоологиясы
Книги -> М а 3 м ұ н ы қазақ тілі леқсикологиясына кіріспе қазақ лексикологиясының мақсаты мен зерттеу объекгісі лексика
Книги -> Бағдарламасы (силлабус) Пән : Педагогика тарихы


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет