Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Дін істері комитеті «Дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу және талдау орталығы»



жүктеу 0.9 Mb.
бет3/6
Дата13.09.2017
өлшемі0.9 Mb.
1   2   3   4   5   6

10. «Дәуір айналдыру» дегеніміз не?
Бұл салт-рәсім еліміздің аймақтарында «дәуір айналдыру», «дәуір жүргізу», «дәуір көтеру», «ысқат шығару», «підия», «садақасын беру» т.б. әр түрлі атаулармен аталады. Дәуір айналдыру салты негізінен қайтыс болған адамның оқылмаған намазы мен өтелмеген оразасы үшін жасалады. Діни дереккөздерде Имам Ағзамның шәкірті Мұхаммед аш-Шайбанидің қаза намаздарының каффараты үшін ақша садақа қылғаны айтылады.

Тегі, Құранда жауапкершілікке қатысты: «Әлде кім ізгі іс істесе сонда өзі үшін. Ал кім жамандық істесе ол да өзіне» (Жасия,15) және «Ешбір күнәһар, басқаның күнәсін көтермейді. Күнәсі ауыр болған біреу көтеруге шақырса, егер жақыны болса да оған еш нәрсе жүктелмейді» (Фатыр, 18) деген аяттар кездеседі. Бірақ, қайтқан адамның қаза қылған парыз құлшылықтарының өтеуіне жақын-жуығының садақа беруі шариғатқа қайшы емес. Себебі, шариғат бойынша қайтыс болған кісіден кейінгіге мұра болып өміршең ілім қалса, жария садақа берілсе, сойынан тараған ізгі ұрпақ дұға-тілек жасаса, онда марқұмның амал дәптеріне сауап жазыла береді (Тирмези, Аһқам 36).

Дәуір жүргізу рәсімін орындау кезінде өліктің бір жағында молда, бір жағында қайтқан кісінің баласы отырады. Марқұмның қайтқан жасынан балиғат жасы шығарылып, қалған жылдардың қанша жылында намаз оқылмаған, қанша жылында ораза тұтылмағаны есептеліп, сол үшін ысқат шығарылып, молда оны «қабыл еттім» деп айтады. Қазақтың ескі есебі бойынша өлген адамның тірі кезінде әрбір күндік намазы үшін 30 қадақ бидай, ал рамазан айының әрбір күніне 35 қадақ бидай, яғни, 365 күнге  277 пұт 20 қадақ бидай ысқат берілетін болған. Бұл ысқат ақшаға шағылып, ақша малға аударылып, молдалар оны жарлы-жақыбайларға садақа етіп үлестірген. Кейде садақа үш жүздің атынан үш беделді адамға тапсырылып, олар садақаны өз жұртына таратып берген.

Шынтуайтында, дәуір айналдыру салтындағы садақаға берілген мал-мүлік қаза құлшылықтың дәлме-дәл орнын баспауы мүмкін. Десек те, шын ниетпен берілген садақа сауап болып жазылып, ақыреттік есепті жеңілдетеді деп есептеледі.

Жалпы, шариғатта қаза намаздың пидиясына қатысты нақты үкім болмағанмен, ауыз бекітуге денсаулығы жоқ мұсылмандардың отыз күн ораза үшін отыз адамның таңсәрісі мен ауыз ашар асын беріп, пидия жасауға рұқсат берілген. Демек, қазақ салтындағы рамазан айының әрбір күніне 35 қадақ бидай ысқат шығару, шариғат бекіткен нормаға негізделген деп топшылауға болады.

Дәуір айналдыруға қайтқан адамның балалары берген ысқат садақасы және сеп (қайтыс болған адамның киім-кешегі, құрал-саймандары) пен ақтық (ағайын-туыс пен жекжат-жуығының марқұм үшін берген садақа малы) есептелініп, мұқым ел Тәңір-Тағаланың разылығы үшін бұл рәсімді бірге атқарған. Сондай-ақ, дәуір айналдыру кезінде жиналған садақаны кедей-кепшікке үлестірумен бірге бір бөлігіне Құран (хатым) түсіріліп, бір бөлігіне дүйім көпшіліке арнап ас берілген.

Этнографтардың айтуына қарағанда дәуір айналдыру түркілердің бағзыдан келе жатқан салт-жорасы саналады. Үш күндігі, жетісі, қырқы, жүзі, жылдық асын беру жоралғылары  осы дәуір айналдыру рәсімімен астасып жатқан салттар. Бертін келе ата-бабаларымыз ислам дінін қабылдағанда, дәуір айналдыру салты шариғаттағы садақа ғұрпы болып трансформацияға ұшырады. Еліміздің кейбір аймақтарында дәуір айналдырудың әлі үзілмеуінің бір себебі  бұл салт-жораның исламдық рең алуында десек қателеспейміз.
11. «Аза тұту» ұғымы
Қай уақытта, қай жерде болмасын, дүниеден өткен адамды қастерлеп шығарып салу, ақырғы сапарға аттандыру тірілер алдындағы міндет болып саналған. Қазақ фольклорында өлгенге арнап оның соңынан жасалатын бірнеше кезектен тұратын амал – аза тұту деп аталады. Тұтастай алып қарағанда аза тұту адам сезімін құрметтеу, қайғы қалжыратқан жанның көңілін бөлісу, өзгенің жан дүниесіне үңіле білу сияқты міндеттерінен көрініс тапқан. Аза тұту, жоқтау тарихи даму жолынан өтіп, формасы өзгеріп түрлі көріністе болғанымен мазмұны бір болып қала бермек.

Аза тұту дәстүрі қазақ халқына тән фольклор негізінде ғасырлар бойы жергілікті дала мәдениеті қалыптастырылып, ұлттық құндылықтардың ажырамас бөлігі болып қаланды. Атадан балаға үйретіліп, мұра болып келген аза тұту – адамдар арасында өлім үстінде өкпе-ренжісті ұмытуды, қайғы түскен үйге ауыртпалық түсірмей өлі артынан жасалатын міндеттерді өзара бөлісіп әкетуді, азаға жиналған халықты даурықпастан бет-жүзбен ұғысу тәрізді амалдарды үйретеді. Өлген адамның артынан жоқтау айтылмаған жағдайда халық түсінігінде «сұраусыз өлу» деген ұғым қолданылған.

Аза тұтуға қатысты айтылатын ұғымдардың ішінде жоқтау, жылау, жоқтаған жыр, дауыс шығару, зар, теріс өлең деген атаулар дүниеден өткен адамның туылғаннан бастап өліміне дейінгі кезеңдегі барлық жақсы қадір-қасиеттерін естіртіп хабардар етуді білдіреді. Аза тұтып, жоқтау айтудың өзінде бір өзгеге ғибрат аларлық өнеге жатыр, ол – тірі жүрген пенделерге жарық дүниенің қадір-қасиетін сезіндіру, ел үшін елеулі істер істеуге үйрету, адамгершілікке сай өмір кешуге үндеу, амалдардың таразыға тартылар тұсы бар екендігін аңғарту тұрғысынан тәрбиелік мәнге ие.

Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымына байланысты атқарылатын аза тұту ғұрпы шартты түрде екіге бөліп қарастырылады, ол – адам қайтыс болып, жерленгенге дейінгі атқарылатын шаралар және адамды жер қойнына бергеннен кейінгі кезең. Адамның дүниеден өтуі түрлі жағдайда болатындығына байланысты, азалау жосыны да әр типті болып келеді. Себебі, өлік жөнелту салтында міндетті жоралармен қатар, ерікті түрде орындалатын жоралар болады. Бұл жөнінде Ш. Уәлиханов: «Өлген адамның о дүниедегі хал-ахуалы жерленгендегі, жерленгеннен соңғы ырым-жоралардың салт-санаға тән бұзылмай орындалуына байланысты еді. Егер өлімнен кейінгі ырым-жоралар дұрыс орындалса, өлген адамның рухы жайбарақат күйге түсіп, өз үрім-бұтақтары мен туған-туысқандарына шапағатын тигізіп, жебеп жүреді, ал олай болмаған жағдайда жауығып, аруағы қарғап-сілейді» дейді.

Қазақ түсінігінде, әдетте жасы келіп немесе ұзақ аурудан сарылып, ажал сәтінің жеткенін сезген зерделі жандар туыс-жақындарын, таныс-жолдастарын жинап алдын ала қоштасады. Қоштасу кейде алыстағы арманда кеткен адам аузымен де айтылуы мүмкін. Өмірден өткен адамды о дүниеге жөнелтудің дәстүрлі шарттары қатаң сақталып, бұлжытпай орындалуы қадағаланған. Алдымен иман кәлимасы айтқызылып, жанның тәннен шығуы үшін қолайлы жағдайлар жасалады. Атап айтқанда, аузына су тамызып, басынан жастығын алу, көзін жабу, марқұмды оқшаулау сияқты т.б. амалдар. Өлгелі жатқан адамның маңында толық тыныштық сақталады. Жан шыққаны белгілі болған соң әйелдер қатты дауыс шығарып жылайды. Бұдан кейінгі жасалатын әрекет қазаны жақындарға естірте отырып көңіл айту, жұбату. Содан кейін барып қаза болған адамның туыс-жақындары, таныс-жоралары да дүниеден өткен жанға арнап жоқтау айтады. Тиісті жөн-жосықтар толығымен атқарылған адам мұсылманшылықта қайтқан «иманды» болып танылады. Қайтыс болған адамның артынан тіленетін игі тілектердің мазмұны оның иманды болуы туралы ой-сөздерден құралады.

Аза тұтудың міндетті компонеттерінің бірі болған жоқтау айту  халық арасында кеңінен тараған дәстүр. Академик Ə. Марғұлан: «Жоқтау – əдебиеттің ескі түрі. Оның шығуы үй ішінде, қауым ортасында болған игі адамдардың дүниеден көшкеніне өкініп, оларды еске түсіру ретінде айтылған жыр» деген анықтама берген. Ертеден бері келе жатқан адам сезімінің ауыр сәттерін бейнелейтін жоқтау жанрының үлгілері де әр аймақта әр алуан. Бірақ оның барлығының мақсаты бір – адамның табиғатына тән ажал ұғымына қарсы күрес тәсілінің бірі тәрізді. Зерттеуші Т. Арынов жоқтаулардың үш түрін көрсетеді. «Біріншісі, өлген азаматтың балалары (көбінесе қыздары) шығарған, екіншісі, өлген адамның анасы не жұбайы шығарған жоқтаулар, үшіншісі, белгілі бір ақындар, жыраулар шығарған жоқтаулар». Жоқтау айту бір жағынан дүниеден өткен жанның сөзбен сомдалған тұлғасын танытса, екіншіден арнайы айтылған сөздер арқылы тірілердің жан жарасын емдеу мақсатын көздейді. Бүгінгі жоқтау айту бұрынғы көп сипаттарынан айырылған, адамның ішкі шерін шығару қызметімен ғана шектелген. М. Әуезов жоқтау айту жайында: «Көздің жасы, жүректің жалынымен шығатын қаралы өлең әшейіндегі қызық, жұбаныш үшін айтылатын өлеңнен бөлек болу керек» деп жазған.

Жыл бойы азалы үй ел назарынан тыс қалмаған. Жерлеуге келмегендер келіп, көңіл айтып, жұбатқан. Дүниеден өткен адамның жасына, жынысына, қоғамдағы орнына байланысты естіртудің, көңіл айтудың, жұбатудың, жоқтаудың мазмұнында өзгешеліктер болады. Тіпті, аза болған үйдің жанынан өтіп бара жатқан жолаушының өзі сапарын үзіп, азалы үйге тоқтап көңілін сұрамай жолын жалғастырмайтын. Ал үйдің азалы екендігін үйдің сыртқы көрінісінен, үйге кіріп-шығып жүрген адамдардың жай-күйінен-ақ біліп қоятын. Мәселен, азалы үйде ер адам дүниеден өткен болса, қара ту іліп қоятын болған. Әрі-бері өткен өзгелер үйде кім қайтыс болғанын, жас па кәрі ме, ер ме әйел ме, тігіп қойылған туға, үйдегі қыз-келіншектердің шашына, киген киіміне қарап анықтайтын еді. Азалы шаңырақ бір жылға дейін күнделікті кешкісін, күн батқан шақта жоқтау айтып, марқұмның жақсы қасиеттерін еске алып отыратын. Жетісін, қырқын, жылын жасап, мал сойып құрбан шалатын болған. Аза тұту уақытының біткені үй үстіндегі қара тудың алып тасталынуымен, үйдегі жанұя мүшелерінің көңіл-күйі және қыз-келіншектердің шаш өруі мен киім кию үлгісінің өзгеруінен аңғарылатын.

Қазақ халқының қоғамдық өмірінде бөлек орны бар Қазыбекті, Жәңгірді, Кенесарыны, Наурызбайды жоқтауларда әлеуметтік сарын басты мәнге ие болған. Ол жоқтауларда олардың өмірлерінде атқарып кеткен ізгі амалдары баса көрсетіледі. Сондықтан, жоқтаудың өзегі – байлық пен хандықты дәріптеу емес, көнеден бастау алған жеке тұлғаның қаһармандық қасиеттерін дәріптеу. Қазақ асылы да ардақтысынан айрылғанда ең бір жақсы қасиеттерін ажарлы сөзбен жеткізіп отырған. Мəселен, Шоқанды жоқтағанда «Ақылға диқан кемеңгер», Мұса Шормановты жоқтағанда «Жақсылық іске бар болған, Жамандарға қас болған», Əбдірахманды жоқтағанда «Тұла бойың ұят, ар едің» деген жолдар жоқтау өлеңінің қуатын байқатады. Сонымен қатар, ауыз əдебиетіндегі жоқтауларда «Асыл гауһар болатым», «Жапырағы алтын шынарым» тағы басқа теңеулер бар. Хан емес, бай да емес, қарапайым адамды жоқтаудың өзінде оны ең биік дәрежеге жеткізу – жоқтау жанрының өзіндік ерекшелігі. Демек, өлген адамның тек жақсылығын айту – жоқтаудың негізгі нысанасы. Дүниеден озған жанды жоқтап жылау, аруағын құрметтеп аза тұту қазақ салтында өзінің бастапқы мазмұнын сақтай отырып, заман өзгерісіне қарай формасы өзгешеленіп келеді.

Халық санасында өлімнен қорқыныш жоқ, өмір мен өлімнің аражігі бір күйден екінші күйге ауысу деп ұғынылған. Ел арасында өлген адамға қатысты айтылатын «ажалы келді» деген сөз бар. Ажал – ол да бір өмір, бірақ басқаша өмір. Өлген адам жоғалды деп саналмай, басқа өмірге көшті, алғашқы қалпына қайтып оралды деп түсінілген. Адам өмірмен қош айтысып, жанын тапсыра салысымен марқұмның туыстары мен жақындарының қатты дауыс көтеріп айғайлап жылауы бүкіл дүние жүзі халықтарына ортақ рәсім. Бұның қайғы күйінішін білдіруден бұрынғы мағынасы – өлген адам бұл өмірден мүлдем қол үзген жоқ, бәрін естіп біліп, сезінеді, әлі оған әсер етуге болады деген көне түсінік.

Тарихта аза тұтудың қайталанбайтын дербес үлгісін Қ.А. Ясауи көрсеткен еді. Ол 63 жасында дүйсенбі күні түс көріп, түсінде «Құл, жерге кір» деген аян қабылдайды. Сонда Қ.А. Ясауи Мұхаммед пайғамбардың дүниеден өткені үшін аза тұтады. Қ.А. Ясауи бұл әрекетті пайғамбар Мұхаммедке арнап өзі үшін істеді. Ясауидің соңынан ерген шәкірттері арасында, ұстазының істегенін қайталауға тырысқандары да болды. Алайда, олардың ешбірі аза тұтудың осындай үлгісін қайталап жасай алмады. Сондай-ақ, аза тұтудың осы түрі халық арасында дәстүр болып қалыптаспады.

Атақты би, шешен Мұса Шорманұлы дүниеден өткенде Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы қайғыға түсіп, оған арнап 28 бет жоқтау өлең жолдарын жазып шыққан. Абай Құнанбаевтың да бірнеше жоқтау өлең жолдарын жазғаны әдебиет тарихынан белгілі.

Ислам дініне дейін араб түбегінде жоқтау айту, аза тұту кеңінен тараған еді. Ежелгі араб дәстүріндегі аза тұту үлгісі жоқтау айтып, әйелдердің өздерінің бет-қолын тырнауы, киімін жыртуы, қатты айқайлап дауыс көтеру сияқты шектен шыққан сипатта орын алған. Кейіннен ислам келуімен, арабтарға бұдан былай жоқтау айтып, аза тұтқанда шектен шығатындай әрекеттер жасауға шариғатпен қатаң тыйым салынды. Тіпті, бастапқы кездері қабір басына баруға да рұқсат етілмейтін жағдай да болды. Уақыт өтіп барып, ислам түпкілікті орнаған соң, халық санасы діни қағидаттарды қабылдағаннан кейін, «егер шектен шықпайтын болса» деген шартпен қабір басына баруға рұқсат етілді. Қазіргі қазақ халқының азалау салтында да, жылап-сықтауға тыйым салатын «өлім – Алла жіберген бұйрық ретінде» түсіндірілетін ислам қағидаларының әсерінен, аза тұту ғұрпының көп бөлігін Құран сүрелерін оқу алады. Сонымен қатар, қазаққа тән өзіндік аза тұту мен жоқтау фольклоры діни қағидаттармен ұштасып, ұлттық дәстүр болып ел арасында сақталып келеді. Бүгінгі азалы үйде орындалатын жөн-жосықтар ислам шарттарының талаптарына сәйкес орындалуда.



12. «Аруақ» түсінігі ислам шариғаты мен қазақ танымында
Аруақ араб тіліндегі «рух» (жан, белгі, өмір, эссенция) сөзінің көпше түрінен (аруах) шыққан. Құран Кәрімнің «Исра» сүресінің 85-аятында: «Олар сенен рух туралы сұрайды. «Рух Раббымның әмірінен. Сендерге өте аз мәлімет берілді» деп бұйырылған.

Осы тақырыпқа талдау жасаған ибн Хажар әл-Асқалани ибн әт-Тинге сілтеме жасай отырып, Құранда «рух» сөзінің бірнеше жерде әртүрлі мағыналармен берілгенін мынадай мысалдармен көрсетеді: «Оны (Құранды) сенімді Рух алып түсті» («Шуъара» сүресі, 193), «Сол сияқты біз саған Өз әмірімізден Рух уахи еттік», «Ол (Алла) Өз әмірінен рух түсіреді» («Ғафыр» сүресі, 15), «Алла оларды Өз тарапынан бір рухпен қолдады» («Мужәдәлә» сүресі, 22), «(Сол) күні Рух және періштелер сап түзеп тұрады» («Аълә» сүресі, 38), «Онда періштелер және Рух түседі» («Қадыр» сүресі, 4). Ибн әт-Тиннің пайымдауынша, бірінші аятта – Жәбірейіл періште, екінші аятта – Құран Кәрім, үшінші аятта – уаһи, төртінші аятта – күш-қуат, бесінші және алтыншы аяттарда Жәбірейіл немесе басқа туралы айтылған. Сондай-ақ Құранда «Алланың рухы» деген сөз Иса пайғамбарға да қолданылғанын да ибн әт-Тин айтып өткен.

Көптеген ислам ғалымдары рух туралы кеңінен сөз қозғаудан және жазудан тартынған. Рух ақиқаты жайлы таным – Алла Тағала білімін жасырған жайт. Оны жасырудағы хикмет – адамның өзі түсініп жете алмайтын жайттарды білуге шарасыз екенін көрсетіп, сынау, шексіз білімді Аллаға телуге мәжбүр ету. Өз бойындағы жанының ақиқатын білмесе, онда адамның Алланың ақиқатына жетудегі дәрменсіздігі тіпті шарасыз. Рух жөнінде көп пікір қозғаудан тыйылу және Пайғамбардың әдебін ұстану жөн болмақ. Алла Тағала рух жайлы жаратқандарынан ешкімге білдірмеген. Сондықтан ол жайлы қолда бар мәліметтен артық сөз қозғауға болмайды деп білген. Осы пікірді ибн Баттал, әл-Қуртуби, Әбул Қасим, Жунайд, ибн Атия секілді көптеген ғалымдардың ұстанғанын Асқалани атап көрсеткен.

Қазақ даласында кеңінен тараған «Кимйиаи-саъадат» («Бақытқа жету ілімі») кітабында имам Ғазали рух жайлы былай деп жазады: «Рух – адам жаратылысы болмысының асылы болар. Барлық дене құрылысы соның қызметшісі. Біздің рух асылы дейтініміз – Алла Тағаланың бізге сыйлаған білім орны. Хайуандарда бұл рух жоқ. Рух – дене емес, бөлінетін де емес, нәзік бір жауһар десе болады. Періштелер осы жауһар жынысынан болар. Бұл рух – ең бір нәзік ақиқаты, оны талдауға рұқсат жоқ».

Қазақ дүниетанымындағы «аруақ» сөзіне келсек, қазақтардың көшпелі тұрмыс кешкен ата-бабаларының сенім-нанымдарына қатысты анықтамаларда жиі айтылатын жалпылама мәнді «ата-баба культі» ұғымының өзі іс жүзінде осы ұғымымен сабақтасып жатыр.

Ата-бабалардың, аруақтардың дәстүрлерін құрметтеу, қастерлеуден тұрады және оның рулық – тектілік формасы патриархальдық – тектілік эпохасынан туындады, мұндай элементтер патриархальдық әдет-ғұрыптарды сақтап қалған халықтарда кездеседі. Кезінде Ш. Уалихановтың өзі қазақтар туралы «өмірдің қиын – қыстау кезенінде, мұсылмандар секілді олар өздерінің әруақтарының есімдеірін ардақтап, мойындаған». Әруақтарды құрметтеу − негізі қайтыс болғандардың рухтарына, олардың о дүниедегі өміріне, жер бетінде қалған отбасы-туыстарының тұрмысына әсер ету секілді сенімдерден тұрады. Әруақтардың жатқан жерлерін ардақтау үшін оларға құрбан шалып, дұғалар оқылады. Әрбір қиын – қыстау мерзімінде қазақтар өз әруақтарына, ата-бабаларының рухтарына сиынып, «Әруақтарым, менің қолымнан ұстандар және қанатымның астынан алындар», «Өлі разы болмай, тірі байымайды» секілді сөздер айтылған. «Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясының материалдары» (1905 ж.) және тағы бір мақалада «Албыртты инерттік, құлшылықтық, тәуелсіз көшпенді ата – бабаларымыздың культі араласты. Қырғыз қайғыға тап болып: «Әруақ ұрды», яғни ата – бабасының рухы оған әсерін тигізгенін айтқан.

Адамзат баласы рухтардың материалдық әлемді, сонымен қатар олардың жеке өмірін басқаратындығына сенген. Олар өз беттерімен өмір сүріп, әртүрлі бейнелерге айналып, барлық салаға араласып, қоршаған әлемге белсене қатысады.

Қазақтар рухты екі үлкен категорияға бөліп қарастырады: біріншісі – қайырымды, яғни болысушы, қолдаушы, қорғап – жебеуші «таза» рух, ал екіншісі – «таза емес», яғни жауыз, жындардың рухы.

Қайырымды және қорғап-жебеуші рухтарға: аруақтар (ата-бабалардың рухы), пірлер, ғайып-ерен, шілтендер жатады. Ата-бабалардың культі өзінің бастапқы бабаларын қастерлеп, қадірлеу және өлгендердің рухтарына сенумен байланысты. Шоқан Уалиханов өз кезегінде, қазақтар «барлық өздерінің ырыс-берекелерін әруақтар тарапынан жүзеген асатындығына сенеді» деп жазады.

Тілдік-фольклорлық материалдарға қарап, «аруақ» ұғымының бойында әp замандағы діни, мифологиялық келтірімдердің қабаттасып жатқандығын аңғаруға болады, бүгінгі қазақы «де-факто» сенім-нанымдағы «аруақ» сөзінің кем дегенде төрт түрлі анықтамасының бар екендігін, осындай ала-құлалықтың көп ғасырлық түсініктердің мидай араласуы нәтижесінде қалыптасқандығын айта аламыз.

Бірінші, ең қарапайым мағынасындағы аруақ – өлген адамның жаны немесе адам жанының өлгеннен кейінгі тіршілік ету формасы; яғни, адам өлгенде аруаққа, сүлдеге айналады, «аруаққа айналды» деген сөз тіркесінің ауыспалы мағынасы да «өлді» дегенді білдіреді. Бұл жердегі «аруақ» сөзі «жан» (душа) категория ауқымында қарастырылып тұр.

Екінші, тағы бір қарабайыр мағынасындағы аруақ – халықтық демонологиядағы (жын-перілер туралы хикаялардағы) «тірі өлік» (мертвец) және «жын-пері» (рух, бұл жерде «рух» сөзі позитивистік мифтанудағы арнайы категориялық термин, ол «рух» ұғымына бір жақты қате сипат береді). Осы екі нұсқалы мағыналық түрлеп-түстеулердің байырғы сенім-нанымның қарабайырлануы мен мидай араласып кетуі нәтижесінде пайда болған қателесулер деп ұғыну керек, «өлген адамның жаны» мен «аруақ», «жын-пері», «тірі өлік» деген ұғымдар, өзара кейбір сипаттамалық ұқсастықтарға ие болғанына қарамастан, бір-біріне шендес бола алмайды.

Үшінші мағыналық деңгейдегі аруақ – өлген ата-баба рухы; «ата-баба культі» деген сенім-нанымдық, ғұрыптық комплексі де осы түсінікпен сабақтасып жатыр, тек осындай анықтаманың да алдыңғы екеуі сияқты бастапқы түсінікті толық бере алмайтындығын еске салып өтеміз.

Төртінші мағыналық деңгейдегі аруақ – өз алдына жеке, дербес «өмір сүретін», адамға, оның жаны мен тәніне тікелей қатысы жоқ, көзге көрінбейтін тіршілік формасы, астам текті күш. Оны «рух» деген сөзбен де атай береді (тек, бұл жерде, «рух» деген сөздің өзінің көп мағыналы екендігін ескеріп, кейбір сипаттары жағынан «аруақ» пен «рухтың» сәйкес келе бермейтіндігін де естен шығармаған жөн). Бұл жағдайда аруақ дегеніміз «Рух-Қамқоршы» дегенге сәйкес болып шығады. Осы анықтама әзірге ең қисынды анықтама болып табылады.

Киелілікті қастерлеуде халықтың қолданысында діни синкретизм ізі көрініс табады. Мұсылмандар арасында исламға дейінгі сенімнің қалдықтары да сақталып қалған. К. Бейсембаев былай деп жазады: «... ислам, Қазақстанда таралып, шамандық сенімді түпкілікті бірден ығыстырып шығара алмады, формалық және мазмұны жағынан біршама мұсылмандық өзгерісті қабыл етті. Шамандықтың басымдылық кезеңінде қазақтар әруақтар мен ата-бабаларының рухтарына сенсе, мұсылмандықты қабылдаумен, олар перілер мен жын-шайтандарға да сене бастады. Яғни, періштелер мен жындар туралы ойлар исламмен бірге игеріліп, табысқа жетіп отырған. Ғибадат үстінде тек өздерінің киелі санаған ата-бабаларымен шектеліп қана қоймай, мұсылман халифалар рухтарына, шамандар және сондай-ақ мұсылман қожаларының рухтарына сеніп, табынған болатын.

13. «Зиярат» дегеніміз не?
Адамзат қоғамындағы әрбір халықтың дүниетанымының, болмысының, ділінің (менталитет) ерекшеліктеріне сәйкес тарихи дәуірлерде қалыптасқан өзіне тән рухани-мәдени құндылықтары бар. Осындай құндылықтардың елеулі бөлігін зиярат орындары құрайды.

Зиярат орындары – адамдар түсінігінде қасиетті, киелі деп саналатын орындар. Бірақ зиярат орындары құлшылық, табыну нысаны (объектісі) емес. Яғни зиярат орындарына құлшылық етілмейді, керісінше, осындай орындарда дін қағидаттарында белгіленген дағдылы құлшылық (Жаратушыға табыну) рәсімдері жасалады.

Зиярат орындарында құлшылық ету тәжірибесі яғни зиярат ету исламда айтарлықтай кеш қалыптасты. Зиярат ету үрдісін исламға дейін және исламдық емес құлшылық элементтерімен сабақтасуы халықтық ислам деп сипатталатын феноменді дүниеге әкелді. Зиярат етудің мақсаты  аурудан жазылу, күнделікті болып жатқын мәселелердің аман есен шешілу, өмірлік таңдау жасау және т.б. құндылықтар.

Қазақ және басқа да Орта Азия халықтарында қасиетті рухқа құлшылық ету рәсімі зиярат орнында дұға ету, Құран сүрелерін оқу, сағат тіліне қарама қарсы бағытта зиярат орнын айналу (тауап), молаға, құлпытасқа, есікке, табалдырыққа, қабірдің қоршауына, мазар кіреберісіне, шамдарына, ағаштарға қол тигізіп кейіннен бетін сипау, ағаштарға киімнен кесіндіні байлау, қасиетті құдық пен бұлақтан алынған суға жуыну, дәрет алу, жануарларды құрбандыққа шалу элементтерін қамтиды.

Түн қараңғысында сапарда жүрген жолаушы дәстүрге сеніп моланың маңында түнеген. Себебі ол жерде ешкімнің оған зорлық жасауға дәті бармаған. Егер де жолаушының аңсаған арманы болса, ол сонда жерленген адамның рухынан арманының орындалуына дәнекер (тәуассул) болуын сұраған. Ислам дінінің таралуына орай қазақтарда мұсылман қабірлерінің қасынан өтіп бара жатқанда, тоқтап дұға оқу салтқа айналған.

XVII-XIX ғғ. қазақтардың санасының ерекшелігін біржақты қарастырған Мәскеулік А.Харузин: «Шынында, қырғыздарда (қазақтарда) не шатыр, не мешіт, не дәстүрлі үйлері жоқ, бірақтан барлық архитектуралық қабілеті мен құлшынысын әкелері мен бабаларының басына құлпытас тұрғызуға жұмсаған... Қырғыздың (қазақтың) болмысында өзінің бабаларының моларын қатты құрметтегенін, кейбір жағдайда құдайға секілді сиынғанын байқаймыз... осымен бабаларының және олардың жерленген орнынан артық қасиетті, қадірлі нәрсе жоқ екенін көрсетеді» деген.

Кенесары ханға қарсы жазалаушы экспедициясының мүшесі Барон Услар қазақ жол көрсетушілерінің молаға деген құрметтеу қасиетін атай отырып тіпті әскери операциялар кезінде де кездескен моланың басына культтік жораларды орындағандарын жеткізеді. «Біздің қырғыздар (бұл жерде және ары қарай қазақтар жайлы айтылады) даланың салтын мүлтіксіз орындайтын, мәселен атты жолаушы атынан түсіп, бір жерге киімінің кесіндісін немесе атынан бір тал шашын алып байлаған».

Ешбір жолаушы Қорқыт моласынының қасынан өтіп бара жатып тағзым етпей кетпейтініне байланысты Ар.Грен қасиетті Қорқыт мазарына қатысты және басқа да молаға зиярат ету құбылыстары бар аңыздарды мысал келтіреді.

М.Михайловтың айтуынша «жақын туыстардың немесе батырлардың қабірлерін үлкен қорған ретінде жерлейтін болған, ал көміндінің астында қалған қабір иелерінің қалдықтары қасиетті болып саналды. Егер мәйіт тірі кезінде байлығымен немесе баршылығымен әйгілі болып, қайтыс болғаннан кейін артынан үлкен байлық қалдырса оның басына әр түрлі үлкен құрбандық шалынады». Келесі автор Н.Зеланд. «Қырғыздардың зиярат етуі діни культ дәрежесіне дейін жеткен» деп айтады. Ал А.Харузин Е.Мейерге сілтеме жасай отырып: «Қырғыздардың діни салт жоралардың арасынан ерекшесі әйгілі бабалардың қабіріне деген құрмет пен молаларға зиярат ету болып табылады» деген пікір білдірген.

Қазақстандағы исламның ерекшелігінің бірі қасиетті орындардың (мазарлардың) өте көп болуы, олармен байланысты аңыздар, салттардың да көп болуы. Қайтыс болған адамдарға деген құрмет белгілі уақыт өткен сайын, қазіргі «тәуап ету» деген ұғымды қалыптастыра бастады. Бұған мысал ретінде Шақпақ ата үңгірі, Оңтүстік Қазақстандағы Бәйдібек ата батырының моласы және оның ақылды әйелі Домалақ ана, Қожа Ахмет Йассауи, Арыстан баб кесенесі, Түркістандағы Йассауидің қызы Гаухар ана және т.б. Мұны қазақтардың күнделікті өмірінде көруге болады. Әрине, қазіргі таңда көптеген адамдар Меккеге қажылық жасайды. Ал, халықтың көпшілігі Түркістанға зиярат жасайды. Сондықтан олар онда керуенмен барып, құрбандық шалып түнейді және рұхтарды құрметтейді.

Зиярат орындарын қадірлеп-қастерлеу адамзат тарихының ежелгі дәуірінен үзілмей келе жатқан рухани дәстүр болып табылады. Қазақстан жерінде мұндай орындарға зиярат етіп, арнайы рәсімдерді іске асыру арқылы құрмет білдіру исламды қабылдаған түркілер кезеңінен осы күнге дейін жалғасын тауып келеді.

Көшпелі далалықтар ерекше қастерлеген мазар мәдениеті мен зиярат әдебінің тоғысуы да ислам діні мен ұлттық дәстүрлер үндестігінің көрінісі болып табылады.

Жалпы алғанда зиярат етілетін «киелі орындар» қоғамдық маңыздылығы жағынан алты факторға негізделе отырып, белгілі бір функцияларды атқарады:

1) шоғырландырушы фактор (халықты белгілі бір орталыққа, аумаққа шоғырландырады);

2) медиаторлық фактор (адамды Жаратушысымен немесе басқа да тылсым күштермен байланыстырушы қызметін атқарады);

3) коммуникативтік фактор (халықтың өзара рухани байланысын қамтамасыз етеді);

4) протекторлық фактор (адамды жебеп, зиянды тылсым күштер мен сиқырдың кесірінен қорғайды);

5) емдік фактор (науқастардың емделуіне септігін тигізеді);

6) табиғатты қорғау факторы.

Қазіргі таңда зияратшылар көп жағдайда киелі орындарға дертіне шипа немесе рухани медет іздеп барады. Зияратшылар киелі орындардың қалыптасқан рәсімдерін жасағаннан кейін қарапайым физиотерапиялық тәсілдермен дауаланады (минералды су ішу, шомылу, ысыған құмда жату, минералды тұздарға бай балшықтармен емделу және т.б.).

Сонымен қатар бірқатар көрнекті зиярат орындары тарихи-мәдени мұра ретінде қорғауға алынып, қорық-мұражайларға айналдырылған. Мұндай зиярат орындарының тарихи туризм нысаны ретінде мемлекеттік деңгейдегі маңызы зор. Олар өз кезегінде қоғам өкілдері үшін тарихи-танымдық және рухани-тәрбиелік қызмет атқарады.

Зиярат орындарының ел тарихында ерекше орын алатынын Қазақстан аумағындағы көптеген зиярат орындарының тарихи-мәдени құнды мұра ретінде танылып, мемлекет тарапынан қорғауға алынғаны айғақтайды.

Рухани тұрғыдан алғанда халық тарапынан ерекше қастерленген, киелі саналған зиярат орындары ұлтты ұйытушы, ынтымағын арттырушы, рухын байытушы құт-мекен қызметін атқарады.

Сондықтан зиярат орындары ұлт мәдениетінің, тарихы мен танымының ажырамас бөлігі ретінде рухани-материалдық құндылықтар қатарында қорғауды қажет етеді.





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет