Қаржы кафедрасы Г. С. Майкопова Қаржы



жүктеу 1.42 Mb.
бет2/8
Дата22.09.2017
өлшемі1.42 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Қаржыны басқару туралы түсінік. Басқару – бұл нақты нәтижеге жету үшін объектіге мақсатты түрде ықпал ету амалдары мен әдістерінің жиынтығы. Қаржыны басқару – қаржылық және аралас экономикалық және әлеуметтік жү-йелерге оларды жетілдіру және дамыту мақсатында ықпал ету процесі. Басқару элементтері – жоспар және болжам, қаржылық қатынастар сферасындағы сая-сат және стратегия, әрекет және құқықтық негіз, бақылау. Қаржылық жүйеде басқару қаржылық механизм арқылы оның әдістері, стимулдары және санкциялары көмегімен жүзеге асырылады.


Қаржыны басқару қағидалары: демократизм; қаржылық мәселелерге саяси көзқарас; басқаруда экономикалық және әкімшілік көзқарастардың оптимал түрде үйлесім табуы; ғылыми негіздің болуы; орталықтандырылған, салалық және территориялық басқарудың келісілуі; басқарудағы жауапкершілік, шаруа-шылық шешімдерінің тығыз байланыста болуы.

Қаржыны басқарудың өзара байланысты элементтері төмендегідей:



- бухгалтерлік, статистикалық және оперативтік есеп формасындағы қаржылық ақпараттың ғылыми негізде жоспарлау үшін де, барлық қаржылық процестерді оперативтік түрде басқару үшін де басқару шешімдерін қабылдауда аса маңызды болып келеді;

- жоспарлау қаржыны басқаруда негізгі орын иеленеді және материалдық, еңбек және қаржылық ресурстардың тепе-теңдігін, өндірістік және қаржылық көрсет-кіштердің өзара байланысын, кіріс пен шығынның, халық шаруашылығының бар-лық деңгейлеріндегі қаржылық жоспарлар байланысын қамтамасыз етуге тиіс;

- ұйымдастыру – басқарудың барлық деңгейлерінің бірігуі, нақты болуы, қаржы-лық аппараттың нәтижелілігі;

-қаржылық реттеу резервтік қорлар, жоспардан артық ресурстар, бөлініп, пайда-ланылмай қалған қаражаттар есебінен қызметтің барлық түрлерінің пропорциясы мен бір мезетте орындалуын қамтамасыз етуге тиіс;

- қаржылық жоспарлардың орындалуын бақылау ақша қорларының қалыптасу жә-не пайдаланылу процесіндегі шаруашылық жүргізудің барлық деңгейлеріндегі жоспарлау сатысында да, оперативтік басқару сатысында да жүзеге асырылады.

Министрліктер мен басқадай жоғары деңгейдегі қаржылық басқару аппараты жиынтық қаржылық жоспарлау, жүйені несиелік жоспарлау, кіріс пен шығынның жиынтық балансын орындауды бақылау жұмыстарын атқарады, ведомостволық кәсіпорындардың қаржылық бөлімдерінің жұмысын үйлестіре-ді. ҚР Конституциясында қаржыны стратегиялық басқару мемлекеттік билік пен басшылықтың жоғарғы органдарына жүктелген, олар: Парламент, Прези-дент Аппараты, Үкімет, Қаржы министрлігі. ҚР Президентінің қаржыны басқа-ру құзыреті өте кең, ол көбінесе ПрезидентАппараты арқылы жүзеге асырыла-ды. Президент жыл сайын халыққа елдегі жағдай және республиканың ішкі жә-не сыртқы саясатының негізгі бағыттары туралы жолдауын жариялайды, елдің экономикалық және әлеуметтік дамуының стратегиялық мәселелері туралы жарлықтары мен өкімдерін, т.б. шығарады.



Парламент құзырына мыналар кіреді: маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін, салық салу, алымдар мен басқадай міндетті төлемдерді бекітуге; рес-публикалық бюджетке; қорғаныс пен ел қауіпсіздігін және т.б. қамтамасыз ету-ге байланысты негізгі қағидалар мен нормаларды анықтайтын заңдар мен парламент қаулыларын шығару. Парламенттің жұмыс органдары: Сенат пен Мәжілістің тұрақты комитеттері – тұрақты жұмыс атқаратын экономика, қаржы, бюджет комитеттері.

Жалпы мемлекеттік қаржыны ҚР Қаржы министрлігі жүзеге асырады, ол қаржыны стратегиялық және оперативтік түрде басқарады, қаржылық жоспар-лау саласында әдістемелік жетекшілік жүргізеді. Әдістемелік жетекшілікке мы-налар кіреді: қаржылық заңдылық жобаларын жасау, мемлекеттің кәспорын-дармен, ұйымдармен қаржылық қатынастарын жетілдіру; мемлекеттік бюджет кірісі мен шығындарын жоспарлау, т.б. Салық қызметі ұйымдарына ҚР Мемле-кеттік кіріс министрлігі және қалалар мен аудандардағы қалалық және аудан-дық звеноларға бөлінетін республика облыстарындағы салық комитеттері.



Қазынашылықтық ұйымдық құрылымы Қаржы министрлігі құрамындағы Қазынашылық департаменті мен оған бағынатын, облыстардағы территориялық бөлімшелерден тұрады.

Басқарудың автоматтандырылған жүйесі – қаржыны, қаржы жүйесін эф-фективті басқаруға мүмкіндік беретін әкімшілік, экономикалық, математикалық әдістер, есептеу және ұйымдастыру техникалары, байланыс мен құралдарының жиынтығы.

Қаржылық жоспарлау – белгіленген мақсаттарға жетуге бағытталған және қоғамда қаржы ресурстарын, орталықтандырылған, орталықтандырылмаған жә-не нақты ақшалай жинақтар, қорлар құруға бағытталған нақты ақша қорларын қалыптастыру, бөлу, пайдаланудың барлық сфераларын қамтитын қаржылық жоспар (тапсырмалар) дайындау, қарастырылған мерзімде олардың орында-луын ұйымдастыру процесі.

Қаржылық жоспарлау мақсаты мен міндеттері – қаржылық ресурстарды қалыптастыру көздерін, олардың мөлшерін, қаржылық қатынастарға қатысу-шылар арасында табысты бөлген кезде оптимал пропорцияны анықтау, эконо-микада, салалар, шаруашылық жүргізуші субъектлерде, территориялық аспект-лерде пропорционалдыққа және тепе-теңдікке қол жеткізу.

Болжам – қаржылық қатынастардың нақты даму келешегі, ақша-қаражат-тары қорының қозғалысы туралы болжам жасау. Қаржылық жоспарлау құра-мында келешектегі мемлекет пен шаруашылық жүргізуші субъектлердің стра-тегиясы, саясатының байланысын болжау.

Қаржылық жоспарлау қағидалары: орталықтандырылған және орталықтан-дырылмаған көзқарастар арасында қарама-қайшылық болмаған жағдайда олар-дың үйлесім табуы; қаржылық жоспарлаудың экономикалық және әлеуметтік жоспарлаумен бірігуі; қаржылық жоспарлаудағы үздіксіздік перспективті және жылдық жоспарлауды (жоспарларды) байланыстырады, болжамдағы белгісіз-дікті дұрыстауға, ағымдағы және келешектегі жоспарлар арасындағы алшақ-тықты жоюға көмектеседі.

Қаржылық жоспарлау әдістері: баланстық әдіс; бағдарламалық-мақсаттық әдіс; экономикалық-математикалық әдіс; нормативтік әдіс; экстраполяция (немесе коэффициенттер) әдісі; экономикалық-математикалық әдістерді пайда-ланып есептаудің көп нұсқалылығы, ұзақ мерзімге арналған қаржылық болжам-дарға арналған ЭЕМ.

Сондай-ақ, нарықтық жүйеде индикативтік, яғни ұсыну түріндегі жоспар-лау да қолданылады, ол ақпараттық-үйлестіру ролін атқарады және қаржылық қызмет субъектлеріне экономикалық реттеушілер арқылы жанама әсер етеді. Индикативтік жоспарлаудың негізгі мақсаты – болжанған деңгейде даму үшін қажет қаржылық ресурстардың көлемін және жұмсалуын шамамен анықтау.

Қаржылық жоспарлаудың негізгі құжаты қаржылық жоспар. Бұл кәсіп-орындар мен ұйымдар, салалар, аймақтар мен мемлекеттердің ақшалай табыста-рының қалыптасуының және пайдаланылуының жоспары, қаржылық ресурстар-мен халық шаруашылығының қамтамасыз етілуін көрсетеді.

Қаржылық жоспарлар (баланстар) жүйесі – қамтылған қатынастардың кең-дігімен, яғни ресурсардың жоспарланған түсу және пайдалану көлемімен ерекше-ленетін жоспарлардың түрлері. Осы белгі бойынша жоспарлар бірінші реткі және жиынтық деп бөлінеді. Бірінші реткі жоспарлар – материалдық өндіріс сферасы кәсіпорындарының, бірлестіктері мен ұйымдарының жоспары; шығындарын тол-ық немесе негізінен бюджеттік қаражаттар есебінен қаржыландырылатын мемле-кеттік мекемелер мен ұйымдардың сметалары. Жиынтық жоспарлар- жалпы мемлекеттік, салалық, территориялық. Қаржылық жоспарлар түрлері өзара байла-нысты болып келеді. Мысалы, салалық жоспарлар ведомоство ішіндегі кәсіп-орындар мен ұйымдар жоспарларын қамтыса, территориялық жоспарлар жалпы мемлекеттік немесе салалық жоспарлардың бөлігі болып саналады.

Шаруашылық коммерциялық қызметтің кәсіпкерлік звенолары бизнес-жоспарларды басшылыққа алады. Бизнес-жоспар – қызметтің техникалық-эко-номикалық негізіне сай құжат. Бизнес-жоспар өнім мен қызметтің ерекшелік- терін, олардың бәсекелестік қабілетін, сату нарығының бағасын, маркетинг стратегиясын, өндірістік, ұйымдық және заңдық жоспарларды, қауіп-қатер және сақтандыру бағасын сипаттайтын бөлімдерді қамтиды.

Жоспарлау сатылары: бірінші – есептегі кезеңдегі қаржылық көрсеткіш-тердің орындалуына экономикалық талдау; екінші - әлеуметтік және экономи-калық даму жоспарлары мен бағдарламаларының көрсеткіштері негізінде кіріс-тер мен шығыстардың негізгі топтары бойынша кірістер мен шығыстардың нақ-ты түрлеріне жоспарланған кезеңге есеп жүргізу; үшінші – жеке бөліктер мен статьялар бір жүйеге біріктіріледі, яғни теңестіріледі.

Жоспарлау кезеңіне қарай қаржылық жоспарлау жылдық, орташа мерзім-дік (үш-, бес жылдық) және келешектегі деп бөлінеді.

Мемлекеттің біріктірілген (консолидированный) қаржылық балансы рес-публикалық және жергілікті бюджеттердің ақшалай қаражаттарының жиын-тығы, орташа мерзімдік дамудың жалпы мемлекеттік болжамының қаржылық бағдарламасы болып табылады. Оны Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі дайындайды. Дайындауға Қаржы министрлігі, Мемлекеттік кіріс министрлігі, Ұлттық банк белсене қатысады. Аймақтарда баланс есебін сәйкес аймақтық ұйымдар жүргізеді.

Жиынтық қаржылық баланста мемлекеттің, мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардың, басқа меншік формаларындағы кәсіпорындар мен ұйымдардың ақша-қаражаттарының құрамы мен оларды қалыптастыру көздері және ұлғай-тылған ұдайы өндіріс пен қоғам қажетіне (әлеуметтік-мәдени шаралар, қорға-ныс, басқару) пайдалану көрсетіледі.

Кіріс пен шығын балансының классикалық формасы 4 тараудан тұрады: шы-ғындар; қаражаттар аударымы; бюджет төлемдері; бюджеттен бөлінген қаржы.

Қаржылық жоспарлаудың негізгі бағыттары – жалпы мемлекеттік, ұжым-дық және жеке мүдделердің бөлу қатынастарын оптимал үйлестіруге; ақшалай жинақтарды оларды өсірудің интенсивті факторлары есебінен ұлғайтуды ынта-ландыруға; өндірісті дамыту, әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру және еңбек ұжымдарын материалдық жағынан ынталандыру шығындарын қаржы-ландыруға бағытталған, мемлекеттің бірыңғай қаржылық саясатын өткізумен қамтамасыз ету.



Қаржылық құқық – бұл ақшалай қорларды қалыптастыру, бөлу және пайда-лану процесінде туындайтын қаржылық қатынастарды реттейтін заңдық нормалар жиынтығы. Ол біртекті қаржылық қатынастарға жататын жекеленген бағыттармен шектеледі. Оларға бюджеттік құқық, салық құқығы, шаруашылық құқығы, банктік құқық, сондай-ақ, қаржыны ақшалай қатынастар ретінде кең мағынада түсіндіру-мен байланысты валюталық және сақтандыру заңдылықтары, мемлекеттік несие-ні, ақша айналысын құқықтық реттеу сияқты бөлімдер жатады.

Заңдық нормалар енгізу қаржылық байланыстарды ұйымдастырудың бір-ыңғай ережелерін бекітуге, қоғамның, кәсіпорын ұжымдары мен жекеленген азаматтардың экономикалық мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді. Құқықтық нормаларды қадағалау қатаң қаржылық тәртіппен қамтамасыз етеді, қаржы саласында бірыңғай саясат өткізуге мүмкіндік береді. Қаржы сферасында тәртіп бұзу қаржы саясатының нашар құқықтық қамтамасыз етілгенін көрсетеді.



Қаржылық-құқықтық реттеу әдістері қаржылық қатынастардың бір қатысу-шысының мемлекет жағынан сөйлейтін және сәйкес құзыры бар басқа жақтан шы-ғарылған мемлекеттік биліктің ережелері, ұсыныстары, келісімдері болып табылады.

Қаржылық-құқықтық нормалар императивтік (билік жүргізу) сипатында болады. Әдетте, оларда категориялық формадағы талаптар болады және ойша өзгертуге жол бермейді, қаржылық қатынастарға қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін нақты анықтайды.

Қаржылық-құқықтық нормалар міндеттейтін, тыйым салатын, өкілеттілік беретін деп бөлінеді.

Қаржылық-құқықтық актлер қарастырылған формада қабылданған және заңдық салдары бар мемлекеттік билік және басқару органдарының құзырына кіретін қаржылық қызмет мәселелері бойынша шешімдер түрінде болады. Олар қаржылық-құқықтық нормаларды бекітеді, өзгертеді немесе жояды немесе нақ-ты құқықтық қатынастардың туындауына, тоқтатылуына, өзгеруіне негіз бола-ды. Қаржылық-құқықтық актлер жиынтығы қаржылық заңдылықты құрайды.

Қаржылық-құқықтық актлер заңдық негіздері бойынша төмендегідей түрлерге бөлінеді:

- нормативтік актлер – біртекті қаржылық қатынастар тобын реттейді, оларды оған қатысушылардың әрекеттерінің жалпы ережелері, яғни құқықтық нормала-ры болады және олар ұзақ уақыт қызмет етеді (бұл актлер мемлекет алдындағы кәсіпорындар мен азаматтардың қаржылық міндеттемелерінің түрлерін, бекітіл-ген төлемдерді есептеу тәртібін, төлеушілердің типтік белгілерін, т.б. анық-тайды);

- жеке актлер белгілі төлеуші немесе қаражатты алушыға қатысты құқық нормаларын анықтайды;

- Заңдық актлер – бұл Парламент шығарған заңдар мен қаулылар, ҚР Прези-дентінің Жарлықтары;

- ішкі заңдық актлер – бұл заңға негізделген және заңды орындау үшін қабыл-данған актлер (салалық және жоғарғы органдардың бұйрықтары, Қаржы минис-трлігінің және Мемлекеттік кіріс министрлігінің инструкциялары, қандай бір әрекеттерді шешу туралы лауазымды тұлғалардың резолюциясы, т.б.);

- жоспарлы-қаржылық актлердің ерекшелігі – оларда белгілі уақытқа қаржы саласындағы нақты тапсырмалар болады, яғни қаржы ресурстарын қозғалысқа түсіру, бөлу және пайдалану жоспарлары болып табылады; оларға бюджеттің барлық түрлері, кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржылық жоспарлары, бюд-жеттен қаржыланатын мекемелер шығындарының сметалары кіреді.

Қаржылық бақылау – қаржының бақылау қызметін жүзеге асыру формасы, ол қоғам, ең әуелі мемлекет тарапынан материалдық құндылықтарды өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну процесінее ықпал етуге мүмкіндік жасайды. Қар-жылық бақылау ақша-қаражаттарын жұмсауға, есепті дұрыс жүргізуге байланыс-ты барлық объектлерді тексеруге бағытталған арнайы қызмет болып табылады.

Қаржылық бақылаудың болуы экономикалық категория ретінде қаржыға бақылау қызметінің тән екендігіне негізделеді. Осы қызмет арқылы қаржы қор-ларды бөлу, олардың қатынасының пропорциясы, оларды қалыптастыру көз-дері, пайдалану туралы ескертеді.

Қаржылық бақылаудың ерекшелігі – оның ақшалай формада жүзеге асыры-латындығында. Оның объектісі кіріс пен жинақ қалыптастыру процесі, ақша қорларын құру және пайдалану. Қаржылық бақылаудың әрекет ету сферасы бақылаудың басқа түрлерімен (әкімшілік, құқықтық, әлеуметтік, техникалық, саяси) сәйкес келеді.

Бақылауды жүзеге асырудың негізгі қағидалары: бақылаудың жүйелілігі, әмбебаптығы, барлық жерде болатындығы, бақылаудың сақтандыратындығы, яғни оның ескерту сипаты; нәтижелілігі, нақтылығы, жариялылығы, оларға ба-қылау жұмысын дұрыс ұйымдастырғанда ғана қол жеткізіледі; дәлелденген әдістеме қолданылатындығы, істің жан-жақты зерттеліп, нақты ұсыныстар жа-сайтындығы; бақылаудың ашық болуы; бақылау органдары жұмысшыларының тәуелсіздігі.

Қаржылық бақылаудың негізгі міндеттері: 1) мемлекет, ұйым және халық алдында қаржылық міндеттемелердің орындалуынг тексеру; 2) шаруашылық субъектлерінің өз ақша-қаражаттарын дұрыс қолдана білуін тексеру; 3) шаруа-шылық субъектлерінің қаржылық операцияларды атқару, есеп айырысу және ақша-қаражаттарын сақтау ережелерін қадағалауын тексеру; 4) өндірістің ішкі резервтерін – шаруашылық рентабельділігін арттыру, еңбек өнімділігін өсіру, ай-налымдық қаражаттардың айналымдылығын жеделдету, материалдық және ақшалай қаражаттарды айтарлықтай үнемді және эффективті пайдалану мүм-кіндіктерін көрсету; 5) қаржылық тәртіп бұзуды түзету және ескерту.

Қаржылық тәртіп – бұл мемлекеттің, оның шаруашылық субъектлерінің ақша қорларын қалыптастыру, бөлу және пайдаланудың бекітілген ережелері мен тәртібін қадағалау.

Бақылау объектісі - қаржы ресурстарын, оның ішінде ақша-қаражаттары қоры формасында қалыптастыру және пайдалану кезіндегі бөлу процесі. Қар-жылық бақылау сферасына негізінен ақшаны пайдаланып, кейде оларды пайда-ланбай (бартерлік мәміле.) жүзеге асырылатын барлық операциялар жатады.



Қаржылық бақылау нақтылық және нәтижелілік, жүйелілік және барлық жерде болу, жариялылық және бақылаудың ашық болу қағидаларына негізделе-ді. Қаржылық бақылау әмбебап, ескертетін болуға, ал, бақылау органдарының жұмысшылары барлық қағидаларды ұстануға тиіс.

Қаржылық бақылау оны жүзеге асыратын субъектлерге байланысты былай топтатырылады: жалпы мемлекеттік, ведомостволық қаржылық, шаруашылық ішілік және тәуелсіз (аудиторлық). Қаржылық бақылауды жүргізу формалары бойынша алдын-ала, ағымдағы және кейінгі бақылауға бөлінеді. Бақылаудың ондай формалары көптеген бақылау органдарының қызметіне тән.

Қаржылық бақылаудың негізгі әдістері: ревизия, тексеру, зерттеу. Ревизия дегеніміз кәсіпорын, ұйым, мекеменің өткен кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметін айтарлықтай толық зерттеу. Қаржылық бақылау субъектлеріне бақы-лау қызметі жүктелген ерекше органдар мен ұйымдар жатады.

Аудиторлық бақылау – тәуелсіз аудиторлық фирма мен кәсіпорын, компа-ния, банк, сақтандыру компаниясының иесі (меншік иесі) жасаған келісім (келі-сім-шарт) негізінде қаржылық-шаруашылық қызметінің жағдайын тексеру. Ау-диторлық фирмалар бір мезетте шаруашылық субъектлердің резервтерін көрсетуге, коммерциялық және қаржылық-шаруашылық қызметі, бухгалтерлік есепке қою, қаржылық жоспарлау мәселелері бойынша көмек көрсетуге, тиімді жұмыс жүргізу жолдарын іздестіруге бағытталған кеңес беру қызметін атқара алады. Аудиторлық фирмалар аудиторлық қызметті жүргізуге мемлекеттік ор-гандар немесе басқа органдардан арнайы рұқсат алады.

Жалпы мемлекеттік қаржылық бақылауды мемлекеттік билік және басқару органдары жүзеге асырады, олар: Президент Аппараты, ҚР Парламенті, Үкімет, жергілікті өкілетті органдар (депутаттар жиналысы), жергілікті әкімшілік ор-гандар. Алдын-ала парламенттік бақылау жүргізу мақсаты – нақты саяси, эко-номикалық және әлеуметтік жағдайда қарастырылған шығындардың жалпы бір-тұтастығын анықтау. Жалпы мемлекеттік бақылау жүргізетін органдарға ҚР Ұлттық банкі, Қаржы министрлігі мен Мемлекеттік кіріс министрліктері де жатады.


Бақылау сұрақтары:

1. Қаржылық саясатқа толық сипаттама беріңіз.

2. Қаржылық саясаттың экономикалық және әлеуметтік саясаттағы орны қандай?

3. Қаржы саясатының міндеттеріән атаңыз.

4. Қаржылық механизмнің құрылымы қандай?

5. Қаржылық саясаттың мақсаттары мен қағидаларын атаңыз.



Тақырып 4. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысы
1. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысы – қаржылық жүйенің жетекші звеносы.

2. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысының қызметтері мен негізгі қасиеттері.

3. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысын әртүрлі белгілер бойынша жіктеу.

4. Меншікті қайта құрудың қаржылық аспектлері: мемлекет иелігінен алу, жекешелендіру, қайта құру.


Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысы – бірыңғай қаржы жүйесінің құрамды бөлігі және айрықша сферасы болып табылады, оның орталықтандырылмаған бөлігін құрайды. Елдегі ақша қатынсатарының аса маңызды сферасын, атап айтқанда, халықтың қажеттіліктерін, өндірістік емес сфераның материалдық шығындарын қамтамасыз етудің көздерін жасалатын қоғамдық өнімді, ұлттық табысты және ұлттық байлықты алғашқы бөлуді қамтитындықтан және кәсіпорындар деңгейінде мемлекеттің қаржы ресурстарының басым ауқымы қалыптасқандықтан бұл буынның қаржысы қаржылардың негізгі, бастапқы бөлігі болып табылады.

Кәсіпорындар мен ұйымдар қаржысы қаржының біртұтас жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде қаржының негізгі бастапқы бөлігін білдіреді, өйткені ол елдегі ақша қатынастарының маңызды сферасын қамтиды.

Қаржы бірінші реткі ортада – материалдық құндылықтарды өндіру кезінде пайда болады.



Кәсіпорын қаржысы ұлғайтылған ұдайы өндірістің негізгі жақтарын ақша-лай түрде көрсетеді және экономикалық заңдар талаптарына сай оны жүзеге асыруға жағдай жасайды. Олар халық шаруашылығын ары қарай дамытуға қа-жет ақшалай табыстар мен жинақтарды ары қарай бөлу және пайдалану үшін қолданылады. Өндіріс сферасында туындай отырып, қаржы ары қарай жалпы мемлекеттік қаржы тәуелді болатын ресурстармен қамтамасыз ете отырып, кәсіпорынды дамытады.

Кәсіпорын және ұйымдар қаржысына кәсіпорындар, фирмалар, қоғамдар, концерндер, ассоциациялар, салалық министрліктер мен басқадай шаруашылық органдарының (ауылшаруашылық, құрылыс, көлік, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету, қоғамға пайдалы қызметтің әртүрлі сфераларында әртүрлі қаржылық, несие, сақтандыру, ғылыми, маркетингтік және басқадай қызметтер ұсыну) қаржысы кіреді.

Қазақстанда меншік формаларының дамуы кәсіпорындардың мынадай жа-ңа түрлерінің туындауына ықпал етті: жеке, кооперативтік, акционерлік, аралас, шетелдердің кәсіпорындарымен бірлескен кәсіпорындар және фирмалар, шар-уашылық серіктестері. Әртүрлі меншік формаларындағы кәсіпорындар жаңа заңдық негізде дами келе, қаржы категориясына тікелей қатысты болады, себебі, олар ақша қорларын құрып, табыс табады.

«Шаруашылық серіктестер туралы» Заңда шаруашылық серіктестікке мына-дай анықтама беріледі: шаруашылық серіктестік дегеніміз негізгі мақсаты пайда тауып, ары қарай ұдайы өндіріс процесінде оны қайта бөлу және пайдалану болып табылатын, жарғылық қоры құрылтайшылардың (қатысушылардың) жарналарына (үлестеріне) бөлінетін заңды тұлға болып саналатын коммерциялық ұйым.

Акционерлік қоғамдардың қаржылық қатынастарының ерекшеліктері ак-цияны өндірістік және комерциялық қажеттіліктерді қаржыландыру құралы ре-тінде акцияны пайдаланатындығында. Дамыған нарықтық жүйе акция есебінен қаржылық ресурстарды ұлғайтуды білдіреді.

Мемлекеттік секторда кәсіпорындардың төмендегідей түрлері қызмет ете-ді: шаруашылықты жүргізу құқығына негізделген; оперативтік басқару құқығына негізделген (қазыналық кәсіпорындар). Кәсіпкерлік қызметті жүргізудің тиімді ұйымдық-құқықтық формасының бірі - шетелдік фирмалар қатысқан біріккен кәсіпорындар. Біріккен кәсіпорындар отандық кәсіпорындардың да, шетелдік серіктестердің де мүдделерін көздеуге тиіс.

Экономиканың кооперативтік секторы біртұтас халық шаруашылығы ке-шенінің звеноларының бірі болып табылады. Кооперация жүйесінде екі типтегі кооперативтер қызмет етеді: өндірістік және тұтыну. Өндірістік кооператив-тер кәсіпорындарға, ұйымдарға, мекемелер мен азамаььарға ақылы қызмет көр-сетеді, тауар, өнім өндіреді, ал тұтыну кооперациясы сауда және көтерме сауда қызметінде өз мүшелері мен басқа азаматтардың қажеттілігін қанағаттандыра-ды. Қазақстан үшін ауылдық тұтыну кооперациясының маңызы зор.

Нарықтық экономика жағдайында меншік иелерінің көп болуы (мемлекет-тік, жеке меншік, акционерлік, кооперативтік, т.б.), олардың арасындағы бәсеке ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін және қоғамдық өндірістегі өзгеріс-терді тез қабылдай алатын, икемді, динамикалық экономика құруға мүмкіндік береді. Меншік формаларының, шаруашылық субъектлерінің көп болуының өзі өндіріске, бөлу процестеріне қатысатын, қаржылық қатынастарға түсетін ха-лықтың әртүрлі қатарының мүдделерін көрсете алады.

Мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру жолымен басқа формаларға ауыстыру оның формаларының көбеюін қамтамасыз етеді. Со-лардың негізінде материалдық өндіріс және қызмет сферасында нақты шаруашы-лықтарды қалыптастырудың объективті алғышарттарын құрайды, кәсіпкерлік пен бәсекелестікті ынталандырады, жұмысшылардың еңбек нәтижесін арттыруына жағдай жасайды.



Мемлекет иелігінен алу- бұл мемлекет меншігін басқа формаға ауыстыру. Егер мемлекеттік және муниципалдық кәспорынды азаматтар жеке меншікке сатып алса немесе акционерлік қоғамдарға айналдырылса, ол жекешелендіру болып табылады.

Мемлекеттік меншікті жекешелендіру және қайта құру бағдарламасында мемлекеттік кәсіпорындар мүлкін сатудың екі түрі қарастырылған: аукциондық және тендерлік негізде сауда сату; алушыға тікелей сату.



Кәсіпорындар мен ұйымдар қаржысы қаржының негізі және материалдық өндіріспен байланысқан біртұтас қаржылық жүйенің бөлігі болып саналады. Кәсіпорын қаржысы бөлу (онда қайта құрылған құн қайта бөлінеді) қатынас-тары негізіндегі экономикалық өсім көзі болып табылады.

Кәсіпорын қаржысының мәні бұл оның ішкі мазмұны, онда құн, яғни өндірістік және бөлу қатынастарының өзара байланысында қайта құрылған құн жаңа ақша қорына айналады. Қаржының көріну формалары қаржыға қатысу-шылардың өзара қатынасына қарай өзгереді, бірақ мәні солай қалады, дегенмен, арнайы әдебиеттерде оған қатысты әртүрлі пікірлер айтылады.

Кәсіпорын қаржысы төмендегідей қызметтер атқарады: 1) ұдайы өндіру - өндірісті жаңарту үшін құн жасалады; 2) бөлу – мемлекет алдында басқа қаты-сушылар қаржылық міндеттемелерін атқара отырып, әртүрлі ақша қорларын құ-рады; 3) бақылау – ақша қорларының қалыптасуы, оны бөлу және бақылауға толық есеп және бақылау жүріледі.

Шаруашылық жүргізуші субъекті қаржысының өзіндік ерекшелігі оның бөлгіштік сипатында, өйткені шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық қатынастарының негізгі бөлігі ақшалай табыстар мен қорланымдарды бөлу нәтижесінде пайда болады.

Бөлу функциясы екі жақты негізде жүзеге асырылады:

бухгалтерлік, статистикалық және жеделесептемедегіқаржылық көрсеткіштер арқылы;

қаржылық ықпал ету арықылы.

Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бөлгіштік функциясының ерекшелігі қаражаттардың жеке дара толық айналымының үдерісінде өндірілген өнімнің құны белгіленген экономикалық нормативтер негізінде бөлінетігінде болып отыр, мұның өзі қаржының ұдайы өндіріс үдерісінде құнды бөлу және қайта бөлуге қатысуын айқындайды және оның көмегімен шаруашылық жүргізуші субъектілерге бүкіл ақшалай табыстар мен қорлар қалыптасады және пайдаланылады.

Шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының бақылау функциясы кәсіпорын экономикасында маңызды орын атқарады: есепсіз және бақылаусыз шаруашылық жүргізуге болмайды. Ақшамен бақылау тек шаруашылық жүргізуші субъектілердің ішінде ғана емес сонымен бірге оның басқа субъектілерімен, жоғары ұйымдармен және қаржы-кредит мекемелерімен өзара қарым-қатынастарды да жүзеге асырылады.

Кәсіпорын қаржысын ұйымдастырудың негізгі қағидалары төмендегідей:

- коммерциялық есеп қағидасы кәсіпорын тұрақты қолдануға, оның қызме-тіне қажет, оның жарғылық қорын құратын негізгі және айналымдық қаражат-тар (капитал) бөлетінін білдіреді және бұл қағида табыс (пайда) табуды мақсат тұтқан кәсіпкерлік формасында жүзеге асырылады;

- өзін-өзі өтеу және қаржыландыру коммерциялық есептің негізгі белгісі болып табылады, ол заласыз қызметті және нормативтік пайда алуды білдіреді;

- жоспарлылық қағидасы кәсіпорынның қаржылық қызметі алдын-ала өн-діріс мақсаттарына, міндеттеріне, оларға жетудің белгіленген әдістеріне, жету сатылары мен мерзімдеріне сай оның параметрлерін алдын-ала есептеу жолы-мен қарастырылатынын білдіреді;

- кәіспорындар мен ұйымдардың барлық меншік формаларының теңдік қағи-дасы, қатынастардың тұрақтылығына және меншік формаларының (мемлекеттік, жеке меншік, шет мемлекеттері мен заңды және жеке тұлғалардың, халықаралық ұйымдардың меншігі) дамуына мемлекет кепілдігі арқылы жүзеге асырылады;

- басқарудың барлық деңгейлерінде қаржылық резервтердің (резервтік қор, тәуекелділік қоры) болуы.

Коммерциялық негізде жұмыс істейтін кәсіпорындар табыс таба отырып, оны пайдалануға және бөлуге көшеді. Кәсіпорынның барлық жиынтық табысы кәсіп-орын шығындарының барлық көлеміне азаяды. Ережеге сай пайданы бөлу сызба-сы: салық мемлекет бюджетіне төленетін жалпы баланстық пайда (салық салына-тын пайда) есептеледі. Салық төлегеннен кейін қалған пайданы (таза пайданы) кәсіпорын әртүрлі қорларға бөледі: 1) өндірісті дамыту, 2) ұжымның әлеуметтік қажеттіліктері, 3) материалдық ынталандыру, 4) қаржылық резерв және т.б. құру.

Шаруашылық-қаржылық қызметі процесінде кәсіпорындар мен ұйымдар қаржылық қорлар қалыптастырады және ұйымдастырады. Қаржылық қорлар дегеніміз белгілі мақсаттарға арналған ақша-қаражаттары. Олар жарғылық, ре-зервтік, жинақтау қоры, тұтыну қоры, еңбек ақы қоры, валюталық, жөндеу қор-ларына бөлінеді. Кәсіпорынның дербестік жағдайында басқа да мақсатты қорлар құрылуы мүмкін. Мысалы, медициналық сақтандыру қоры, жекешелендіру қоры, өндірістік және әлеуметтік құрылымды дамытуға қатысудың үлестік қоры, т.б.

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына (рентабельділік, төлемқабілеттілік, несиелік қабілеттелік), нарықтағы оның жағдайын (бәсекелестік қабілет) сипаттау үшін кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жүргізу қажет. Тал-дауға қажет ақпараттар бухгалтерлік баланста, қаржылық-шаруашылық қыз-мет нәтижелері туралы есепте (пайда мен залал туралы есепте), ақша-қаражат-тары қозғалысы туралы есепте болады; сондай-ақ, оперативтік ақпарат та қол-данылады. Бухгалтерлік баланс көрсеткіштерінде кәсіпорынның активтері мен пассивтері туралы мәліметтер болады және олар бағалы қағаздардың өтімділік, түсімділік деңгейін, кәсіпорынның ағымдағы және стратегиялық мүмкіндікте-рін сипаттайтын қаржылық коэффициенттерді есептеуге мүмкіндік береді.



Коммерциялық емес мекемелер мен ұйымдар әлеуметтік сипаттағы мына-дай қызметтерді көрсетеді: басқару, қоғамдық тәртіпті қорғау, елдің қорғанысы, халықты әлеуметтік қорғау, қоршаған ортаны қорғау, мәдениет және өнер, қа-йырымдылық және гуманитарлық ұйымдар құру.

Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелер қызметінің материалдық не-гізі натуралы және ақшалай формадағы өндірістік емес бағыттағы қорлар. Натурал формадағы қорларды ұйымдар мен мекемелер белгілі бағаға сауда жа-сау тәртібімен тауар ретінде құрады және тұтыну процесінде олар өз құнынан айырылады. Материалдық емес өнім және қызмет жасау процесіндегі өндіріс-тік емес қорлар қозғалысының формалары, сондай-ақ, ұдайы өндіріс шарттары салалық сипатта болады.

Коммерциялық емес қызмет шаруашылығын жүргізу әдістері: көрсетілген қызметтер мен құндылықтар тегін болған жағдайда сметалық қаржыландыру, ал өтелетін болған жағдайда шаруашылық есеп айырысу және өзін-өзі өтеу негізінде жүріледі. Нарық жағдайында көптеген ұйымдар төмендегідей коммерциялық есеп айырысу түрлеріне көшіп келеді, яғни қызметтерді өзәне дамуға жететін қаржы жинақтау арқылы сұраныс бағасымен көрсетеді:

1) сметалық қаржыландыру – меншікті кірісі жоқ ұйымдар мен мекемелер шығындарын жабу үшін мемлекеттік бюджеттен ақша-қаражаттарын беру (мұнда ақша-қаражаттары негзгі қорларды, материалдық запастарды сатып ал-ған кезде, қызмет ақысын төлегенде, еңбек ақы төлегенде, басқа шаруашылық қажеттіліктерге тұтынылады);


  1. шаруашылық жүргізудің шаруашылық есеп айырысу әдісі шығыстары материалдық емес қызметтер мен құндылықтар өткізуден түскен түсімдерден өтелетін мекемелер мен ұйымдарда қолданылады (бұл әдісті коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелердің шаруашылық ұйымдары қолданады);

  2. шығындардың өзін-өзі өтеу әдісі шаруашылық қызметін жинақтамайтын шығындарға қатысты бағасы анықталатын төлем бойынша қызмет көрсетуді қарастырады.

Қаржыны ұйымдастыру ерекшеліктері қоғамдық қайырымдылық және гу-манитарлық ұйымдар мен қорларға (қайырымдлық, балалар, табиғат, флора мен фаунаны қорғау және т.б. қорлар) тән. Олар бекітілген статус негізінде, авто-номды түрде қызмет етеді, төлемді штаттық персоналы бар басқару немесе мін-деті ретінде тегін қызмет көрсететін орган болып табылады.

Экономиканың коммерциялық емес секторының мекемелері мен ұйымда-рының қаржылық ресурстары бұл қызметтерін жүзеге асыру мен кеңейтудің әртүрлі көздерінен алынатын ақша-қаражаттры.

Қаржылық ресурстар көздері екі факторға (көрсетілетін қызмет түрлері және көрсетілетін қызмет сипатына) тәуелді және олардың түрлері мынадай болып келеді: 1) мемлекеттік бюджет қаражаттары (мемлекеттік басқару, құқықтық тәртіпті қорғау, білім беру, денсаулық сақтау); 2) меншікті қаражаттар (көр-сетілген қызметтен, орындалған жұмыстан түсетін түсім, пайда); 3) басқадай мүліктерді пайдаланудан түскен кірістер (ұйым меншігіндегі мүліктерді, құрал-дарды жалға беру, мүлік пен ғимаратты кепілге қойып алған қаражаттар).

Сонымен қатар қаржыландырудың төмендегідей көздері бар: материалдық өндіріс сферасының кәсіпорындары мен ұйымдары тарапынан қайырымдылық мақсаттарға аударған төлемдер; шет мемлекеттердің, халықаралық ұйымдардың гуманитарлық көмек; демеушілік қаржы; ғылыми зерттеулерге қаржы бөлу - гранттар. Коммерциялық емес қызмет ұйымдары мен мекемлері мен ұйымда-рын қанымдау және дамыту үшін қаражаттарды толықтырудың белгілі көздеріне оның коммерциялық және жинақ банктердегі депозиттеріндегі, сондай-ақ, қар-жылық нарықтағы бағалы қағаздармен алынған ресурстарының бір бөлігін бөлуден түскен табыстар жатады. Қаржыландырудың аударылған көздері пропорциясы әртүрлі болып келе-тін коммерциялық емес қызмет ұйымдары мен мекемелерінің ақшалай қара-жаттарын қалыптастырады.

Коммерциялық емес ұйымдар мен мекемелер шығындары ережеде, жар-лық немесе басқадай бекітілген құжаттарда қарастырылған қызметті қамтама-сыз етуге жұмсалады. Шығындар құрамы мен құрылымы ұйым немес мекемеге қатысушылардың қызмет бағыттарының біріне қатысуы арқылы, сондай-ақ, қызметті жүргізуге қолданылатын әдіспен анықталады.

Бюджеттен қаржыландырылатын ұйымдар мен мекемелер қызмет ету сметасын жасайды. Онда мекеменің қызмет етуіне тән көрсеткіштер және төмендегі статьялар бойынша қаражаттар бөлінісі көрсетіледі:

-«Ағымдағы шығындарға» тауарлар мен қызмет көрсету шығындары жата-ды және олар мынадай ішкі топтардан тұрады: жалақы; жұмыс берушілер және т.б. төлемдері, ішкі топтар құрамында пайыөз төлеу: ішкі займа және басқалары бойынша пайыз төлеу; ішкі топтар құрамындағы субсидиялар мен басқадай ағымдағы трансферттік төлемдер: қаржылық және қаржылық емес мекемелерге арналған залалдарға, тауар сату, қызмет көрсетумен байланысты залалдарға және коммерциялық емес ұйымдар, басқа кәсіпорындар залалдарын жабуға бөлінген субсидиялар;

-«Капиталдық шығындарға» негізгі капитал сатып алу; негізгі капиталды құру; запас және басқаларды құруға тауар сатып алу сияқты ішкі топтар құра-мында негізгі капитал сатып алу және құру жатады;

-«Несие беру, үлес арқылы қатысу және қаржыландыруға» ішкі несие беру, сыртқы несие беру, шетелдің мекемелерден акция сатып алу сияқты ішкі топтар құрамында несие беру жатады; -«Қаржыландыруға» мынадай ішкі топтар жатады: Ұлттық банктің ішкі қарызын өтеу, ішкі қарызды және басқаларын өтеу, халықаралық қаржы ұйым-дарының, коммерциялық банктер мен фирмалардың сыртқы қарыздарды өтеуі.Нарықтық қатынстар жағдайында бюджеттік мекемелерді қаржыландыр-ған кезде қаржыландыру қызметті ұсыну бағдарлмаларын конкурстық іріктеу негізінде ұйымдасырылуға тиіс екенін ескеру қажет. Ондай кезде бюджеттен қаржыландыру үшін айтарлықтай тиімді мекеме немесе ұйымның қызметі таңдалып алынады.


Бақылау сұрақтары:

1. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысы жайлы не түсіндін?

2. шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржысының қызметтерің атаңыз.

3. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысы қалай жіктеледі?

4. Шаруашылық жүргізуші субъектлер қаржысының негізгі қасиеттері қандай?

5. Меншікті қайта құрудың қаржылық аспектілерін атаңыз.



Тақырып 5. Үй шаруашылығының қаржысы
1. Үй шаруашылықтары және ұдайы өндіріс процесінде экономикалық ресурстарды қамтамасыз етудегі олардың ролі.

2. Үй шаруашылығы қаржысының мәні, олардың қызметтерінің мазмұны.

3. Үй шаруашылығы бюджеті. Кірісті қалыптастыру.

4. Халықтың өмір сүру деңгейін мемлекеттік реттеу.

5. Үй шаруашылығы шығыстары, олардың жіктелуі және құрылымы.

6. Азаматтардың кәсіпкерлік қызметтері, олардың түрлері.


Үй шаруашылықтары экономикалық қызметтің маңызды субъектлерінің бірі, олардың қызмет нәтижелеріне тек ғана жекеленген шаруашылық бірліктерінің ғана емес, елдегі барлық халықтың әл-аухаты тәуелді. Коммерциялық кәсіпорындар жә-не мемлекетпен қатар экономиканың ірі субъектлері бола отырып, үй шаруашы-лықтары барлық макрореттеу процестеріне қатысады. Үй шаруашылығы дегеніміз бір немесе бірге тұратын және ортақ бюджеті бар бірнеше тұлға жүргізетін шаруа-шылық. Үй шаруашылығы барлық жалданбалы жұмысшыларды, ірі және шағын капитал, жер, бағалы қағаз иелерін біріктіреді. Едәуiр бөлiк шаруашылық субъекттер едәуiр бөлiк заттық қоғамдық өнiм жасалатын заттық өндiрiстiң саласында қоғамның тiршiлiк қамтамасызының көзi шұғылданғандығы, онда бұл буынның қаражаттары негiзгi, бастапқы қаражаттардың бiр бөлiктерiн болады.

Үй шаруашылықтарының қаржысы дегеніміз шаруашылық мүшелерінің материалдық жағдайларын қамтамасыз ету және оларды ұдайы өндіру мақса-тында ақша-қаражаттарын қалыптастыру және пайдалану бойынша экономика-лық ақшалай қатынастар.

Үй шаруашылықтары қаржысының қызметтері: 1) отбасы қажеттілікте-рін ақша-қаражаттарымен қамтамасыз ету, бұл қызметі отбасының тіршілік етуіне нақты жағдайлар жасайды; 2) үй шаруашылықтары қаржысының бөлу қызметі ұлттық табысты бөлуді және отбасының алғашқы табыстарын қалыптастыруды қамтиды.

Үй шаруашылықтарының қаржылық қатынастары екі топтан тұрады: 1) жалақы, зейнетақы, жәрдемақы және басқалары түрінде алғашқы табыстар қа-лыптастыра отырып, аталмыш шаруашылық бірлігі мен қаржылық жүйенің бас-қа звенолары (мемлекеттік қаржы – бюджет және бюджеттен тыс қорлар, ком-мерциялық ұйымдар мен кәсіпорындар қаржысы) арасындағы қатынастар; 2) қаражаттар бөлінп, ерекше ақша қорларын құра отырып, бөлінген кездегі үй шаруашылықтары мүшелері арасындағы қатынастар. Шаруашылық субъекттердiң қаражаттары ұлғаймалы ұдайы өндiрiстiң процессiнiң негiзгi тараптарын ақшалай формаларда бiлдiредi және экономикалық заңдардың талаптарымен сәйкес оның жүзеге асыруларына мүмкiндiк туғызады. Олар ақшалай табыс және ұлттық шаруашылықтың ары қарай дамытуы үшiн қажеттi жинақталуларды үлестiрiлу және қолдану үшiн қажеттi қолданылады. Бұл дамытулардың мүмкiн емес мықтысыз және ұлттық шаруашылықты басқару жүйесiнiң маңызды экономикалық аспаптары болып табылған шаруашылық субъекттердiң қаражаттарының жақсы тәртiпке келтiрiлгендерi экономиканың өрнектеуiнiң қуатты құралымен. Басқа өндiрiстiк қатынастармен олар бiрiгiп ұлттық шаруашылықты басқарудың төменгi жағы буындарының шаруашылық жұмысының тиiмдiлiктерiне өндiрiстiк қатынастардың бөлiгi бола тiкелей әсер етедi. Олардың арасында бір жақты, екі- және көп жақты, үздіксіз ақша ағымдары туындайды. Шаруашылық субъекттердiң қаражаттары мән және әсер етудiң сыртқы формаларын алады. Мәнмен iшкi ұғылады қаржы олардың қалайдың ерекше құн дәрежесiн анықтаған қаражаттардың мазмұниды. Қаражаттардың әсер етуiнiң мән және формалары өзара байланыстырған. Олардың орнықтылығының дәрежесi бiрақ алажаулы.

Үй шаруашылықтарының қаржылық ресурстары – бұл отбасы иелігіндегі және жеке ақша-қаражаттары қорлары түріндегі ақша-қаражаттарының жиын-тық қоры. Жеке қорлардың негізгі түрлері: а) тұтыну қоры, аталмыш ұжымның- отбасының жеке қажеттіліктерін қанағаттандыруға (азық-түлік өнімдерін, өнеркәсіпм өндірісінің тауарларын сатып алу, әртүрлі ақылы қызметтерге ақы төлеу, т.б.) арналады; б) жинақтау қоры, келешекте қымбат тауарлар сатып алуға, не пайда алуға пайдаланылады.

Үй шаруашылығның қаржылық ресурстары құрамы: 1) меншікті қаражат-тар, яғни отбасының әр мүшесі еңбегімен тапқан жалақы, қосымша шаруашылық-тан түскен табыс, коммерциялық қызметтен түскен пайда; 2) несие ұйымдарынан алынған несие түріндегі нарықта қозғалысқа түскен қаражаттар, дивидендтер, пайыздар; 3) қайта бөлу тәртібімен түскен қаражаттар – зейнетақы, жәрдемақы, бюджеттен және бюджеттен тыс әлеуметтік қорлардан алынған ссудалар.

Үй шаруашылығы қаржысы бюджеттермен (республикалық, жергілікті және бюджеттен тыс әлеуметтік қорлар) және әртүрлі меншік формаларындағы кәсіпорындардың орталықтандырылмаған қаржысымен, сондай-ақ, қаржылық нарықтармен байланысқа түседі. Үй шаруашылығының қаржысы республикалық,жергілікті бюджеттермен және бюджеттен тыс әлеуметтік қорлармен және меншіктің түрлі нысандары кәсіпорындарының орталықтандырылмаған қаржылармен, сондай – ақ қаржы рыногымен өзара іс – әрекет етеді.Олардың арасында үздіксіз біржақты, екі және көп жақты ақша ағындары пайда болады. Үй шаруашылығы мен мемлекет арасында ақша ағындарының тұрақты қозғалысы жүзеге асырылады.Үй шаруашылығының мүшелері мемлекеттік сектор үшін жұмыс күшін береді, мемлекетке өз өндірісінің тауарлары мен қызметтерін сатады. Осысы үшін отбасы еңбекақы мен табыс алады. Бұдан басқа қаржылық қатынастар қазынаға баждар және аударымдар төлеген кезде пайда болады.Сонымен бірге үй шаруашылықтары үкіметтен әр түрлі ақшалай трансферттер, сондай – ақ заттай нысанда қоғамдық игіліктер мен қызметтер алады.

Үй шаруашылығында ақша ағындары мемлекеттік емес сектормен – кәсіпорындармен, ұйымдармен, компаниялармен пайда болды.Олардан тауарлар, қызметтер ала отырып, үй шаруашылықтары ақша нысанындағы оларға алынған түрлі игіліктердің құнын қайтарады. Заңи тұлғалар сонымен қатар бұл ұжымның мүшелерінде тиісті меншік болған жағдайда үй шаруашылықтарын кредит ресурстармен, сондай – ақ табыстармен, дивиденттермен, пайыздармен, жалгерлік ақымен қамтамасыз ете алады.Қаржы ресуртарының толық айналымының нәтижесінде үй шаруашылықтары қазіргі және келешектегі жеке қажеттіліктерін қанағаттандыра алады.

Қазақстан халқының қаржы ресурстарына жинақтаушы зейнетақы қорлары салымшыларының зейнетақы қорлары банктердегі салым ақшалары жатады.

Қаржылық ресурстар үй шаруашылығы бюджетін құрайды. Материал-дық мазмұны бойынша үй шаруашылығының бюджеті – бұл үй шаруашылығының ақшалай қаражаттарын қалыптастыру және пайдалану формасы. Ол үй шаруашылықтары мүшелерінің жиынтық табыстары мен олардың жеке қажеттіліктерін қамтамасыз ететін шығындарды біріктіреді. Бюджет шеңберінде жеке ақша қорлары қалыптасады, олар: а) жеке, отбасының жеке мүшелеріне арналады және әртүрл тауарлар сатып алуға, көңіл көтеруге, оқуға, медициналық қызмет, т.б. жұмсалады; б) біріккен, ортақ пайдаланылатын тауарлар сатып алуға арналады; в) жинақтар және болашақ капитал шығындарын қамтитын қорлар (резервтік қор) (үй, пәтер, жер учаскесін, көлік құралдарын сатып алу, сондай-ақ, коммерциялық қызметке арналған бастапқы капитал қалыптастыру).

Үй шаруашылықтарының табыстары – өндіріс процесінде құралған және шаруашылық мүшелерінің материалдық және рухани байлықтарын қанағаттан-дыруға арналған ҰТ бір бөлігі. Бұл табыстар еңбек шығындарын, яғни өндіріс процесінде жұмсаған адамдардың денелей және ой күштерін өтеуге тиіс.

Үй шаруашылықтарының жалпы табысы – бұл ақшалай табыстар, өнім-дердің натурал түсімдерінің құны және мемлекет пен кәсіпорындар натурал түрде ұсынған жеңілдіктер, дотациялар, сыйлықтар (жинақталған қаражаттарды есепке алмағанда).

Үй шаруашылықтарының ақшалай табыстары үй шаруашылығының мүшелері жалақы түрінде алған ақша-қаражаттары, жеке қызметтен және кәсіп-керлік қызметтен түскен табыстары, зейнетақылары, жәрдемақылар, өтемақы-лар мен басқадай төлемдер (оған қайырымдылық көмектер де қосылады), па-йыздар, дивидендтер, ренталар мен меншіктен түсетін басқадай табыстар, жеке меншік қосалқы шаруашылық өнімдерін сатудан түсетін қаражаттар және басқадай ақшалай түсімдер.



Халықтың табысы – жалданбалы және жеке жұмыстан, меншіктен, сату-дан түсетін табыстар, әлеуметтік трансферттер мен натурал және ақшалай түрдегі басқадай тыабыстар. Жалданбалы жұмыстан түсетін табыс – жалақы, ынталандыру төлемдерінің барлық түрлері, жалақыға қосымша төлемдер, гонорар, сыйақылар, пайдадан төленетін төлемдер, сырқаттану қағазы бойынша тө-ленетін төлем, демалысқа төленген жәрдемақылар, жұмыс берушіден натурал және ақшалай түрде алынған медициналық шығындардың өтемақылары. Жеке жұмыспен айналысудан түсетін табыс – ақшалай және натурал формада кәсіпкерлік қызметтен түскен табыстар.

Әлеуметтік трансферттер – зейнетақы, стипендия, жәрдемақы, өтемақы төлемдері, қосымша жеңілдіктер, қайырымдылық көмек. Меншіктен түсетін табыс - акция және басқадай бағалы қағаздар бойынша дивидендтер мен ұтыс-тар; қарыз түрінде берілген соманы пайдаланғаны үшін, салымдар бойынша алынған пайыздар; үйді, көлік құралдарын, техниканы, жер учаскесін жалға беруден түсетін табыс. Сатудан түскен табыс - бұл қозғалмайтын мүлікті, әр-түрлі бұйымдар мен тауарлар, жеке шаруашылықтан алынған азық-түлік өнім-дерін сатудан, көрсетілген қызметтерден түскен табыс. Табыстың басқа көздері-алименттер, туыстар мен таныстардан түскен түсімдер.

Қолда бар ақша-қаражаттары - міндетті төлемдер мен жарналарды алып тастағандағы ақшалай табыстар. Нақты ақшалай табыс - тұтыну бағаларының өзгерісін ескергендегі ақшалай табыстар. Нақты қолда бар табыстар - тұтыну бағаларының өзгерісін ескере отырып, міндетті төлемдер мен жарналарды алып тастағандағы ақшалай табыстар.

Ақшалай табыстар номинал (салық пен міндетті төлемдерді төлегенге де-йін) және қолда бар (аталған төлемдерді төлегеннен кейін) деп бөлінеді. Нақты ақшалай табыстар – тұтыну бағасы өзгерісін алып тастағанадағы ақшалай табыстар. Ол ақшалай табыстарды тұтыну бағасы индексіне бөлу арқылы есеп-теледі. Нақты қолда бар ақшалай табыстар - тұтыну бағасы өзгерісін алып тастап, міндетті төлемдер мен жарналарды азайтқандағы ақшалай табыстар.



Табыстар әртүрлі белгілер бойынша бөлінеді: 1) табыс көзіне байланысты мынадай түрлерге бөлінеді: жалақы және еңбекке төленетін қосымша ақы; кәсіпкерлік қызметтен түсетін табыс; бағалы қағаздардан түсетін табыс; мүлікті уақытша қолдануға бергені үшін төленетін арендалық төлем; сақтандыру төлемдері; мүлікті сатудан түсетін табыс; мемлекеттік ақша қорларынан (бюджет, бюджеттен тыс қорлар) төленетін төлемдер; т.б.; 2) түсімнің біркелкі болуына байланысты мынадай түрлерге бөлінеді: жүйелі (еңбек ақы, арендалық төлем, т.б.); мерзімдік (авторлық гонорар, бағалы қағаздан түсетін табыс, т.б.); кездейсоқ немесе бір рет-кі (сыйлықтар, мүлік сатудан түсетін табыстар); 3) түсімнің сенімділігіне қарай та-быстар мынадай түрлерге бөлінеді: кепілдік берілген (мемлекеттік зейнетақы, мем-лекеттік займадан түсетін табыстар); шартты түрде кепілдік берлген (еңбек ақы); кепілдік берілмеген (гонорар, комиссиялық сыйақы).

Әлемдік тәжірибедегі халықтың өмір сүру деңгейінің индикатоларының бірі-ең төменгі күнкөріс деңгейі. Оны мемлекеттік әлеуметтік саясатта кедейлік шегін және әлеуметтік төлемдер мөлшерін анықтау үшін қолданады. Халықаралық тәжірибеде күнкөріс минимумы мәні мен шамасын анықтаған кезде адамның белгілі тауарлар мен қызметке деген ең аз қажеттілігін, яғни тұтыну қоржынын анықтауға негізделген көзқарас таралған. Ол азық-түлік және азық-түлік емес деген бөліктерге бөлінеді. Тұтынушылар қоржынының құны норма-тивтік, статистикалық немесе комбинациялық әдістермен анықталады.



Кедейлік масштабы - табыстары күнкөріс деңгейінен (кедейліктің азық-түлік шегі және кедейліктің анықталған шегі) төмен халық үлесін (саны); адам басына шаққанда тұтыну деңгейі белгіленген мөлшерден төмен халық үлесін көрсететін сандық көрсеткіш.

Кедейлік шегінің коэффициенті - табыс (тұтыну) деңгейі күнкөріс миниму-мынан төмен адамдардың күнкөріс минимумы шамадан орташа ауытқуын көрсетеді және үй шаруашылығы мүшелерінің жалпы санына қатынасы бойынша табыстың жиынтық тапшылығының шамасын көрсетеді.

Кедейлік құлдырау шегінің коэффициені зерттеліп отырған үй шаруашылығының табысының күнкөріс минимумынан ауытқуын сипаттайды және зерттеліп отырған үй шаруашылығы мүшелерінің жалпы санына бөлінген табыс тапшылығының қосындысының квадратына тең шамамен өрнектеледі. Аймақтық ұйымдар бюджеттік сфера жұмысшыларының аз қамтамасыз етілгенін ескере отырып, оларға бюджет көлеміне байланысты қаржылық қолдау көрсетеді.

Азаматтардың кәсіпкерлік қызметі. Жеке кәсіпкерлік түсінігі жеке кәсіпкерлік туралы Заңда көрсетілген. Жеке кәсіпкерлік дегеніміз табыс алуға бағытталған, азаматтар меншігіне негізделген және азаматтардың атынан олардың мүліктік жауапкершілігі және тәуекелділігі есебінен жүзеге асырылатын азаматтардың бастамалық қызметі.

Кәсіпкерлік түрлері: жеке кәсіпкерлікті азаматтар дербес атқарады; бірік-кен кәсіпкерлікті азаматтар тобы заңды тұлға құрмай-ақ, жүзеге асырады.

Біріккен кәсіпкерлік формалары: а) біріккен меншік негізінде жүзеге асы-рылатын жұбайлардың кәсіпкерлігі; б) отбасылық кәсіпкерлік, шаруа қожалы-ғының біріккен меншігі немесе жекешелендірілген тұрғын үйдің біріккен мен-шігі негізінде жүзеге асырылады; в) қарапайым серіктестік, онда кәсіпкерлік қызмет жалпы үлестік меншік негізінде жүзеге асырылады.

Үй шаруашылығының шығындары - материалдық және рухани құндылық-тарды сатып алатын, адамның өмір сүруіне қажет шығындар, оларға тұтыну шығындары мен тұтынуға тікелей байланысты шығындар жатады және үй шаруашылығының жеке мүшелерінің жұмыс күшін ұдайы өндіруде маңызды роль атқарады.

Халықтың ақшалай шығындары – тұтыну шығындары, салықтар, алымдар, төлемдер; қозғалмайтын мүлік сатып алу, тұтынумен байланысты емес басқа-дай шығындар. Тұтыну шығындары – тұтыну тауарлары мен қызметтерін са-тып алуға жұмсалатын халықтың ақшалай шығындарының бір бөлігі (азық-түлік, азық-түлікке жатпайтын тауарлар сатып алу, төлемді қызмет пайдалану). Салықтар, алымдар, төлемдер – табыстан, қозғалмайтын мүліктен алынатын салықтар; алымдар, айыппұлдар, өсімпұлдар, жарналар; үй, пәтер, техникалық құралдар, техника жалдағаны үшін төлейтін төлемдер. Қозғалмайтын мүлік сатып алу – үй, пәтер, бақша және жер учаскелерін сатып алу. Басқадай шы-ғындар – қайырымдылық қорларына аударылатын төлемдер, алимент төлеу, туыстарға, таныстарға көмек көрсету.

Ақшалай шығындар - тұтыну шығындары: салықтар, алымдар, сақтандыру және басқадай төлемдер; қарызды, алимент, айыппұл төлеу, несиені өтеу, туыс-тарға көмек көрсету; қозғалмайтын мүлік, бағалы қағаз, шетел валютасын сатып алу; отбасының өндірістік қызметімен байланысты шығындар (шикізат, тұқым, мал, жем, т.б. сатып алу); тұтынумен байланысты емес басқадай шығындар.

Үй шаруашылығының ақшалай шығындарын әртүрлі белгілер бойынша топ-тастырады: 1) жүйелілік дәрежесі бойынша: тұрақты шығындар (азық-түлік, ком-муналдық қызмет және т.б. шығындар); жүйелі шығындар (киім, көлік және т.б.); бір реткі шығындар (емдеу, ұзақ уақыт қолданатын тауарлар сатып алу шығында-ры); 2) қажеттілік дәрежесі бойынша: тамақ, киім, медицинаға қажет бірінші ке-зектегі (қажет) шығындар; екінші кезектегі шығындар (білімге қажет, сақтандыру жарналары, т.б.); басқадай шығындар (қалғандары); 3) пайдалану мақсаттары бойынша: тұтыну шығындары (тауар сатып алу және қызметке төлеу); салықтар мен басқадай міндетті төлемдер төлеу; салымдар мен бағалы қағаздар бойынша жинақтаған жинақтар; шетел валютасын сатып алу; халық қолындағы ақша өсімі.



Бақылау сұрақтары:

1. Үй шаруашылықтары және ұдайы өндіріс процесінде экономикалық ресурстарды қамтамасыз етудегі олардың ролі қандай?

2. Үй шаруашылығы қаржысының мәні қандай?

3. Үй шаруашылығы бюджетіне сипаттама беріңіз.

4. Азаматтардың кәсіпкерлік қызметтерінің қандай түрлері бар?

5. Үй шаруашылығы шығыстарының құрылымы қандай?

6. Халықтың өмір сүру деңгейін реттеудегі мемлекеттің ролі?

Тақырып 6. Салықтар және салық жүйесін ұйымдастыру
1. Салық түсінігі, оның мәні. Салық қызметтері.

2. Салық жүйесі, нарықтық экономика жағдайында оны құруға қоятын талаптар.

3. Салықтарды әртүрлі белгілері бойынша жіктеу. ҚР-дағы салық түрлері.
Салықтар – заңда қарастырылған, белгіленген мөлшерде және бекітілген мерзімде алынатын міндетті төлемдер. Салықтардың экономикалық мәні мемле-кет иелігіндегі ақша-қаражаттарын қозғалысқа түсіру бойынша мемлекеттің заңды және жеке тұлғалармен жасайтын экономикалық қатынастарымен сипатталады.

Салықтар мемлекеттiң пайда болуымен пайда болады және оның болуын негiздер болып табылады. Салық формалары және әдiстер адам баласының дамытулары тарих бойы мемлекеттiң қажеттiктерге және сұрау салуларына өзгерiп, iстелiп өтелiп, ыңғайланды. Салықтар ең үлкен дамыту тауарлық-ақшалай қатынастардың дамыған жүйелерiнде олардың күйiне ықпал бола жеттiгемiз.



Салықтардың мәні олардың қызметтерінен көрінеді: салықтың фискальдық қызметі мемлекеттік бюджетке қаражаттардың түсуімен және мемлекеттік шы-ғындарды қаржыландырумен қамтамасыз етеді; қайта бөлу – мемлекет пайдасына шаруашылық жүргізуші әртүрлі субъектлердің табысын қайта бөлу; реттеу қызметі бағдарламаларға сай халық шаруашығының дамуына ықпал етеді.

Нарықтық экономикада салықтар мемлекеттің кіріс бөлігін қалыптастыру-да маңызды роль атқарады. Соңғы жылдары салық түсімдерінің үлес салмағы 70-80% деңгейінде сақталуда, ал нарықтық экономика дамыған елдердегі салықтық түсімдерге келетін болсақ, олардың үлесі 50-55% шамасында.

Салықтар мынадай белгілер бойынша топтастырылады: салық салу объек-тісі бойынша (тікелей – жеке табыс салығы, мүлік, жер салығы; жанама - ҚҚС, акциздер, кеден баждары); пайдалану белгісі бойынша (жалпы - мемлекетке түсе-ді; арнаулы салықтардың нақты мақсаты болады); салықты алатын және бөлетін орындарға байланысты (мемлекеттік және жергілікті); объектінің экономикалық белгілері бойынша (табысқа салынатын салықтар және тұтынуға салынатын са-лықтар: біріншілері төлеуші салық салудың кез-келген объектісінен алатын табыс-тарынан алынады; екіншілері – тауар және қызметті тұтынған кезде төленетін шығындарға салынатын салықтар).

Салық салу элементтері: субъект, жүктеуші, объект, салық көзі, салық салу бірлігі, салық ставкасы, салық төлеушілердің құқықтары мен міндеттері, салықтар-ды, салық заңын бұзғаны үшін салынатын айыппұл санкцияларын төлеуді бақылау.

Мемлекет салық саясат жүргiзедi - салықтардың төңiректерiдегi шараларының жүйесiн - iстеп шығарылған экономикалық саясатпен сәйкес әлеуметтiк-экономикалық тағы басқа мақсаттар және оның дамытуын әрбiр нақты мерзiмнiң қоғамының есептерiне байланысты.

Салық саясатын негiзгi бағытының нарықтық қатынастарының құрастырулары шарттарындағы тұтынудың аса орталықтандырылған қоғамдық қорлары тұрғынның нақты табыстарының едәуiр бөлiктiң құрастыруын қағидасының ақтамаған өзiн қалдығы болып табылады. Бұл еңбекке жарамды тұрғынның бiр бөлiгiнiң табыстары еңбектiк белсендiлiктiң күшейтуiндегi экономикалық мүдделiлiктiң себеп тетiгi арқылы үлкейтуге айтарлықтай мүмкiндiк бередi. Еңбекке жарамсыз қоғам мүшелердi тиiмдiрек және сенiмдi әлеуметтiк қорғау салық жүйе арқылы қамтамасыз етiледi.ҚР салық жүйесі дегеніміз ставкалары, төлеушілері мен салық салу объек-тлері, төлеу мерзімдері мен тәртібі, есептеу және есепке алу, сондай-ақ, сәйкес әкімшілік ережелер әдістемесі көрсетіле отырып, берілген белгілі кезеңге қол-данылатын заңды түрде бекітілген салықтар тізімі. Объекттiң экономикалық белгiлерi бойынша тұтынуға табыстар және салықтарға салықтар өзгешеленедi; алғашқысы салымның төлеушi алынатын кез келген объекттерiнiң табыстарымен алынады; екiншi жағдайда - бұл тауарлар және қызметтердiң тұтынуында төленетiн шығындарға салықтар.

Төрт салықты алу тәсiлдер есепке алу және салымның объекттерiнiң опенкасының әдiстерiне байланысты бар болады: кадастр, салық төлеушiнiң декларациялары бойынша, табыстың алуын көзде, патент бойынша

Салықтың есепке алу және телемiн кадастр әдiсiне сәйкес олардың (жер, мүлiктiк) пайдалылығының нормасының нұсқауы бар салымының объекттерiнiң тiзiмiнiң негiзiнде нақты пайдалылықтың есепке алуысыз iске асады.

Салық төлеушi декларацияларда қажеттi шегермелер жеңiлдiк қажеттi табыстың өлшемiн көрсетедi салықтың сомасын есептеп шығарып төлеп қояды.

Салық көзде табыстың алулары төлеушi жұмыс iстейтiн заңды тұлғаның бухгалтериясымен табыстың алуын орында саналып есептеседi.

Салықтың патентiнiң негiзiнде табыстардың олардың көлемдерi анықтап ескеру қиын бойынша қызметтiң түрлi түрлерiнен алуға төленедi.

Салықтың патентiнiң негiзiнде табыстардың олардың көлемдерi анықтап ескеру қиын бойынша қызметтiң түрлi түрлерiнен алуға төленедi.

Салық есепке алуын екi әдiстердi қолданылады:

1. кассалық;

2. есептеп шығаруларды әдiс.

Табыстар және шегермелердi кассалық әдiске сәйкес жұмыс жасау, қызмет түрлерiн ұсыну, тиеу және дүниенiң кiрiсуiнен есепке алынады және төлеудi ол бойынша шығарылған.

Табыстар және шегермелер есептеп шығаруларды әдiс бойынша төлеудi уақыттан тәуелсiздiң жұмыс жасауды момент, қызмет түрлерiн ұсыну, тиеу және дүниенiң кiрiсуiнен есепке алынады.

Салық қызметтер үшiн екiншi әдiс төлеушiлердiң салық төлемдерi үшiн қолайлырақ және оның кемшiлiгiнiң Қазақстан барлық төлеушiсiмен оның қолдануына болып табылады айналымдағы ақшалардың алаңдатуына алып келген мерзiмге жабдықтауларды төлем еместiң жағдайында тiптi атап көрсетуi керек қабылдалған.

Салық жүйесі мемлекеттік салық қызметін қамтиды. Мемлекеттік салық қызметі Мемлекеттік кіріс министрлігінің Салық комитеті мен облыстардағы, ірі қалалардағы салық басқармаларынан, аудандар мен қалалардағы салық бөлімдерінен тұрады.

Салық жүйесінің қағидалары: 1) салық салу формаларын анықтаған кезде техникалық жағынан қарапайым формаларға көңіл бөлген дұрыс; 2) салық жү-йесі бейтарап болуға тиіс; 3) пропорционал сызықтық салықтармен қатар прог-рессивтік салықтарды қолданған жөн; 4) экономиканың қызметін жақсартуға және капиталдық салымдарды өсіруге кедергі келтірмеуге тиіс; салықтық жүйе салықтың белгілі түрлері бойынша салық ставкаларының басқа серіктес елдермен байланыс жасағанда тұрақты болуына жағдай жасауға тиіс.

Формалар және олардың құрастыруының әдiстерiнiң мемлекет төлетiлетiн салықтарының түрлерi, салық қызметтiң органдарының жиынтығы мемлекеттiң салық жүйесiн құрастырады.

Салықтар, олардың төлеушiлерi, салықты алу тәсiлдер, салық жеңiлдiктерiнiң жиыны бар болатындығынан, салық жүйелер болды ендi күрделi үлгiлер ұсына алады. Салықтар қағидаларға әр түрлi классификациялауға болады:


  • салымдар және төлеушi және мемлекеттiң арақатынастарының объектiнен;

  • қолдану бойынша;

  • органнан, өндiрiп алу;

  • экономикалық белгi бойынша.

Қазақстан республикасының салық жүйесi салықтар, жиындар және баждардың түрi, салық қатынастары және (Қазақстан республикасының мемлекеттiк табыстарының министрлiгi және оның жергiлiктi органдары) салық қызметтiң орган реттейтiн заңға сүйенген нормалар қосады.

Салықтар, жиындар және сипаттың салық төлемдерiнiң Қазақстанындағы тiзiм қосады:

1.Салықтар

1.бiрлескен табыс табысы;

2.жеке табыс салығы;

3.қосылған құнға салық:

4.акциздер;

5.(саудалық табуды жазылып алып тұратын бонус, бонус, роялти, жоғарғы пайдаға салық) жер пайдаланушылардың арнаулы төлемдер және салықтары; өнiмнiң бөлiмi бойынша Қазақстан республикасының еншiсi

6.әлеуметтiк салық;

7.жер салық;

8.көлiк құралдарына салынатын салық;

9.мүлiк салығы.

Салық жалақысы - салықтың бiр объекттен субъект төлеп қойылатын сомасы.

Салық жеңiлдiктерi - заңмен сәйкес төлеушiлердiң толық немесе жартылай салықтан босатуы. Салық жеңiлдiктерiне жатады:

салық салынбайтын минимум - салықтың салым толық босалатын ең кiшi объекттiң бiр бөлiгi; тұрғыннан табыс салығы бойынша қарауыдағы жандар, жарымжандарға есептелген табыстар жиынтықтан жеңiлдiктерi; әлеуметтiк объекттер, табиғи ортаны қорғау шаралары iргелi салымға, мазмұн шығын сомалар, пайдаға салыққа және тағы басқалар бойынша; жанында шығу жәрдемақыларының сомасы мысалы салық салынатын табыстың құрам қосылмайтын сомалар. тұрғыннан табыс салығы бойынша жұмыстан шығару, төлеулердi компенсаъионных; салымның жеке субъекттерi және төлеушiлердiң дәрежелерi үшiн салық мөлшерлемесiнiң төмендеуi.

Салық жеңiлдiктерiне салық бойынша төленбеген салықтардың салықтардың төлеуiн кейiнге қалдыру және есептен шығаруы сонымен бiрге жатады.

Жанама салықтар мемлекеттiң тергеушi мүдделерiн бiлдiредi. Ақылды олардың қолдануы баға белгiлеудi процесске әсер етуге және тұтыну құрылымына позитивтi ықпал ете алады. Бұдан басқа, салық төлеушiлер үшiн табыстардың салық өндiрудi түзуiн өсуге қарағанда олардың шығындарының салық өндiруiн өсу артықшылығы барырақ. Сатулармен акциздер, салықтар болып табылған тұтынуға қолдану салықтар қосылған құнға салық артықшылығы барырақ, өйткенi:


  • олардан қиындау бұлтару;

  • олармен аз экономикалық бұзушылықтар байланған;

  • олар еңбекке қызықтырулар аз қысқартады,

  • дефициттiң жоқтығы шарттарындағы, қоса және тауарларға - ауыстырғыштар, олар таңдаудың құқығы тұтынушыларға тастап кетедi;

  • олар үшiн анонимдық тән.

ҚҚС, бюджетке жататын төлеуге "ҚҚС Қазақстан республикасының аумағына өндiрiс және тауарлар айналымының процессiнде, жұмыстар, қызмет қосылған iске асыруға сонымен бiрге бөлiп шығару бойынша салық салынатын айналымды құнның бiр бөлiгiнiң бюджетiне бөлiп шығару тауарлардың импортында болады ." "Бюджеттерге сөзсiз төлеулерi тағы басқалар салықтар туралы" Қазақстан республикасы заңға сәйкес, салық салынатын айналым бойынша алған тауарлар, қызметтер көрсеткен iстелiнген жұмыстарда жататын төлеулердi қосылған құнға салық жүзеге асырылған тауарлар, қызмет және қосылған құнға салықтың сома көрсеткен iстелiнген жұмыс есептелген сомалардың арасындағы айырмашылықпен сияқты анықталады. Соңғы салық бойынша сынақтың тетiгi айқындалады.

Салық алуды ұйымдастыру 4-суретте көрсетілген.


Салық көзі






Еңбектен түскен табыс

Кәсіпкерлік табыс

Капитал

Кіріс


Мүлік

Салық объектлері






Мүлікті беру

Айналымдар

Жер

Салық субъектлері





Жеке тұлға

Заңды тұлға


Салықты жүктеуші










Жалданбалы жұмысшылар, фермерлер, қызметкерлер

рантье, жер иеленушілер

кәсіпкерлер

Салық салу бірлігі





Ақшалай бірлік

Тауар бірлігі

Басқалар

Салық ставкасы





Салық салу бірлігіне пайыздық үлеспен

Қатаң мөлшрмен



Алу тәсілдері



Баға жүйесі арқылы

Тікелей табыс арқылы


Сурет 4 – Салық алуды ұйымдастыру


Қазақстандағы салықты сипаттайтын көрсеткіштер тізімі:

- салықтар (корпоративтік табыс салығы; жеке табыс салығы; қосымша құн салығы; акциздер);

- жер қойнауын пайдалушылардан алынатын арнаулы төлемдер мен салықтар (табу бонусы, коммерциялық табу бонусы, роялти, пайдаға салынатын салық);

- алымдар (заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеуден өткізгені; жеке кәсіпкерлерді; қозғалмайтын мүлікке құқықты және олармен мәміле жасауды, радиоэлек-трондық құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды, механикалық көлік құ-ралдары мен тіркемелерді, теңіз, өзенде, көлде жүретін кемелерді, азаматтық әуе кемелерін тіркегені үшін).

Салық төлеушілердің жекеленген түрлері үшін арнаулы салық режимдері қарастырылған. Салық төлеушілердің жекеленген топтары үшін арнаулы салық режимдері қарастырылған, оларда жекеленген салықтарды есептеу және төлеу және олар бойынша есеп берудің оңайлатылған тәртіптерін қолдану қарасты-рылған. Оған шағын бизнес субъектлері, шаруа (фермерлік) қожалықтары, заң-ды тұлғалар – ауылшаруашылығы өнімдерін өндірушілер, кәсіпкерлік қызмет-тің жекеленген түрлері жатады. Мұндай режимдерде салық патент; бір реткі талон; оңайлатылған декларация; салықтың белгіленген сомасы (ойын бизнесі үшін) негізінде төленеді.



Салық саясаты – мемлекеттің экономикалық саясатын салық құралдары, са-лық ставкалары, жеңілдіктері негізінде жүзеге асыру, ол экономикаға мемлекеттің араласу деңгейін көрсетеді. Салық саясатын активті және пассивті деп бөледі.

Активті тип – мемлекеттің өндіріс ресурстарын экономиканың жеке сек-торына тарату процесіне араласуы және экономикалық циклді реттеуі (жоғары деңгейдегі салық ставкалары бекітіледі және салық жеңілдіктері көрсетіледі, прогрессивті салық ставкалары қолданылады).

Пассивті тип - мемлекеттің ресурстарды жеке секторларға таратуына ара-ласуын төмен деңгейге түсіру: салық жеңілдіктерін шектей отырып, номинал салық ставкаларын төмендету.

ҚР салық саясаты біртіндеп салық саясатының активті типінен пассивті типіне көшіп барады.



ҚР салық саясатының негізгі мақсаттары мен міндеттері: 1) бюджет тү-сімдерінің сәйкестігі, яғни салық түсімдері мемлекеттік шығыстарды қамтама-сыз етуге жеткілікті болуға тиіс; 2) экономикалық бейтараптық, ол тұтынудың барлық формасына жанама салықтарды бірдей қолданатындығымен ерекшеле-неді; 3) салық саясаты жинақ пен инвестицияның өсіміне кедергі болмауға тиіс; 4) салық әділдігі, оның көлденең және тік аспектлері болады (көлденең аспект экономикалық қатынастарға қатысушылардың барлығына заң бірдей қызмет ететінін білдірсе, тік аспект кейбір қатысушыларды айыру үшін есептеу мүм-кіндіктерін білдіреді); 5) төмен салық ставкалары (ставкалар мөлшері эконо-микалық қатынастарға қатысушылар тарапынан кері ықпалға әсер етеді), салық заңдарының түсініктілігі мен қарапайымдылығы.Салық өндiрудi ұйым салықтардың түрлерiнiң нақты аттары салық қатынастарының форма қосатын салық тетiктi құрастыруға және жұмыс жасауға сонымен бiрге рет және олардың қолдануының әдiстерi, әсер әдiстерiн апарады. Салық тетiкте өзара байланысты элементтердiң арнайы құрал-сайманын қолданылады.
Бақылау сұрақтары:

1. Салықтың мәні қандай?

2. салықтың қызметтерін атаңыз.

3. Салық жүйесін нарықтық экономика жағдайында құруға қоятын талаптары қандай?

4. ҚР-да қандай салық түрлері бар?

5. Салықтар қалай жіктеледі?






Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет