Қазақ тілін дидактикалық ойындар арқылы қатысымдық тұрғыдан меңгертуде қазақ тілінің салалары өзара бірлікте қарыстырылады



жүктеу 4.94 Mb.
бет20/30
Дата07.03.2018
өлшемі4.94 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   30

49


қабілет

1

4

қате

6

11

қабілетті

1

1

қатер

7

9

қабілеттілік

1

1

қауіпті

4

13

қазір

114

57

қауіп

2

4

қазіргі

6

15

қорек

17

18

қайбір

1

2

күдіретті

1

2

қазірде

4

1

кітап

344

369

қайтеді

29

1

кіна

2

6

кдйткен

1

1

мейман

2

5

қайтсін

2

14

онымен

8

8

қайтті

17

1

оныменен

-

2

қайтіп

4

47

хикая

1

6

касиет

5

7

кәне

2

4

қасиетгі

3

1

мұғалім

90

86

қаперсіз

1

-










Біз қарастырған 50 ж. БСО мәтіндеріндегі үндестікті бұзып тұрған сөздердің жалпы саны 25 (670 сөз қолданыс, яғни барлық сөздердің 6,5%-ы). Олардың ішінде ең жиі қодданылғаны кітап (344 с.қ) және казір (114 с.қ.) сөздері, ал 70 ж. БСО мәтіндеріндегі бұл сөздердің үлесі 369 с.қ (кітабі) және 57 с.қ (казір) (24-кесте). Қорыта келе айтарымыз:

1. Үндестік заңы - қазақ тілінің негізгі ерекшеліктерінің бірі.


Сондықтан да оқулықтар мен оқу кұралдарын құрастыру
барысында жоғарыда айтылған пікірлер ескеріліп, бұл заңның
қағидалары қатаң сақгалуы тиіс. Ал емлелік ережелерімізге
өзгерістер енгізу қажет секілді.

2. Кірме сөздердің көптеп енуі тіліміздің сөздік қорын


байытатыны белгілі болғанымен, оларды тіліміздің төл
дыбыстарымен, үндестік заңына бағындыра отырып
жазуымыз керек. Ал мұны БСО мәтіндерінен бастаған жөн
десек те, бұл өлі шешімін таппай келе жатқан мәселе.

Жоғарыда келтірілген келеңсіздіктермен бірге,





50

оқушылардың меңгеретін сөздерінің шамасы, оқулықтардың мұндай көп мағыналы сөздермен қамтылуы да аса маңызды. Көп мағыналылықтың арасы алшақтап, омоним жасалатын жағдайлардың БСО мәтіндерінде молынан қамтылуы оқушының тіл байлығын арттырып, сөздік қорын кеңітеді.

Осы тұрғыда өз зерттеуімізде БСО мәтіндеріндегі омонимдерге қатысты өз пікіріміз бен ұсыным, тұжырымдарымызды зерттеу барысында алынған лингвостатистикалық нәтижелерге негіздейміз.

Бастауыш сыныпқа барған оқушы жаңа материалды игеру барысында өзінің сөздік қорын үнемі толықтырумен болады. Олар мағынасы бұрын беймәлім сөздер мен сөз формаларын, сонымен бірге сөздің көп мағынада жұмсалу ерекшеліктерін де оқып -үйренеді.

Тілдің даму барысында көп мағыналы сөздердің мағыналарының алшақтап, ажырауынан омонимдер жасалатын жағдайлар жиі ұшырайды. Мысалы 1. той — етістік, 2. той — зат есім. Біз қарастырған мәтіндерде лексика-грамматикалық омонимдердің мына төмендегіше түрлері кездесті:

1. Зат есім әрі етістікке жататын түрін шартты белгімен (3-Е) деп белгілесек, оған мысал болатын - айқас сөзі зат есім түрінде 19 рет, ал етістік түрінде - 4 рет кездескен:

2.(3-С), уста, (з-25), (с-2).

з.(З-К), ара, (з-86), (к-205).



51

4.(3-Y), can, (3-596), (ү-50). 5.(3-А), жүздік, (з-50), (а-57). б.(3-П),топ, (3-102), (л-1). 7.(3-М), ана, (3-123), (м-18). 8.(3-Ш), қатар, (з-Ю), (ш-11). 9.(3-0), қап, (3-107), (о-2). Ю.(Е-М), сол, (е-70), (м-317). 11. (Е-С), алыс, (е-16), (с-59). 12.(Е-К), арт, (е-50), (к-49). ІЗ.(Е-Д), аз, (ә-120), (е-1). 14.(Е-Ш), ал, (е-1256), (ш-747). 15.(Е-А), кырык, (е-1), (а-20). іб.(С-Ү), жаңа, (с-187), (ү-16). 17.(С-Л), жалаң, (с-1), (л-1). 18.(С-А), жарым, (с-3), (а-8). \9.(С-Ц),хош,(с-1),(д-1). 2О.(Ш-М), мен, (ш-742), (м-870). 21.(Ш-Ү), кейін, (ш-335), (ү-95). 22.(Е-О), мә, (е-3), (о-і). 23.(Ү-О), кош, (ү-5), (о-12). 24.(О-Ш), па, (о-і), (ш-19).

26.(Ш-К), соң, (ш-299), (к-72). 27.(Ү-Е), кдлт-кұлт, (ү-1), (е-1). 28.(М-А), бір, (м-20), (а-2024). 29.(О-3-Е), ой, (о-ІЗ), (з-52), (е-27).

52

ЗО.(З-С-Е), ку, (о-6), (з-8), (е-54). ЗІ.(З-Ү-Л), кілт, (з-6), (ү-4), (л-3). З2.(3-Е-Ү), таң, (з-39), (е-9), (ү-13). ЗЗ.(З-Е-О-Ш), ау, (з-7), (е-11), (о-7), (ш-13).

Сондықтан да оқушылардың меңгеретін сөздері мен сөздердің көп мағыналылығының арасындағы сандық арақатынасты анықтаудың маңызы ерекше. Себебі - сөздің көп мағыналылығы көбейген сайын, мәтіндегі осы көп мағыналы сөздердің саны да азая түседі [62,103].

Ал бастауыш сынып оқушысы белгілі бір сөздің формасымен бірге оның мазмұнын, яғни түрлі мағыналарын қоса меңгеретінін ескерсек, омонимдердің сөздік қорды толықтырудағы маңызы айқындала түседі.

Жоғарыдағы 25 кестеден көрінгендей, лексика-грамматикалық омонимдердің ішінде ең жиі кездесетіңцері ЗЕ (31,04 %), ЕШ (17,61%), ЗС (5,5%), ШМ (7,38%), МА (6,07%), ЕД (5,23%) және ЗҮ (29,5%) түрлері.

Ал ең аз кездесетін іүрлеріне СД (0,008%), ЕО (0,01%), СА (0,002%) және ҮЛ (0,02%) секідді омонимдер жатады.



Бұдан шығатын қорытынды - БСО мәтіндеріндегі лексика-грамматикалық омонимдердің көптеп кездесуі оқушылардың сөздік қорын, ұғым-түсінікгерін кеңейтіп, бір сөздің әр түрлі мағынада жұмсалу ерекшеліктерін тереңірек оқып-үйренуге мүмкіндік береді.

50 ж. БСО мәтіндеріндегі лексика-грамматикалық омонимдердің сандық арақатынасы


Омоним

Вариант

Қосынды

Пайыздық

түрлері

саны

жиілігі

үлесі (%)

ЗЕ

111

11300

31,04

ЗС

48

2002

5,5

ЗК

3

462

1,26

ЗҮ

9

1077

2,95

ЗА

4

244

0,67

ЗЛ

9

266

0,73

ЗМ

3

639

1,75

ЗШ

3

86

0,23

30

3

165

0,45

ЕМ

2

495

1,35

ЕҮ

7

403

1,1

EC

19

2568

7,05

ЕК

2

182

0,5

ЕД

2

1904

5,23

ЕЛ

1

89

0,24

ЕШ

3

6412

17,61

ЕА

1

21

0,05

СҮ

8

456

1,25

СЛ

3

13

0,03

СА

1

1

0,002

ОД

1

3

0,008

ШМ

3

2689

7,38

ШҮ

5

787

2,16

ЕО

1

4

0,01

ҮО

1

17

0,04

ОШ

2

54

0,14

ШК

1

301

0,82

ҮЛ

3

10

0,02

МА

2

2212

6,07

ОЗЕ

1

92

0,25

ЗСЕ

6

799

2,19

ЗЛҮ

2

24

0,06

ЗЕҮ

3

584

1,6

ЗЕОШ

1

38

0,1

Бастауыш сьшып окулықтарының лексикалық минимумы

53

54

БСО мәтіндерінің жиілік сөздіктеріне сүйене отырып, тіл заңдылықтарын түсіндіру барысындағы тағы бір ерекше маңызды нәрсе - оқулық мәтіндеріне шығармалары өнген әр түрлі авторлардың тілі мен оқушы тілі арасындағы сөздік қорға байланысты туындайтын сәйкессіздік - оқулық құрастырушылар тарапынан әлі де назарға алынбай келеді. Мәтіндерге лексикалық бірліктерді іріктеуде баланың таным көкжиегін кеңітетін жаңа мәнге ие сөздердің молынан қамтылуы ескеріле бермейді. Мұнда оқулықтарда сирек кездесетін сөздермен бірге, жиі қолданыста болғанымен, оқушы тілінде белсенді түрде қолданылмайтын немесе бейтаныс сөздерге де көңіл аудару керек. Осы мақсатпен зерттеу жүргізілген 50 ж. БСО мәтіндеріндегі оқушылар тілінде белсенді түрде қолданылмайтын, жиі және сирек қолданыстағы сөздер Шымкент қаласындағы №50, 64, 26 және №47 қазақ мектептеріне, сонымен бірге Қазығүрт ауданының Қ.Сәтбаев атындағы орта мектепке эксперимент жүргізу барысында анықталды.

Мұнда оқушыларға алдымен әрбір сөзді жеке дара қалпында мағынасын түсіндіру талап етілді. Бұдан кейін мағынасы түсінуге қиындық келтіретін сөздер түрлендіріліп, бірнеше вариантта берілді. Мысалы, ақ, етістігін түсіндіру үшін бұл сөздің ағын, аққан, ағыз сияқгы формалары да қамтылды. Ал соңында олардың әрбірін өздері тіркесетін сөздермен бірге бере отырып, оқушылар ұғымына жақындау үлгіде шығуына назар аудардық. Мысалы, айқар етістігінің

55

мағынасы оқушыға түсінікті болуы үшін бұл сөз айқара аш түрінде, ал қылаула етістігі қылаулап жауды тіркесімен берілді. Жүргізілген бақылау барысында оқушылар толық түсінетін, жартылай білетін және мағынасы беймәлім, яғни олардың сөздік қорында жоқ лексикалық бірліктер жеке-жеке топтастырылды. Ондағы статистикалық мәліметтер бойынша 50 ж. БСО мәтіндеріндегі лексикалық бірліктердің әрбір сыныпқа қатысты оқушылар тіліндегі қодданымы анықтадды. Атап айтқанда, оқулықтар бойынша 1 сыныптағы 3126 сөздің оқушыларға 2264-і таныс, 862-і бейтаныс, 2 сыныптағы 6513 сөздің 4930-ы таныс, 1583-і бейтаныс, 3 сыныптағы 9344 сөздің 6803-і таныс, 2541-і бейтаныс сөздер екендігі дәлелденді. Бұлардың ішінде оқулықтарда жиі қолданылғанмен, оқушыларға бейтаныс, сонымен бірге оқулықтарда сирек қолданылатын танымдық маңызы жоғары сөздері іріктеліп, бастауыш сынып оқушыларының тілін байытып, сөздік корын кеңейту мақсатында минимум сөздік құрастырылды. Сонымен бірге 50 ж. БСО мәтіндеріндегі лексикалық бірліктердің әрбір сынып сайын қайталана қолданылуы және әрбір сынып сайын алдыңғы сыныптарда кездеспейтін жана сөздердің енуі сарапталып, олардың оқушы сөздік қорын арттырудағы мүмкіндіктеріне таддау жасалынды(2б-кесте).

50 ж. БСО мәтіндерінің сыныптан сыныпқа көшу барысындағы лексикалық өзгерістері

56


Сыныптар

Сөз саны

Сәйке с келеті ні

Пайыз

(%)


Сәйкес емесі

пайыз (%)

Жаңа сөз

паиыз (%)

1 сынып

3126



















2 сынып

6513



















3 сынып

9344



















1-2 сынып

7014

2625

37,42

4389

62,57

3888

55,43

2-3 сынып

10028

5829

58,12

4199

41,87

3014

30,06

1-3 сынып

10298

4342

42,17

5956

57,83

270

2,62

50 ж. БСО мәтіндерін 70 ж. БСО және БӘ мәтіндерінің лексикасымен салыстыру арқылы олардағы лексикалық қордың ара салмағы ашылды. Нәтижесінде 50 ж. БСО мәтіндеріндегі 4042 сөз 70 ж. БСО мәтіндерінде жоқ болса, 70 ж. БСО мәтіндеріндегі 5030 сөз 50 ж. БСО мәтіндерщце кездеспейтіні және 4155 сөз БӘ мәтіндерінде қамтылмағавдығы анықталды. Алынған нәтижелер салыстырылушы мәтіндердің арасындағы лексикалық ерекшеліктерді анықгауға мүмкіндік берді.

Сирек қолданыстағы сөздердің статистикалық сипаттамасы




Жиілік сөздіктер

С/к

Сөз

Ғ<4

Ғ%

1. Балалар әдебиеті

97260

11068

7692

69,48%

2. 50 ж. БСО

185961

10298

6099

59,22%

3. 70 ж. БСО

241984

12281

7373

60,03%

4. 90 ж. БСО

226374

12813

7651

59.71%

5. 2000 ж. БСО

368965

13869

7952

57.15%

6. Орыстілі (Засорина 1966)

120843

14206

9089

63,98%

7. Абай (көркем әдебиет)

46819

6017

3877

64,43%

Мысалы, таңдама көлемі 185961 сөз қолданысқа с.қ. тең (10298) сөз 50 жылдардағы оқулықтарда аз кездесетін сөздердің үлесі 59,22, ал таңдама көлемі 241984 сөз қолданысқа (12284сөз) тең 70 жылдардағы оқулықтардағы

Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №21 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №2 хаттама
2013 -> Бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу қорытындысы туралы №6 хаттама
2013 -> Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан 010 000, г
2013 -> Тақырыптың өзектілігі
2013 -> «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңызд


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   30


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет