А1 союз и; кхочушдан а, т1ехкхочушдан а выполнить и перевыполнить; ваша а, йиша а брат и сестра



бет61/83
Дата17.03.2018
өлшемі15.54 Mb.
#21176
1   ...   57   58   59   60   61   62   63   64   ...   83


хьа мест. кто; кем.

хьа̃ [хьа̃н, хьа̃на, хьа̃но̃, хьа̃не̃, й] недомога́ние.

хьаа [хьаьа, хьаьира, хьаьъна] 1) отстоя́ться, отста́иваться (о жидкости); коьрттера бе̃н хи ца хьаьа погов. вода́ чиста́ у исто́ка; 2) опа́сть, опада́ть (об опухоли, отёке); дестар хьаьъна о́пухоль опа́ла.

хьаадала* потенц. от хьаа.

хьабба̃рех ловзар жму́рки.

хьабдайта* понуд. от хьабдан.

хьабдан* [хьабдо, хьабдира, хьабдина] зажму́рить, закры́ть, сомкну́ть (глаза); бӀаьргаш хьаббан закры́ть глаза́.

хьага [хьаьга, хьаьгира, хьаьгна] 1) испыта́ть си́льное жела­́ние, жа́ждать; ваша гарх хьаьгна со я жа́жду уви́деть бра́та; 2) позави́довать.

хьагдайта* понуд. от хьагдан.

хьагдала* [хьагло, хьагделира, хьагделла] 1) потенц. от хьага; 2) изнемога́ть от жа́жды.

хьагдалийта* понуд. от хьаг­дала.

хьагдан* [хьагдо, хьагдира, хьагдина, хьагдер] вы́звать, вы­зыва́ть жа́жду.

хьагийта [хьогуьйту, хьагийтира, хьагийтина] понуд. от хьага.

хьаго̃ [хьагадо*, хьагийра, хьагийна] заинтересова́ть, прельсти́ть, соблазни́ть чем-л.

хьагӀ [хьогӀан, хьогӀана, хьогӀо̃, хьогӀе̃, й; мн. хьаьгӀнаш, й] неприя́знь, вражда́; хьагӀ ле̃ло̃ пита́ть не́нависть к кому-л.; враждова́ть с кем-л.

хьада [хьоду, хьаьдира, хьаьдда] субъект в ед. побежа́ть, бежа́ть, ри́нуться; шина caгӀe хьаьдда молла, цхьа̃ а доцуш, висна посл. мулла́, погна́вшийся за двумя́ ми́лостынями, оста́лся ни с чем (соотв. за двумя́ за́йцами пого́нишься, ни одного́ не пойма́ешь).

хьададала* потенц. от хьада.

хьа̃дайта* понуд. от хьа̃дан.

хьадал [хьадалан, хьадална, хьадало̃, хьадале̃, в, й; мн. хьадалш, б] рассы́льный.

хьа̃дала* [хьа̃ло, хьа̃делира, хьа̃делла] потенц. от хьа̃н.

хьа̃дан* [хьа̃до, хьа̃дира, хьа̃дина] потрево́жить, побеспоко́­ить; вижнарг ма хьа̃велахь не трево́жь спя́щего.

хьадийта [хьодуьйту, хьадийтира, хьадийтина] понуд. от хьада.

хьаж [хьаьжан, хьаьжана, хьаьжо̃, хьаьже̃, д; мн. хьаьжаш, д] лоб.

хьажа [хьожу, хьаьжира, хьаьжна] субъект в ед. 1) по­смотре́ть, взгляну́ть; хьожуш хила посма́тривать, погля́ды­вать; массо̃ a aгӀop хьожуш хила посма́тривать по сторона́м; хьалха хьажаза ког ма баккха, тӀе̃хьа хьажаза дош ма а̃ла посл. не де́лай ни ша́гу, не по­смотре́в вперёд, не пророни́ ни сло́ва, не огляну́вшись наза́д; 2) дожда́ться; 3) обыска́ть; де̃гӀax хьажа обыска́ть оде́жду (букв. те́ло); кисанах хьажа обыска́ть карма́ны; цӀийнах хьа­жа произвести́ дома́шний о́быск; 4) осмотре́ть, обсле́довать; цомгушчуьнга хьажа осмотре́ть больно́го; ◊ малх хьаьжна со́лн­це вы́глянуло.

хьажагӀабакх ты́ква.

хьажадайта* понуд. от хьажо̃1.

хьажадала* потенц. от хьажа.

хьажар масд. 1) смотр; 2) ожида́ние; 3) о́быск; 4) рассмо­тре́ние, обсле́дование.

хьажархо̃ [хьажархо̃чун, хьажархо̃чунна, хьажархо̃чо̃, хьажархо̃чуьнга, в, й; мн. хьажархой, б] зри́тель, зри́тельни­ца.

хьажахӀитта наве́дываться, навеща́ть.

хьажахӀотта наве́даться, на­вести́ть.

хьажийта [хьожуьйту, хьажийтира, хьажийтина] 1) понуд. от хьажа; 2) показа́ть; цомгушчуьнга лор хьажийта показа́ть больно́го врачу́.

хьажо̃1 [хьажадо*, хьажийра, хьажийна] объект в ед. 1) на­це́лить; топ хьажо наце́лить ружьё; 2) напра́вить; балха хьажо̃ напра́вить на ра́боту; арз суьде̃ хьажо̃ напра́вить жа́­лобу в суд; 3) пригна́ть, прила­́дить что-л. (по размерам).

хьажо2 [хьажо̃чун, хьажо̃чунна, хьажо̃чо̃, хьажо̃чуьнга, в; мн. хьажой, б] рел. хаджи́ (мусульманин, совершивший па­ломничество в Мекку и Медину).

хьажойбойург соро́ка.

хьажойн, хьажойниг прил. рел. пало́мнический.

хьажцӀа [хьажцӀийнан, хьажцӀенна, хьажцӀийно̃, хьажцӀийне̃, д] рел. моги́ла проро́ка Муха́ммеда (место паломничест­ва мусульман).

хьаийта [хьоуьйту, хьаийтира, хьаийтина] дать отстоя́ться (жидкости).

хьайба1 [хьайбанан, хьайбанна, хьайбано̃, хьайбане̃, д; мн. хьайбанаш, д] скот, скоти́на.

хьайба2 [хьайбанан, хьайбанна, хьайбано̃, хьайбане̃, й; мн. хьайбанаш, й] айва́.

хьайбанан1 прил. ско́тский.

хьайбанан2 прил. айво́вый; хьайбанан дечиг а) древеси́на айво́вого де́рева; б) амуле́т из айво́вого де́рева (средство, якобы предохраняющее от болезней, ран и вражеского «чародейства»).

хьайбанниг см. хьайбанан1,2.

хьайн, хьайниг мест. свой, своя́, своё.

хьайта [хьойту, хьайтира, хьайтина] понуд. от хьа̃н.

хьайц во́зглас, употребля́емый при понука́нии коро́в.

хьаккъаш мн. от хьакъ.

хьакха1 [хьакхин, хьакхина, хьакхо̃, хьакхе̃, й; мн. хьакхарчий, й] свинья́; хьакхин кӀорни поросёнок; см. херси.

хьакха2 [хьокху, хьаькхира, хьаькхна] 1) сжать; скоси́ть; марс хьакха сжать серпо́м; ман­гал хьакха скоси́ть косо́й; цана хьакха накоси́ть се́на; 2) спи­ли́ть; херх хьакха спили́ть (пило́й); 3) погла́дить; куьг хьакха по­гла́дить руко́й; 4) пома́зать, сма́­зать; басар хьакха покра́сить; даьтта хьакха нама́слить; 5) вы́тереть; гата хьакха вы́тереть полоте́нцем; 6) поду́ть, пове́ять; мох хьаькхне̃ра поду́л ве́тер; 7) заре́зать; урс хьакха заре́зать, уби́ть (острым оружием); гӀе̃зашна урс хьакха заре́зать гу­се́й; 8) руби́ть.

хьакхадайта* понуд. от хьа­кхо̃.

хьакхадала* 1) потенц. от хьакха2; 2) косну́ться кого-чего-л., дотро́нуться до кого-чего-л.; ко̃гашца лаьттах хьакхавала косну́ться нога́ми земли́; 3) перен. име́ть отноше́ние к кому-чему-л., каса́ться кого-чего-л.; и хьох хьакхалуш дац э́то тебя́ не каса́ется.

хьакхар1 масд. 1) жа́тва; кось­ба́; 2) пиле́ние, пи́лка; 3) гла́­жение; 4) сма́зывание; 5) выти­ра́ние; 6) ве́яние, дунове́ние; 7) ре́зание; 8) ру́бка (напр. леса).

хьакхар2 мазь; са́ло.

хьакхарчийле̃лор масд. свино­во́дство.

хьакхарчийле̃лорхо̃ свиново́д.

хьакхарчийле̃лорхойн, хьакхарчийле̃лорхойниг прил. свиново́д­ческий.

хьакхийта [хьокхуьйту, хьакхийтира, хьакхийтина] понуд. от хьакха.

хьакхин, хьакхиниг прил. сви­но́й; хьакхин жижиг свини́на; хьакхин чоьш щети́на.

хьакхо̃ [хьакхадо*, хьакхийра, хьакхийна] 1) замеси́ть; бод хьа­кхо̃ замеси́ть те́сто; 2) простира́ть (бельё); 3) заскрежета́ть; цергаш хьакхо̃ заскрежета́ть зуба́ми; 4) поваля́ть кого-что-л.

хьакхолг [хьакхолган, хьакхолгана, хьакхолго̃, хьакхолге̃, й; мн. хьакхолгаш, й] щи́ко­лотка.

хьакъ [хьокъан, хьокъана, хьокъо̃, хьокъе̃, д; мн. хьаккъаш, д] 1) соотве́тствие; 2) заслу́га, до́лжное; ше̃н хьакъ дӀаделира цунна он получи́л по заслу́гам; 3) долг, обя́занность.

хьал [хьо̃лан, хьо̃лана, хьоло̃, хьоле̃, д; мн. хье̃лаш, д] 1) положе́ние, состоя́ние, обстоя́тельство; могашаллин хьал состоя́ние здоро́вья; хӀун хьал ду хьо̃ьгахь? как ты себя́ чу́вствуешь?; цомгушчуьнгахь во̃н хьал ду больно́й в тяжёлом состоя́нии; цомгушчуьнгара хьал могушчунна ца хаьа посл. состоя́ние больно́го не понима́ет здоро́вый (соотв. сы́тый голо́дного не разуме́ет); 2) настрое́ние; 3) иму́щество, состоя́ние, бога́тство; хьал гулдан нажи́ть состоя́ние; хьал долуш хила разбогате́ть, стать бога́тым.

хьала нареч. 1) вверх, наве́рх; 2) вверх про́тив тече́ния (реки).

хьала= глагольная приставка, обозначающая: 1) движение вверх, напр. хьаладаккха подня́ть вверх; 2) движение против те­чения реки, напр.: хьалада̃н пой­ти́ вверх (против течения).

хьалаайа 1) подня́ть; цӀаьнкъара бер хьалаайа подня́ть ребёнка с по́ла; байракх хьалаайа подня́ть флаг; 2) карт. приня́ть.

хьалагӀатта субъект в ед. под­ня́ться, встать; меттара хьалагӀатта встать с посте́ли, с ме́ста.

хьалагӀаттадайта* понуд. от хьалагӀатто̃.

хьалагӀаттадала* потенц. от хьалагӀатта.

хьалагӀаттийта понуд. от хьалагӀатта.

хьалагӀатто̃ [хьалагӀаттадо*, хьалагӀаттийра, хьалагӀаттийна] объект в ед. 1) подня́ть, поста́вить на́ ноги; охьавоьжнарг хьалагӀатто̃ подня́ть упа́вшего; 2) разбуди́ть, подня́ть с посте́ли.

хьалагӀаьттинарг прич. под­ня́вшийся, вста́вший.

хьалагӀитта поднима́ться, вста­ва́ть.

хьалагӀиттадайта* понуд. от хьалагӀитто̃.

хьалагӀиттадала* потенц. от хьалагӀитта.

хьалагӀиттар масд. встава́ние.

хьалагӀиттийта понуд. от хьалагӀитта.

хьалагӀитто̃ 1) поднима́ть, ста́вить на́ ноги; 2) буди́ть, поднима́ть с посте́ли.

хьалагӀовтта субъект во мн. подня́ться, встать; меттара хьалагӀовтта встать с посте́ли, с ме́ста.

хьалагӀовттадайта* понуд. от хьалагӀовтто̃.

хьалагӀовттадала* потенц. от хьалагӀовтта.

хьалагӀовттийта понуд. от хьалагӀовтта.

хьалагӀовтто̃ объект во мн. 1) подня́ть, поста́вить на́ ноги; охьаэгнарш хьалагӀовтто̃ под­ня́ть упа́вших; 2) разбуди́ть, подня́ть с посте́ли; охьабийшинарш хьалагӀовтто̃ разбуди́ть спя́щих.

хьалагӀоттург прич. поднима́ю­щийся, встаю́щий.

хьаладада* субъект в ед. взбе­жа́ть, побежа́ть наве́рх; ла̃ми тӀехула хьалавада побежа́ть вверх по ле́стнице.

хьаладададала* [хьалададало, хьаладададелира, хьаладададелла] потенц. от. хьаладада.

хьалада̃дала* [хьалада̃ло, хьалада̃делира, хьалада̃делла] потенц. от хьаладан.

хьалададийта* понуд. от хьаладада.

хьаладаийта* понуд. от хьа­лада̃н.

хьаладаккха* объект в ед. 1) подня́ть вверх; 2) перен. повы́­сить (по службе); 3) перен. возвели́чить, превознести́.

хьаладаккхар* масд. 1) под­ня́тие вверх; 2) перен. повыше́­ние; 3) перен. возвеличе́ние.

хьаладала* пода́ть наве́рх; ◊ дов хьаладала переда́ть суде́б­ное де́ло в вышестоя́щую инстанцию.

хьалада̃ла* субъект в ед. 1) подня́ться вверх; шолгӀачу эта­же̃ хьалаве̃лира иза он подня́лся́ на второ́й эта́ж; самолёт хьалаяьлла хӀава̃э̃ самолёт подня́лся в во́здух; 2) подня́ться (об уровне чего-л.); хи хьаладаьлла вода́ в реке́ подняла́сь; 3) перен. увели́читься, подня́ться; белхан эвсаралла дикка хьалаяьлла производи́тельность труда́ зна­чи́тельно подняла́сь; 4) перен. получи́ть повыше́ние (по долж­ности).

хьаладаладала* [хьаладалало, хьаладаладелира, хьаладаладелла] потенц. от хьаладала.

хьалада̃ладала* потенц. от хьалада̃ла.

хьаладалийта понуд. от хьала­дала.

хьалада̃лийта* понуд. от хьа­лада̃ла.

хьаладан* [хьаладо, хьаладира, хьаладина] засучи́ть (ру­кава) .

хьалада̃н* [хьаладо̃гӀу, хьаладеара, хьаладеана] субъект в ед. пойти́ вверх.

хьаладаха* [хьалодо̃ьду, хьаладахара, хьаладахна] 1) под­ня́ться; куьг хьаладахара рука́ подняла́сь; 2) идти́ вверх.

хьалада̃ха* 1) подня́ть вверх объект во мн.; поднима́ть вверх; 2) перен. повы́сить по слу́жбе объект во мн.; повыша́ть по слу́жбе.

хьаладахадала* потенц. от хьаладаха.

хьалада̃хадала* потенц. от хьалада̃ха.

хьаладахийта* понуд. от хьа­ладаха.

хьалада̃хийта* понуд. от хьа­лада̃ха.

хьаладахка* [хьаладо̃гӀу, хьаладаьхкира, хьаладаьхкина] субъект во мн. пойти́ вверх.

хьаладахьа [хьалахьо, хьаладаьхьира, хьаладаьхьна] пота­щи́ть вверх кого-что-л.

хьаладахьадала* потенц. от хьаладахьа.

хьаладахьийта* понуд. от хьаладахьа.

хьаладийла 1) поднима́ться вверх; 2) перен. получа́ть повы­ше́ние по слу́жбе.

хьаладийладала* потенц. от хьаладийла.

хьаладийлийта* понуд. от хьаладийла.

хьаладовла* субъект во мн. 1) подня́ться вверх; нах ла̃ми тӀехула хьалабевлира лю́ди подняли́сь по ле́стнице; 2) перен. подня́ться, повы́ситься, увели­́читься, возрасти́; ме̃хаш хьалабевлла це́ны подняли́сь.

хьаладовладала* потенц. от хьаладовла.

хьаладовлийта* понуд. от хьа­ладовла.

хьалаида бежа́ть вверх.

хьалаидадала* потенц. от хьа­лаида.

хьалаидийта понуд. от хьа­лаида.

хьалакхиа вы́расти, подрасти́; кӀант хьалакхиъна ма́льчик под­ро́с.

хьалакхиадала* потенц. от хьалакхиа.

хьалакхиийта понуд. от хьа­лакхиа.

хьалакхийда тяну́ться кве́рху.

хьалакхийдадайта* понуд. от хьалакхийдо̃.

хьалакхийдо̃ протя́гивать, по­дава́ть наве́рх что-л.

хьалакхийса подбра́сывать; броса́ть вверх; буьрка хьала­кхийса подбра́сывать мяч.

хьалакхийсадала* потенц. от хьалакхийса.

хьалакхийсийта понуд. от хьа­лакхийса.

хьалакхио̃ 1) расти́ть, выра́­щивать; зе̃загаш хьалакхио̃ рас­ти́ть цветы́; 2) перен. воспи́ты­вать; бе̃раш хьалакхио̃ воспи­́тывать дете́й; кадраш хьала­кхио̃ воспи́тывать ка́дры.

хьалакховда потяну́ться кве́рху.

хьалакховдадайта понуд. от хьалакховдо̃.

хьалакховдо̃ протяну́ть, по­да́ть наве́рх что-л.

хьалакхосса субъект в ед. под­бро́сить, ки́нуть вверх; буьрка лаккха хьалакхосса подбро́сить высоко́ мяч.

хьалакхоссадала* потенц. от хьалакхосса.

хьалакхоссийта понуд. от хьа­лакхосса.

хьалакъада показа́ться на по­ве́рхности; арахь хьалакъедда буц в по́ле появи́лась тра́ва.

хьалалалла объект в ед. по­гна́ть вверх.

хьалалалладала* потенц. от хьалалалла.

хьалалаллийта понуд. от хьа­лалалла.

хьалалахка объект во мн. по­гна́ть вверх.

хьалалахкадала* потенц. от хьалалахка.

хьалалахкийта понуд. от хьа­лалахка.

хьалалелла объект в ед. гнать вверх.

хьалалелладала* потенц. от хьалалелла.

хьалалеллийта понуд. от хьа­лалелла.

хьалалелха вска́кивать.

хьалалелхадайта* понуд. от хьалалелхо̃.

хьалалелхадала* потенц. от хьалалелха.

хьалалелхийта понуд. от хьа­лалелха.

хьалалелхо̃ 1) гнать вверх; 2) согна́ть.

хьалалехка объект во мн. гнать вверх.

хьалалехкадала* потенц. от хьалалехка.

хьалалехкийта понуд. от хьа­лалехка.

хьалао̃за подня́ть, вздёрнуть что-л.; кирхьа хьалао̃за под­ня́ть за́навес.

хьалао̃задала* потенц. от хьа­лао̃за.

хьалао̃зийта понуд. от хьа­лао̃за.

хьаласатта вы́прямиться; дегӀ ма-дду хьаласатта вы́пря­миться во весь рост.

хьаласаттадайта* понуд. от хьаласатто̃.

хьаласаттадала* потенц. от хьаласатта.

хьаласаттийта понуд. от хьа­ласатта.

хьаласатто̃ вы́прямить; букъ хьаласатто̃ вы́прямить спи́ну, распрями́ть спи́ну.

хьаласетта выпрямля́ться.

хьаласеттадайта* понуд. от хьаласетто̃.

хьаласеттадала* потенц. от хьаласетта.

хьаласеттийта понуд. от хьа­ласетта.

хьаласетто̃ выпрямля́ть.

хьалатаӀа приподня́ться, вы́­прямившись.

хьалатаӀадайта* понуд. от хьалатаӀо̃.

хьалатаӀадала* потенц. от хьалатаӀа.

хьалатаӀийта понуд. от хьалатаӀа.

хьалатаӀо̃ приподня́ть; корта хьалатаӀо̃ приподня́ть го́лову.

хьалате̃Ӏа приподнима́ться, выпрямля́ясь.

хьалате̃Ӏадайта* понуд. от хьалатеӀо̃.

хьалате̃Ӏадала* потенц. от хьалате̃Ӏа.

хьалате̃Ӏийта понуд. от хьалате̃Ӏа.

хьалате̃Iо̃ приподнима́ть, выпрямля́я.

хьалахахка поскака́ть вверх.

хьалахахкадала* потенц. от халахахка.

хьалахахкийта понуд. от хьа­лахахка.

хьалахехка скака́ть вверх.

хьалахехкадала* потенц. от хьалахехка.

хьалахехкийта понуд. от хьа­лахехка.

хьалахе̃ца запусти́ть; ракета хьалахе̃ца запусти́ть раке́ту.

хьалахила подтяну́ться кве́рху.

хьалахило̃ подви́нуть кве́рху что-л.

хьалаэккха подскочи́ть (о ле­жащем или сидящем).

хьалаэккхадала* потенц. от хьалаэккха.

хьалаэккхийта понуд. от хьа­лаэккха.

хьалаэха идти́ вверх.

хьал-да̃хар благосостоя́ние.

хьал-де положе́ние; дуьнена юкъара хьал-де междунаро́дное положе́ние.

хьалдерг, хьалдолу прич. бо­га́тый, состоя́тельный; хьалдолу колхоз бога́тый колхо́з.

хьалкха [хьалкханан, хьалкханна, хьалкхано̃, хьалкхане̃, й; мн. хьалкханаш, й] род пло́­ских серёжек.

хьалне̃хьа̃ нареч. вверх, по направле́нию вверх.

хьалха нареч. ра́ньше, сперва́, снача́ла; хьалха ойла е̃, тӀаккха жоп ло̃ сперва́ поду́май, пото́м отвеча́й; хьалха дуьйна с да́вних пор; пхи шо хьалха пять лет то­му́ наза́д; хьалха санна по-пре́жнему, как ра́ньше.

хьалха̃ нареч. впереди́, спе́реди, пе́ред, передо; цӀе̃ношна хьалха̃ пе́ред до́мом; суна хьалха̃ передо́ мной; хьалха̃ хао̃ посади́ть кого-л. спе́реди, впереди́ кого-чего-л.

хьалхадаккха* объект в ед. опереди́ть, перегна́ть, обогна́ть.

хьалхада̃ла* субъект в ед. опе­реди́ть, перегна́ть, обогна́ть; дошлочул хьалхава̃ла перегна́ть вса́дника; на̃къост дика хилча, а̃лаша хьалхайо̃лу посл. е́сли напа́рник хоро́ш, и ме́рин коня́ обгоня́ет (т. е. если работаешь с хорошим товарищем, то рабо­та спорится); вир хьалхадаллалц ца хоьхку говр посл. ло́­шадь го́нят (на скачках) не до тех пор, пока́ осёл её перего́нит (т. е. не доводят до изнеможе­ния).

хьалхада̃ларех* нареч. впере­го́нки́; хьалхава̃ларех ида бе­жа́ть вперего́нки́.

хьалхада̃ха* опереди́ть объект во мн.; опережа́ть.

хьалхадийла* перегоня́ть, опе­режа́ть.

хьалха̃дилла* положи́ть пе́ред кем-л. что-л.; тетрадь хье̃хархо̃чунна хьалха̃дилла положи́ть тетра́дь пе́ред учи́телем.

хьалхадовла* субъект во мн. перегна́ть, опереди́ть.

хьалхадовларех* нареч. напе­регонки́; хьалхадовларех уьду бе̃раш де́ти бегу́т наперегон­ки́.

хьалха̃кхийса броса́ть кого-что-л. пе́ред кем-чем-л.

хьалха̃кхосса бро́сить кого-что-л. пе́ред кем-чем-л.

хьалха̃ла̃ца держа́ть кого-что-л. впереди́ кого-чего-л.

хьалха̃ла̃цадала* потенц. от хьалха̃ла̃ца.

хьалха̃ла̃цийта понуд. от хьал­ха̃ла̃ца.

хьалхалелха забега́ть вперёд, опережа́я други́х; заска́кивать вперёд.

хьалхале̃ра, хьалхале̃раниг прил. пре́жний, про́шлый.

хьалхара прил. 1) пере́дний; 2) первонача́льный.

хьалхараа̃ла запе́ть.

хьалхараэ̃риг прич. запева́ла.

хьалхарниг см. хьалхара.

хьалхататта 1) вы́двинуть впе­рёд; 2) перен. вы́двинуть, отли­чи́ть, вы́делить.

хьалхататтар масд. выдвиже­́ние.

хьалхатитта 1) выдвига́ть впе­рёд; 2) перен. выдвига́ть, отли­ча́ть, выделя́ть.

хьалхатиттар масд. выдвиже́­ние.

хьалха̃ту̃хург прич. грам. уст. приста́вка; см. дешхьалхе̃.

хьалха-тӀаьхьа нареч. после́­довательно, один за други́м.

хьалха-тӀаьхьалла после́дова­тельность, очерёдность.

хьалха̃хаа сесть впереди́ кого-чего-л.

хьалха̃хаадала* потенц. от хьалха̃хаа.

хьалха̃хаийта понуд. от хьал­ха̃хаа.

хьалха̃хула нареч. спе́реди.

хьалха̃хӀитта предста́ть, пред­става́ть пе́ред кем-л.; суьдана хьалха̃хӀиттира те̃шаш свиде­́тели предста́ли пе́ред судо́м.

хьалха̃хӀитто̃ 1) ста́вить ко­го-л. спе́реди, впереди́ кого-чего-л.; 2) перен. представля́ть (в воображении).

хьалха̃хӀотта 1) предста́ть пе́ред кем-л.; 2) перен. предста́вить­ся (в воображении).

хьалха̃хӀотто̃ 1) поста́вить ко­го-л. спе́реди, впереди́ кого-чего-л.; 2) перен. предста́вить, воспроизвести́ (мысленно).

хьалха̃хӀотторг прич. ко́злы у арбы́.

хьалхаэккха забежа́ть вперёд, заскочи́ть вперёд, опереди́ть.

хьалха-яхна хан грам. дав­нопроше́дшее вре́мя.

хьалхе̃ [хьалхе̃нан, хьалхенна, хьалхе̃но̃, хьалхе̃не̃, й; мн. хьалхе̃наш, й] 1) перёд, пере́д­няя сторона́; 2) нача́ло; 3) аван­га́рд; 4) пе́рвенство; хьалхе̃ яккха доби́ться пе́рвенства.

хьалхе̃ле̃лорг прич. 1) передо­во́й, головно́й; 2) веду́щий, ру­ководя́щий.

хьалхе̃ле̃лорхо̃ передови́к; юьртан ба̃хаман хьалхе̃ле̃лорхой пе­редовики́ се́льского хозя́йства.

хьалхенгара, хьалхенгарниг прил. 1) нача́льный; 2) аван­га́рдный; 3) передово́й.

хьалхо̃1 [хьалхо̃чун, хьалхочунна, хьалхо̃чо̃, хьалхо̃чуьнга, в, й; мн. хьалхой, б] бога́ч, бо­га́чка.

хьалхо̃2 нареч. пора́ньше; хьалхо̃ ду ранова́то.

хьалххе̃ нареч. ра́но; зара́нее; заблаговре́менно; бӀаьсте̃ хьалх­хе̃ яьлла кхушара весна́ в э́том году́ наступи́ла ра́но.

хьама [хьаман, хьамана, хьамо̃, хьаме̃, б] сглаз (в суеверных представлениях); хьама баккха боле́ть от «дурно́го гла́за».

хьамц [хьамцан, хьамцана, хьамцо̃, хьамце̃, б; мн. хьаьмцаш, д] мушмула́ (плод).

хьан см. хьо.

хьа̃н [хьов, хьайра, хьайна] раздража́ться (напр. о коже).

хьа̃нал1 прил. 1) че́стный, до­бросо́вестный, безукори́зненный; 2) рел. безгре́шный, чи́стый.

хьа̃нал2 мест. сравнит. п. от мила.

хьа̃налла 1) че́стность, добро­со́вестность; 2) рел. безгре́ш­ность, чистота́.

хьа̃налниг см. хьанал1.

хьандайта* понуд. от хьандан.

хьандала заса́литься, пропи­та́ться жи́ром.

хьандан* 1) сде́лать жи́рным; припра́вить жира́ми; чорпа тӀайца хьанъян припра́вить суп смета́ной; 2) заса́лить; 3) удо́б­рить; латта кхеллица хьандан удо́брить по́чву наво́зом.

хьандар масд. от хьандан 1) заса́ливание; 2) удобре́ние.

хьаннаш мн. от хьун.

хьар масд. от хьа̃н.

хьа̃ра [хьа̃рин, хьа̃рина, хьа̃ро̃, хьа̃ре̃, д] 1) сыпь; 2) крапи́в­ная лихора́дка.

хьа̃рам прил. (противоп. хьа̃нал1) 1) нече́стный, недобросо­́вестный; 2) моше́ннический; 3) рел. гре́шный, нечи́стый.

хьа̃рамле̃дала* потенц. от хьа̃рамле̃н.

хьа̃рамлейта понуд. от хьа̃­рамле̃н.

хьа̃рамле̃н [хьарамло̃ь, хьа̃рамлийра, хьа̃рамлийна] посту­па́ть нече́стно, обма́нывать, моше́нничать, жу́льничать.

хьа̃рамлер масд. обма́н, мо­ше́нничество, плутовство́, жу́ль­ничество.

хьа̃рамло̃ [хьа̃рамло̃нан, хьа̃рамлонна, хьа̃рамло̃но̃, хьа̃рамло̃не̃, й; мн. хьа̃рамло̃наш, й] недобросо́вестность, нече́ст­ность, обма́н, моше́нничество, жу́льничество.

хьа̃рамниг см. хьа̃рам.

хьаргӀа [хьаргӀанан, хьаргӀанна, хьаргӀано̃, хьаргӀане̃, й; мн. хьаргӀанаш, й] га́лка.

хьаргӀин, хьаргӀиниг прил. га́лочий.

хьард [хьаьрдан, хьаьрдана, хьаьрдо̃, хьаьрде̃, й; мн. хьаьрдаш, й] кормово́й отхо́д, сен­на́я труха́.

хьа̃рин, хьа̃риниг прил. сып­но́й.

хьарса [хьорсу, хьаьрсира, хьаьрсина] посы́пать чем-л.

хьарсадала* потенц. от хьар­са.

хьарсар масд. посыпа́ние.

хьарсийта [хьорсуьйту, хьарсийтира, хьарсийтина] понуд. от хьарса.

хьархо̃ [хьархо̃чун, хьархо̃чунна, хьархо̃чо̃, хьархо̃чуьнга, в, й; мн. хьархой, б] ме́льник.

хьарча [хьаьрча, хьаьрчира, хьаьрчина] 1) обви́ться, обмо­та́ться вокру́г чего-л.; ко̃ча хьар­ча обви́ться вокру́г ше́и; 2) за­должа́ть; ◊ сох гӀу̃да хьаьрчина я оштрафо́ван.

хьарчадайта* понуд. от хьарчо̃.

хьарчадала* потенц. от хьар­ча.

хьарчийнарг прич. прош. вр. от хьарчо̃.

хьарчийта [хьорчуьйту, хьарчийтира, хьарчийтина] понуд. от хьарча.

хьарчо̃ [хьарчадо*, хьарчийра, хьарчийна] 1) заверну́ть, обмо­та́ть, обви́ть, оку́тать; оберну́ть вокру́г чего-л.; бер кортали юккъе̃ хьарчо̃ заку́тать ребёнка в шаль; логах шарф хьарчо̃ обмота́ть ше́ю шарфо́м; 2) за­должа́ть; декхар хьарчо̃ зале́зть в долги́; ◊ гӀуда хьарчо̃ оштра­фова́ть.

хьарчор масд. завёртывание, обмо́тка.

хьа̃са [хье̃сан, хье̃сана, хье̃со̃, хье̃се̃, б; мн. хьесий, д] 1) ме­тёлка (соцветие у кукурузы);

золоти́стые ни́тки; волокно́.



хьаст [хьостан, хьостана, хьосто̃, хьосте̃, д; мн. хьасташ, д] ис­то́чник, ключ, родни́к; нефтя­ной

хьаст нефтяно́й исто́чник.

хьаста [хьосту, хьаьстира, хьаьстина] приласка́ть; бер хьа­ста приласка́ть ребёнка.

хьастагӀа нареч. давно́; хьасттагӀехь уже́ давно́.

хьастадала* 1) потенц. от хьаста; 2) приласка́ться.

хьастийта [хьостуьйту, хьастийтира, хьастийтина] понуд. от хьаста.

хьаткъа [хьоткъан, хьоткъана, хьоткъо̃, хьоткъе̃, д] моча́.

хьаха1 [хьаьха, хьаьхира, хьаьхна] 1) истоми́ть; бе̃ха некъ хьаьхна тху̃на до́лгий путь исто­ми́л нас; 2) угоре́ть; пеш хьаьх­на цунна он угоре́л от ды́ма; 3) укача́ть, довести́ до тошноты́; ке̃ма хьаьхна цунна его́ укача́ло на парохо́де; 4) обре́чь; яла хьаьхна борз гу̃ лакха яьлла посл. волк, обречённый на смерть, подня́лся на холм (т. е. зазнайство ведёт к гибе­ли).

хьаха2 [хьоху, хьаьхира, хьаьхна] ма́зать, штукату́рить.

хьахадайта* понуд. от хьахо̃.

хьахадала* потенц. от хьаха2.

хьахар1 масд. 1) утомле́ние; 2) уга́р; 3) ука́чивание; 4) обре­че́ние; ◊ ке̃ма хьахар морска́я боле́знь; лам хьахар го́рная бо­ле́знь.

хьахар2 масд. штукату́рка.

хьахийта [хьохуьйту, хьахийтира, хьахийтина] понуд. от хьаха1,2.

хьахо̃ [хьахадо*, хьахийра, хьахийна] 1) упомяну́ть; 2) перен. посва́тать (невесту).

хьацар [хьацаран, хьацарна, хьацаро̃, хьацаре̃, д; мн. хьацарш, д] пот; хьацар даккха вы́звать пот; хьацар да̃ла про­поте́ть.

хьацарда̃лар масд. поте́ние.

хьацардаьлларг прич. вспоте́в­ший, пропи́танный по́том.

хьацаре̃, хьацаре̃ниг прил. по́тный.

хьач 1) [хье̃чан, хье̃чана, хье̃чо̃, хье̃че̃, б; мн. хье̃чаш, д] сли́ва (плод); 2) [хьо̃чан, хьо̃чана, хьо̃чо̃, хьо̃че̃, б; мн. хье̃чаш, д] сли́ва (дерево).

хьаша [хьошу, хьаьшира, хьаьшна] задави́ть, затопта́ть, растопта́ть; говро̃ хьаьшира кӀе̃за ло́шадь задави́ла ще́нка; зе̃заг хьаша растопта́ть цвето́к.

хьа̃ша [хье̃шан, хье̃шана, хье̃шо̃, хье̃ше̃, в, й; мн. хье̃ший, б] 1) гость, го́стья; хье̃шан цӀа гости́ная, куна́цкая, ко́мната для госте́й; хьа̃ша хила гости́ть; хьо̃шалгӀа в го́сти; 2) прия́тель, прия́тельница; 3) знако́мый, зна­ко́мая.

хьашадала* потенц. от хьа­ша.

хьашийта [хьошуьйту, хьашийтира, хьошийтина] понуд. от хьаша.

хьашлагӀа [хьашлагӀан, хьашлагӀна, хьашлагӀо̃, хьашлагӀе̃, й; мн. хьашлагӀаш, й] пари́; хьашлагӀа йилла держа́ть пари́.

хьашт [хьаштан, хьаштана, хьашто̃, хьаште̃, д; мн. хьашташ, д] потре́бность, нужда́ в чём-л.; интере́с к чему-л.; хьашт ду ну́жно, необходи́мо; йо̃гӀучу на̃барна гӀойла хьашт яц, бахначу бе̃замна хазалла хьашт яц посл. захо́чешь спать— не ну́жно изголо́вья, полю́бишь— нет нужды́ в красоте́; ◊ хьаштин хӀуманаш предме́ты потреб­ле́ния.

хьаштагӀа [хьаштагӀанан, хьаштагӀанна, хьаштагӀано̃, хьаштагӀане̃, й; мн. хьаштагӀанаш, й] убо́рная.

хьаштдерг*, хьаштдолу прич. ну́жный, необходи́мый.

хьаьаш [только мн., й] куку­ру́за; хьаьаш йоху чарх куку­ру́зная дроби́лка; хьаьаш тило̃ белхи рабо́та в по́мощь кому-л. по очи́стке кукуру́зы; хьаьаш хьакха убра́ть кукуру́зу.

хьаьашле̃лор масд. кукурузово́дство.

хьаьашле̃лорхо̃ кукурузово́д.

хьаьвда [хьаьвдин, хьаьвдина, хьаьвдано̃, хьаьвдане̃, д; мн. хьаьвданаш, д] сто́йло, яс­ли.

хьаьвдин, хьаьвдиниг прил. к хьаьвда.

хьаьвхе̃ [хьаьвхе̃нан, хьаьвхенна, хьаьвхе̃но̃, хьаьвхе̃не̃, й; мн. хьаьвхе̃наш, й] тенево́й склон горы (противоп. басе̃).

хьаьгӀнаш мн. от хьагӀ.

хьаьжан, хьаьжаниг прил. к хьаж ло́бный; хьаьжан даьӀахк анат. ло́бная кость.

хьаьжаш мн. от хьаж.

хьаьжкӀа [хьаьжкӀан, хьаьжкӀана, хьаьжкӀо̃, хьаьжкӀе̃, й; мн. хьаьжкӀаш, й] кукуру́за.

хьаьжкӀельхьара нареч. испод­ло́бья.

хьаьжкӀин, хьаьжкӀиниг прил. кукуру́зный; хьаьжкӀин белхи рабо́та в по́мощь кому-л. по очи́стке кукуру́зы; хьаьжкӀийн до̃ сапе́тка (для хранения ку­курузы в початках); хьаьжкӀин ботт кукуру́зная руба́шка.

хьаьийн, хьаьийниг прил. к хьаьаш кукуру́зный.

хьаькам [хьаькаман, хьаькамна, хьаькамо̃, хьаькаме̃, в, й; мн. хьаькамаш, б] нача́льник, нача́льница; руководи́тель, ру­ководи́тельница.

хьаькамалла руково́дство.

хьаькаман, хьаькамниг прил. руководя́щий.

хьаькназ [хьаькназан, хьаькназна, хьаькназо̃, хьаькназе̃, й; мн. хьаькназаш, й] сово́к (железный).

хьаьмцаш мн. от хьамц.

хьаьрдаш мн. от хьард.

хьаьрк [хьаьркан, хьаьркана, хьаьрко̃, хьаьрке̃, д; мн. хьаьркаш, д] 1) диакрити́ческий знак в ара́бском письме́; 2) грам. знак; сацаран хьаьркаш зна́ки препина́ния.

хьаьрмак [хьаьрмакан, хьаьрмакна, хьаьрмако̃, хьаьрмаке̃, б; мн. хьаьрмакаш, д] корне­пло́д.

хьаьрмакан, хьаьрмакниг прил. корнепло́дный.

хьаьрса, хьаьрсаниг прил. ры́­жий; ◊ хьаьрса хьач алыча́ (плод и дерево).

хьаьрсо̃, хьаьрсо̃ниг прил. ры­жева́тый.

хьаьтт [хьаьттаран, хьаьттарна, хьаьттаро̃, хьаьттаре̃, й; мн. хьаьттарш, й] 1) с.-х. ток, гумно́; 2) лиша́й; экзе́ма; 3) ла­ви́на.

хьаьхьамч [хьаьхьамчан, хьаьхьамчана, хьаьхьамчо̃, хьаьхьамче̃, д; мн. хьаьхьамчаш, д] клей.

хьаьхьамчан, хьахьамчаниг прил. клеево́й; ◊ хьаьхьамчан ма̃ча гало́ша.

хьаьшнарг прич. к хьаша 1. задави́вший, растопта́вший; 2. зада́вленный, расто́птанный.

хьаьъна, хьаьънарг прич. от хьаа.

хье̃ [хье̃н, хье̃на, хье̃но̃, хье̃га, б; мн. хьеш, д] 1) головно́й мозг; 2) те́мя.

хье̃бо̃цу, хье̃бо̃цург прич. без­мо́зглый.

хье̃га [хьо̃ьгу, хьийгира, хьегна] 1) зави́довать; дан де̃зарг кха̃ненга дехкинарг де̃зачух хьо̃ьгуш ваьхна посл. кто откла́ды­вал обя́занности на за́втра, жил, зави́дуя жела́нному (т. е. жил в нужде; соотв. не откла́дывай на за́втра то, что мо́жно сде́лать сего́дня); 2) чу́вствовать, испы́­тывать; дика хье̃га испы́тывать удово́льствие; во̃н хье̃га испы́­тывать тру́дности; ба̃ла хье̃га горева́ть (букв. испы́тывать го́­ре).

хье̃гадайта* понуд. от хье̃го̃.

хье̃гадала* потенц. от хье̃га.

хье̃гар масд. за́висть.

хье̃гийта [хьо̃ьгуьйту, хье̃гийтира, хье̃гийтина] понуд. от хье̃га.

хье̃го̃ [хье̃гадо*, хье̃гийра, хье̃гийна] прельща́ть, соблаз­ня́ть, заинтересо́вывать чем-л.

хье̃гӀа [хье̃гӀа, хьийгӀира, хьегӀна] недомога́ть.

хье̃гӀадала* потенц. от хье̃гӀa.

хье̃гӀийта [хьо̃ьгӀуьйту, хье̃гӀийтира, хье̃гӀийтина] понуд. от хье̃гӀа.

хье̃дайта* понуд. от хье̃дан1,2.

хье̃дала1* 1) потенц. от хье̃дан1,2; 2) задержа́ться; новкъахь хье̃велира иза он задержа́лся в доро́ге; 3) погрузи́ться (в во­ду с головой).

хье̃дала2* потенц. от хье̃н1.

хье̃дан1* [хье̃до, хье̃дира, хье̃дина] 1) трево́жить; цомгушниг хье̃ван ца лаьа суна я не хочу́ трево́жить больно́го; 2) вспоми­на́ть; дӀадаьлларг ма хье̃де̃ не вспомина́й про́шлое; 3) де́лать предложе́ние, проси́ть руки́; 4) шевели́ть; вороши́ть; пӀелгаш хье̃дан шевели́ть па́льцами; бельш хье̃ян пожима́ть плеча́­ми; йол хье̃ян шевели́ть се́но, вороши́ть се́но.

хье̃дан2* [хье̃до, хье̃дира, хье̃дина] задержа́ть, заде́рживать (на какой-л. срок); гӀуллакхаша хье̃вира иза его задержа́ли дела́.

хье̃жа [хьо̃ьжу, хьийжира, хьежна] субъект в ед. 1) смот­ре́ть, гляде́ть; 2) ждать; 3) обы́скивать; 4) осма́тривать, об­сле́довать.

хье̃жадайта* понуд. от хье̃жо̃.

хье̃жадала* потенц. от хье̃жа.

хье̃жар масд. 1) смотр; 2) ожида́ние; 3) о́быск; 4) обсле́до­вание.

хье̃жийта [хьо̃ьжуьйту, хье̃жийтира, хье̃жийтина] понуд. от хье̃жа.

хье̃жо̃ [хье̃жадо*, хье̃жийра, хье̃жийна] объект в ед. 1) це­́лить, ме́тить; къийгана хье̃­жийра, аттана кхийтира погов. це́лил в воро́ну, а попа́л в ко­ро́ву; 2) направля́ть; балха хье̃­жо̃ направля́ть на рабо́ту; аьрзнаш суьде̃ хье̃жо направля́ть жа́лобы в суд; 3) пригоня́ть, прила́живать что-л. (по разме­рам).

хьейта [хьоьйту, хьейтира, хьейтина] понуд. от хье̃н1.

хье̃кха [хьо̃ькху, хьийкхира, хьекхна] 1) жать; коси́ть; кӀаш хье̃кха жать пшени́цу; йол хье̃­кха коси́ть се́но; 2) пили́ть; херх хье̃кха пили́ть (пило́й); 3) гла́дить; куьг хье̃кха гла́дить руко́й; 4) ма́зать; поппар хье̃кха ма́зать гли́ной; даьтта хье̃кха ма́слить; 5) кра́сить; басар хье̃кха кра́сить кра́ской; 6) вытира́ть; гата хье̃­кха вытира́ть полоте́нцем; 7) дуть, ве́ять; мох хьо̃кху ду́ет ве́тер; 8) ре́зать; урс хье̃кха ре́зать ножо́м; 9) руби́ть; хьун хье̃кха руби́ть лес.

хьекхадайта* понуд. от хье̃кхо̃.

хье̃кхадала* потенц. от хье̃­кха.

хье̃кхар масд. 1) жа́тва; кось­ба́; 2) пиле́ние, пи́лка; 3) гла́же­нье; 4) сма́зывание; 5) кра́шение; 6) вытира́ние; 7) дунове́ние, ве́я­ние; 8) ре́зание, ре́зка; 9) ру́бка.

хье̃кхийта [хьо̃ькхуьйту, хье̃кхийтира, хье̃кхийтина] понуд. от хье̃кха.

хье̃кхо̃ [хье̃кхадо*, хье̃кхийра, хьекхийна] 1) стреми́ться при­чини́ть вред кому-л., точи́ть зу́­бы на кого-л.; несана хье̃кхийна церг воӀах яхна посл. зуб, скрежета́вший на сноху́, укуси́л сы­́на; 2) полоска́ть (бельё).

хье̃кхорг [хье̃кхорган, хье̃кхоргана, хье̃кхорго̃, хье̃кхорге̃, й; мн. хье̃кхоргаш, й] лист пол­зу́чего расте́ния.

хье̃къа [хье̃къа, хьийкъира, хьекъна] созре́ть, уроди́ться, вы́расти в изоби́лии (о плодах, злаках); ялта дика хьийкъина колхозан а̃ре̃нашках хлеб хо­рошо́ уроди́лся на колхо́зных поля́х; хьо̃ькъийла! пусть вы­́растет в изоби́лии! (пожелание при пахоте, прополке).

хье̃къадайта* понуд. от хье̃къо̃.

хье̃къадала* потенц. от хье̃­къа.

хье̃къал [хье̃къалан, хье̃къална, хье̃къало̃, хье̃къале̃, д; мн. хье̃къалш, д] ум, рассу́док; хье̃къалах тила потеря́ть рассу́док, сойти́ с ума́, обезу́меть; хье̃къалехь вуй хьо? в уме́ ли ты?

хье̃къалалла му́дрость.

хье̃къалан прил. к хье̃къал.

хье̃къалдерг, хье̃къалдолу прич. у́мный, рассуди́тельный.

хье̃къалдо̃цу, хье̃къалдо̃цург прич. безу́мный, безрассу́дный.

хье̃къалдоцуш деепр. безу́мно, безрассу́дно.

хье̃къалниг см. хье̃къалан.

хье̃къийта [хьо̃ькъуьйту, хье̃къийтира, хье̃къийтина] понуд. от хье̃къа.

хье̃къо̃ [хье̃къадо*, хье̃къийра, хье̃къийна] уроди́ть, при­нести́ плоды́; ялта дика хье̃къий­на латто̃ земля́ дала́ хоро́ший урожа́й.

хье̃лаш мн. от хьал.

хье̃лий мн. от етт.

хье̃лийн, хье̃лийниг прил. ко­ро́вий; хье̃лийн даьтта коро́вье топлёное ма́сло; хье̃лийн налха коро́вье сли́вочное ма́сло.

хье̃лио̃зархо̃ доя́рка, дои́ль­щица; доя́р, дои́льщик.

хье̃м [хье̃ман, хье̃мана, хье̃мо̃, хье̃ме̃, б; мн. хье̃маш, б] промед­ле́ние, заде́ржка; хье̃м бан проме́длить, задержа́ться; хье̃м ца беш без заде́ржки, неотлага́­тельно.

хье̃н1 [хьо̃ь, хьийра, хьийна] 1) мять, размина́ть; неӀ хье̃н размина́ть ко́жу; 2) меси́ть; бод хье̃н меси́ть те́сто; ◊ меттах хье̃н тро́гаться с ме́ста.

хье̃н2 прил. к хье̃ 1) мозгово́й; 2) теменно́й; хье̃н даьӀахк теменна́я кость; хье̃н юкъ те́мя.

хье̃на прил. 1) оби́льный жира́­ми, жи́рный; хье̃на латта жи́р­ная (плодородная) земля́; хье̃на чорпа жи́рный суп; 2) са́льный, жи́рный, гря́зный от - жи́ра; хье̃на куьгаш жи́рные ру́ки.

хье̃нан мест. чей, чья, чьё; хье̃нан ду xIapa тетрадь? чья э́та тетра́дь?

хье̃наниг см. хье̃на.

хье̃нех мест. 1) не́кто, не́кий, кто́-то, тако́й-то; 2) уст. не́кто, кто́-то (заменяет имя мужа или жены — по чеченскому пережи­точному обычаю супруги друг друга по имени не называют).

хье̃ниг см. хье̃н2.

хьер1 масд. от хье̃н1.

хьер2 [хье̃ран, хье̃рана, хье̃ро̃, хье̃ре̃, й; мн. хье̃раш, й] ме́ль­ница; хье̃ра ваха идти́ на ме́льницу; хье̃ран го̃ а) ме́льничное кольцо́ (жёрнова); б) отхо́ды му­ки́ вокру́г жёрнова; хих ведда хье̃ра кӀел иккхина посл. бежа́л от реки́ — попа́л под ме́льницу (соотв. из огня́ да в полы́мя).

хье̃радаккха объект в ед. 1) свести́ с ума́; взбеси́ть; 2) перен. взбеси́ть, вы́звать кра́йнее раздраже́ние, гнев.

хье̃рада̃ла* субъект в ед. 1) сойти́ с ума́, потеря́ть рассу́док; 2) перен. прийти́ в бе́шенство, в состоя́ние кра́йнего раздраже́­ния, гне́ва.

хье̃рада̃лар* масд. 1) сума­сше́ствие, умопомеша́тельство; бе́шенство; 2) перен. бе́шенство, неи́стовство, я́рость.

хье̃рада̃ха 1) свести́ с ума́, взбеси́ть объект во мн.; своди́ть с ума́; 2) перен. приводи́ть в бе́шенство, доводи́ть до кра́йнего раздраже́ния.

хье̃радаьлларг* прил. 1) сума­сше́дший, умалишённый, без­у́мный; бе́шеный (о животных); хье̃радаьлла жӀаьла бе́шеная со­ба́ка; вехначунна некъ битина хье̃раваьллачо̃ погов. сумасше́д­ший уступи́л доро́гу пья́ному; 2) перен. исступлённый, необу́з­данный, неи́стовый.

хье̃радийла* 1) сходи́ть с ума́, теря́ть рассу́док; беси́ться (о животных); 2) перен. быть в кра́йнем раздраже́нии, неи́стов­ствовать.

хьерадийлар* масд. 1) сума­сше́ствие; бе́шенство; 2) раздра­же́ние, гнев; неи́стовство, я́рость.

хье̃радовла* субъект во мн. сойти́ с ума́, потеря́ть рассу́док; взбеси́ться (о животных);

  1. перен. прийти́ в бе́шенство, в раздраже́ние, гнев.

хье̃ран, хье̃раниг прил. ме́ль­ничный; хье̃ран корта ме́льнич­ная плоти́на; хье̃ран тӀулг ме́льничный жёрнов; хье̃ран кӀелхьара тӀулг ни́жний жёрнов ме́льницы; хье̃ран тӀехулара тӀулг ве́рхний жёрнов ме́льни­цы; хье̃ран та̃тол рука́в реки́, отведённый для ме́льницы.

хьерча [хьерча, хьирчира, хьирчина] 1) ви́ться, завива́ть­ся; месаш хьерча во́лосы вью́т­ся; 2) обвива́ться, обма́тываться вокру́г чего-л.

хьерчадайта* понуд. от хьерчо̃.

хьерчадала* потенц. от хьер­ча.

хьерчийта [хьоьрчуьйту, хьерчийтира, хьерчийтина] понуд. от хьерча.

хьерчо̃ [хьерчадо*, хьерчийра, хьерчийна] обма́тывать, обёр­тывать, завора́чивать; ◊ де̃кхарш хьерчо̃ задолжа́ть.

хье̃сан, хье̃саниг прил. к хьа̃са.

хье̃сап [хье̃сапан, хье̃сапна, хье̃сапо̃, хье̃сапе̃, д; мн. хье̃сапаш, д] 1) мат. зада́ча; арифме­тически хье̃сап арифмети́ческая зада́ча; 2) расчёт, наме́рение; хье̃сап дан а) реши́ть зада́чу; б) счита́ть, подсчи́тывать; в) раз­мышля́ть; во̃ьдуш динарг хье̃сап дац во̃гӀуш динарг бе̃н посл. ве́рен тот расчёт, кото́рый сде́­лан не при ухо́де, а при прихо́­де (соотв. хвали́сь не иду́чи в бой, а иду́чи с боя).

хье̃сапдар масд. 1) реше́ние зада́чи; 2) счёт; 3) размышле­́ние.

хье̃сапле̃лор масд. счетово́д­ство.

хье̃сапле̃лорхо̃ счетово́д.

хье̃сий мн. от хьаса.

хьеста [хьоьсту, хьистира, хьистина] ласка́ть.

хьестадала* 1) потенц. от хьеста; 2) ласка́ться; нанна хьестало бер ребёнок ласка́ется к ма́тери.

хьестийта [хьоьстуьйту, хьестийтира, хьестийтина] понуд. от хьеста.

хьех1[хье̃хан, хье̃хана, хье̃хо̃, хье̃хе̃, д; мн. хьехнаш, д] ли́па.

хьех2 [хье̃харан, хье̃харна, хье̃харо̃, хье̃харе̃, й; мн. хье̃харш, й] грот, пеще́ра.

хьех3 [хье̃харан, хье̃харна, хье̃харо̃, хье̃харе̃, д; мн. хье̃харий, д] тур, го́рный козёл.

хье̃ха1 [хье̃ханан, хье̃ханна, хье̃хано̃, хье̃хане̃, б; мн. хье̃ханаш, б] налёт (на поверхности чего-л.).

хье̃ха2 [хьо̃ьху, хьийхира, хьехна] обучи́ть, учи́ть.

хье̃ха3 [хьо̃ьху, хьийхира, хьехна] ма́зать.

хьехадайта* понуд. от хье̃хо̃.

хье̃хадала* потенц. от хье̃­ха2,3.

хье̃хам [хье̃хаман, хье̃хамна, хье̃хамо̃, хье̃хаме̃, б; мн. хье̃хамаш, б] 1) рел. нравоуче́ние, про́поведь (у мусульман); 2) сове́т, наставле́ние.

хье̃ханан, хье̃ханниг прил. к хье̃ха1.

хье̃хар масд. уче́ние, обуче́­ние.

хье̃харан, хье̃харниг прил. к хьех2 пеще́рный.

хье̃хархо̃ [хье̃хархо̃чун, хье̃хархо̃чунна, хье̃хархо̃чо̃, хье̃хархо̃чуьнга, в, й; мн. хье̃хархой, б] учи́тель, учи́тельница.

хье̃хархойн, хье̃хархойниг прил. учи́тельский.

хье̃хийта [хьо̃ьхуьйту,хье̃хийтира, хье̃хийтина] понуд. от хье̃ха2,3.

хье̃хо̃ [хье̃хадо*, хье̃хийра, хье̃хийна] 1) упомина́ть; 2) на­помина́ть.

хье̃хор масд. 1) упомина́ние; 2) напомина́ние.

хье̃чаш мн. от хьач.

хье̃чийн, хье̃чийниг прил. к хьач сливо́вый (о плоде и дереве); хье̃чийн варени сливо́вое ва­ре́нье.

хьеш мн. от хье̃.

хье̃ша [хьо̃ьшу, хьийшира, хьешна] дави́ть, топта́ть; буц хье̃ша топта́ть траву́; зе̃загаш хье̃ша топта́ть цветы́.

хье̃шадала* потенц. от хье̃ша.

хье̃шан прил. гостево́й; хье̃шан да̃ хозя́ин, реже хозя́йка (тот, та, у кого находишься в гостях).

хье̃шанадика, хье̃шанадиканиг прил. гостеприи́мный.

хье̃шаниг см. хье̃шан.

хье̃шар масд. топта́ние.

хье̃ший мн. от хьа̃ша.

хье̃шийтан [хьо̃шуьйту, хье̃шийтира, хье̃шийтина] понуд. от хье̃ша.

хьийза [хьийза, хьийзира, хьийзина] 1) повора́чиваться; 2) враща́ться, верте́ться, кру­ти́ться; чкъург хьийза семана гонах колесо́ враща́ется вокру́г оси́; 3) кружи́ться; корта хьийза голова́ кру́жится; аьрзу хьийза мархашлахь орёл кру́жи́тся под облака́ми; 4) ви́ться (о волоса́х).

хьийзадайта* понуд. от хьийзо̃.

хьийзадала* потенц. от хьий­за.

хьийзар масд. 1) враще́ние, верче́ние; кру́чение; 2) круже́­ние.

хьийзарг прич. враща́ющийся, вертя́щийся, крутя́щийся.

хьийзийта [хьуьйзуьйту, хьийзийтира, хьийзийтина] понуд. от хьийза.

хьийзина, хьийзинарг прич. прош. вр. от хьийза; хьийзина месаш вью́щиеся во́лосы.

хьийзо̃ [хьийзадо*, хьийзийра, хьийзийна] 1) повора́чи­вать, повёртывать; винт хьийзо̃ повёртывать винт; аьтту̃ aгӀоp хьийзо̃ повёртывать напра́во; враща́ть, крути́ть; бера хьийзо̃ враща́ть бараба́н (механизма); 3) перен. кружи́ть; корта хьийзо̃ кружи́ть го́лову; 4) завива́ть; месаш хьийзо̃ завива́ть во́лосы; 5) виля́ть; цӀога хьийзо̃ виля́ть хвосто́м; 6) перен. разы́грывать, дура́чить, поднима́ть на́ смех; 7) перен. му́чить, издева́ться; дийнаташ хьийзо̃ му́чить живо́тных; ◊ ме̃кхаш хьийзо̃ крути́ть усы́.

хьийзор масд. 1) повора́чива­ние; 2) враще́ние, верче́ние, круже́ние; 3) зави́вка; 4) виля́­ние; 5) перен. издева́тельство.

хьийкъина, хьийкъинарг прич. от хье̃къа 1) упи́танный; хьийкъина бер упи́танный ребё­нок; 2) ту́чный; хьийкъина ялташ ту́чные хлеба́.

хьийса [хьуьйсу, хьийсира, хьийсина] субъект во мн. смот­ре́ть, гляде́ть.

хьийсадала* потенц. от хьий­са.

хьийсархо̃ [хьийсархо̃чун, хьийсархо̃чунна, хьийсархо̃чо̃, хьийсархо̃чуьнга, в, й; мн. хьийсархой, б] зри́тель, зри́тельница.

хьийсийта [хьуьйсуьйту, хьийсийтира, хьийсийтина] понуд. от хьийса.

хьийсо̃ [хьийсадо̃*, хийсийра, хьийсийна] объект во мн. 1) це́лить, ме́тить; 2) направ­ля́ть; 3) пригоня́ть, прила́жи­вать что-л. (по размерам).

хьо [хьан, хьу̃на, ахь, хьо̃ьга] мест. ты.

хьо̃ мест. сам, сама́, само́; хьо-хьо̃ ты сам (сама́).

хьовда [хьовду, хьаьвдира, хьаьвдда] субъект во мн. по­бежа́ть, бежа́ть.

хьовза1 [хьаьвза, хьаьвзира, хьаьвзина] 1) поверну́ться; аьт­ту̃ а̃гӀор хьовза поверну́ться напра́во; 2) заверте́ться, закрути́ть­ся, закружи́ться (напр. в танце); 3) перен. вскружи́ться; корта хьаьвзина сан у меня́ закружи­́лась голова́.

хьовза2 [хьовзу, хьаьвзира, хьаьвзина] прясть.

хьовзадала* потенц. от хьовза1,2.

хьовзам препя́тствие, поме́ха; хьовзам баккха или хьовзам бан чини́ть препя́тствия, препя́тствовать.

хьовзар масд. 1) верче́ние, круже́ние; 2) в разн. знач. обо­ро́т.

хьовзийта [хьовзуьйту, хьовзийтира, хьовзийтина] понуд. от. хьовза1,2.

хьовзо̃ [хьовзадо*, хьовзийна, хьовзийра] 1) поверну́ть; духа хьовзо̃ поверну́ть наза́д; аьтту̃ aгӀop хьовзо̃ поверну́ть напра́во; 2) покрути́ть, поверте́ть, по­кружи́ть; скрути́ть; 3) перен. вскружи́ть; корта хьовзо̃ вскру­жи́ть го́лову; 4) зави́ть; месаш хьовзо̃ зави́ть во́лосы; 5) пу­сти́ть в оборо́т (деньги); 6) пе­рен. разыгра́ть; одура́чить.

хьовла [хьовлин, хьовлина, хьовлано̃, хьовлане̃, д; мн. хьовланаш, д] халва́.

хьовлин, хьовлиниг прил. хал­во́вый.

хьовса [хьовсу, хьаьвсира, хьаьвсина] субъект во мн. по­смотре́ть, взгляну́ть.

хьовсадала* потенц. от хьов­са.

хьовсар масд. смотр.

хьовсийта [хьовсуьйту, хьовсийтира, хьовсийтина] понуд. от хьовса.

хьовсо̃ [хьовсадо*, хьовсийра, хьовсийна] объект во мн. 1) на­це́лить; 2) напра́вить, дать назначе́ние; 3) пригна́ть, прила́­дить что-л. (по размерам).

хьовсор масд. 1) наце́ливание; 2) направле́ние, назначе́ние.

хьовх союз то́ есть.

хьогалла жа́жда; хьогалла яйа утоли́ть жа́жду.

хьогах хила испы́тывать жа́ж­ду, хоте́ть пить.

хьогӀан, хьогӀаниг прил. к хьагӀ неприя́зненный, вражде́б­ный.

хьожа [хьожанан, хьожанна, хьожано̃, хьожане̃, й; мн. хьожанаш, й] за́пах; арома́т; вонь; хаза хьожа прия́тный за́пах, арома́т; бо̃ьха хьожа неприя́т­ный за́пах, дурно́й за́пах, вонь; злово́ние; хьожа кхе̃та проту́х­нуть, ту́хнуть; припа́хивать; жижигана хьожа кхетта мя́со

проту́хло; хьожа яккха поню́­хать; хьожа я̃н па́хнуть, изда­ва́ть за́пах; хьожа я̃ха ню́хать.



хьожайо̃гӀу, хьожайо̃гӀург прич. арома́тный, души́стый; во­ню́чий, злово́нный; хьожайо̃гӀу саба души́стое мы́ло; ◊ хьожайо̃гӀу буц бот. богоро́дская трава́.

хьо̃за [хьо̃занан, хьо̃занна, хьо̃зано̃, хьо̃зане̃, д; мн. хьо̃зий или хьо̃зарчий, д] воробе́й; хьо̃занан кӀорни воро́бушек; ◊ хьо̃зин кхоьш чечеви́ца.

хьо̃зийн, хьо̃зийниг прил. во­робьи́ный; ◊ хьо̃зийн кхо̃ьниг чечеви́чный.

хьокха [хьокхан, хьокхана, хьокхо̃, хьокхе̃, б; мн. хьокхий, д] кол, шест, жердь.

хьо̃кха [хьу̃кху, хьуьйкхира, хьоькхна] разг. показа́ть, про­демонстри́ровать.

хьо̃кхам [хьо̃кхаман, хьо̃кхамна, хьо̃кхамо̃, хьо̃кхаме̃, б; мн. хьо̃кхамаш, д] 1) бот. про­свирня́к; 2) анат. ча́шка, ча­́шечка; го̃лан хьо̃кхам коле́нная ча́шечка; 3) пы́шка, лепёшка из пшени́чной муки́; дика беттина хьо̃кхам хорошо́ вы́печенная ле­пёшка.

хьо̃къала, хьо̃къалниг прил. соотве́тствующий.

хьокъан, хьокъаниг прил. к хьакъ.

хьокъехь послелог о, относи­́тельно, по по́воду; бе̃рийн хьо­къехь гӀайгӀа бан забо́титься о де́тях; цу хьокъехь по э́тому по́­воду; то̃ламан хьокъехь керла хабар весть о побе́де.

хьо̃лан, хьо̃ланиг прил. к хьал.

хьолтӀам [хьолтӀаман, хьолтӀамна, хьолтӀамо̃, хьолтӀаме̃, й; мн. хьолтӀамаш, й] галу́шка из кукуру́зной муки́.

хьо̃ме̃, хьо̃ме̃ниг прил. доро­го́й, уважа́емый; хьо̃ме̃ на̃къостий дороги́е това́рищи; ◊ хьо̃­ме̃ хе̃та дорожи́ть кем-чем-л.

хьомсара прил. уважа́емый.

хьомсаралла уваже́ние.

хьомсарниг см. хьомсара.

хьо̃налла жи́рность.

хьонка [хьонкин, хьонкина, хьонкано̃, хьонкане̃, б; мн. хьонканаш, б] бот. черемша́; хьон­кин Ӏарч сте́бель черемши́; хьонка-мача голо́вка черемши́.

хьонхал [хьонхалан, хьонхална, хьонхало̃, хьонхале̃, б; мн. хьонхалш, д] с.-х. ле́ме́х.

хьорзам [хьорзаман, хьорзамна, хьорзамо̃, хьорзаме̃, й; мн. хьорзамаш, й] сухожи́лие.

хьорзаман, хьорзамниг прил. сухожи́льный.

хьорка [хьорканан, хьорканна, хьоркано̃, хьоркане̃, й; мн. хьорканаш, й] лоды́жка, щи́ко­лотка.

хьормат [хьорматан, хьорматна, хьормато̃, хьормате̃, й; мн. хьорматаш, й] гру́ша (плод и дерево).

хьорматан, хьорматниг прил. гру́шевый.

хьоршам [хьоршаман, хьоршамна, хьоршамо̃, хьоршаме̃, б; мн. хьоршамаш, д] чиха́нье; хьоршамаш детта чиха́ть; хьор­шам то̃ха чихну́ть.

хьостам [хьостаман, хьостамна, хьостамо̃, хьостаме̃, б; мн. хьостамий, д] гвоздь; хьостам то̃ха приби́ть гвоздь.

хьостаман, хьостамниг прил. гвоздево́й.

хьостин, хьостиниг прил. к хьаст.

хьоткъан, хьоткьаниг прил. к хьаткъа мочево́й; хьоткъан ахкарг анат. мочево́й пузы́рь.

хьо̃чан, хьо̃чаниг прил. к хьач сли́вовый (о дереве).

хьо̃шалла гостеприи́мство; хьо̃шалла дан угости́ть, уго­ща́ть; приня́ть го́стя; оказа́ть гостеприи́мство.

хьо̃шалладар масд. угоще­́ние; оказа́ние гостеприи́мства.

хьо̃шаллин, хьо̃шаллиниг прил. гостеприи́мный.

хьоькх [хьоькхан, хьоькхана, хьоькхо̃, хьоькхе̃, й; мн. хьоькхнаш, й] 1) пятно́; шаршу тӀе̃ра хьо̃наллин хьоькх са́льное пятно́ на ска́терти; 2) кля́кса.

хьо̃ькхург [хьо̃ькхурган, хьо̃ькхургана, хьо̃ькхурго̃, хьо̃ькхурге̃, й; мн. хьо̃ькхургаш, й] лопу́х.

хьо̃ьхан, хьо̃ьханиг прил. к хьех1ли́повый; хьо̃ьхан моз ли́­повый мёд; хьо̃ьхан хьун лип­ня́к, ли́повый лес.

хьу̃ [хьу̃нан, хьунна, хьу̃но̃, хьу̃не̃, й; мн. хьу̃наш, й] воспа­ле́ние ра́ны (вызванное холо­дом, сыростью); чевнна хьу̃ кхетта ра́на воспали́лась; хьу̃ кхе̃тийта застуди́ть ра́ну.

хьулам [хьуламан, хьуламна, хьуламо̃, хьуламе̃, б; мн. хьуламаш, б] та́йна.

хьуламан, хьуламниг прил. та́йный, скры́тый.

хьулдайта* понуд. от хьулдан.

хьулдала* 1) потенц. от хьул­дан; 2) скры́ться; 3) погрузи́ть­ся (в жидкость, в сыпучее вещество).

хьулдан* 1) скрыть, утаи́ть; 2) погрузи́ть (в жидкость, в сыпу­чее вещество); гӀамарлахь ко̃гаш хьулбан погрузи́ть но́ги в песо́к.

хьулдар* масд. от хьулдан.

хьун [хьуьнан, хьуьнна, хьуьно̃, хьуьне̃, й; мн. хьаннаш, й] лес; хьун йихкина ру́бка ле́са запрещена́; хьуьнах в лесу́.

хьу̃на мест. дат. п. от хьо тебе́.

хьунбуца̃ре̃ лесосте́пь.

хьунйо̃гӀар масд. лесонасажде́ние.

хьунйо̃цу, хьунйо̃цург прич. безле́сный.

хьункечъяр масд. лесозагото́в­ки.

хьункечъярхо̃ лесозагото́вщик.

хьунле̃лор масд. лесово́дство.

хьунле̃лорхо̃ лесово́д.

хьунле̃лорхойн, хьунле̃лорхойниг лесово́дческий.

хьунхьакхар масд. ру́бка ле́са.

хьунхьокхург прич. лесору́б.

хьурмат [хьурматан, хьурматна, хьурмато̃, хьурмате̃, д; мн. хьурматаш, д] 1) почёт, уваже́­ние; 2) бережли́вость, эконо́мия; хьурмат дан а) почита́ть, чтить, уважа́ть; б) бере́чь, эконо́мить.

хьуьжар [хьуьжаран, хьуьжарна, хьуьжаро̃, хьуьжаре̃, й; мн. хьуьжарш, й] уст. медресе́ (мусульманская духовная школа).

хьуьлла нареч. там.

хьуьнан прил. к хьун лесно́й; хьуьнан на̃на лесна́я ни́мфа (ска­зочное женоподобное существо, живущее в лесу); хьуьнан цӀа̃зам земляни́ка.

хьуьнан цӀа̃замийн, хьуьнан цӀа̃замийниг прил. земляни́ч­ный.

хьуьнар [хьуьнаран, хьуьнарна, хьуьнаро̃, хьуьнаре̃, д; мн. хьуьнарш, д] 1) эне́ргия; 2) до́блесть; белхан хьуьнар тру­дова́я до́блесть; 3) спосо́бность, уме́ние что-л. сде́лать.

хьуьнарбухка сре́дняя под­пру́га седла́.

хьуьнаре̃, хьуьнаре̃ниг прил. 1) энерги́чный, акти́вный; 2) до́б­лестный; хьуьнаре̃ къинхье̃гам до́блестный труд.

хьуьнзавод лесозаво́д.

хьуьнзаводан, хьуьнзаводаниг прил. лесозаво́дский, лесозаводско́й.

хьуьнниг см. хьуьнан.

хьуьнпромышленность лесо­промы́шленность.

хьуьнхо̃ [хьуьнхо̃чун, хьуьнхо̃чунна, хьуьнхо̃чо̃, хьуьнхо̃чуьнга, в, й; мн. хьуьнхой, б] лесни́к.

хьуьхьадо̃ла* [хьуьхьаду̃лу, хьуьхьадуьйлира, хьуьхьадоьлла] запыха́ться.

Каталог: wp-content -> uploads -> 2015
2015 -> География пәнінен облыстық олимпиада
2015 -> Сыздыкова Гульжанар Каримовна карабаева Самал Сериковна Исетова Венера Мухаметжановна Список граждан, допущенных к собеседованию на объявленный конкурс
2015 -> Ибраев Жомарт Омашұлы; Результат конкурса по осуществлению отбора кандидатов на занятие
2015 -> Географиядан теориялық тур сұрақтары ( 9 сынып) Аудандық олимпиада 2014 – 2015 оқу жылы
2015 -> Биографическая справка
2015 -> Bala Turkvizyon 2015» Түрік әлемі әндерінің Ұлттық іріктеу турының ережесі Байқауды ұйымдастырушылар: «Bala Turkvizyon 2015» Ұлттық Түрік әлемі әндері байқауының (ары қарай Байқау) ұйымдастырушылары «rimas televiziyon Radyo Produksyon A


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   57   58   59   60   61   62   63   64   ...   83




©kzref.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет