Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Дін істері комитеті «Дін мәселелері жөніндегі ғылыми-зерттеу және талдау орталығы»



жүктеу 0.9 Mb.
бет4/6
Дата13.09.2017
өлшемі0.9 Mb.
1   2   3   4   5   6

14. «Бақсы». Ол кім?
Ежелгі тарихымызда, жырларымыз бен аңыздарымызда тылсым күштің, сиқырлы құдыреттің иесі болып көрінетін бір тұлға бар. Ол – бақсы. Әдетте бақсылар ­– теріс әрекет жасаушы, адамдарды алдаушы ретінде түсіндіріліп келген. «Бақсы» деген сөздің этимологиясы көбінесе бағу – ауруды бағу, емдеу, қарау ұғымдарымен байланыстырылады. Ал көршілес елдерде «бақсы» сөзі түрлі мағынаны білдіреді. Өзбек халқында «бикшу» – шамандықты білдірсе, түркімендерде «бахши» деп ақын-жырауларды атайды. Бақсылықтың шығу тарихына назар салғанда, ерте заманда, ғұндардан бері көне түркілер өздерінің бақсыларын «кам» деп атаған. Бақсы мағындасында келтірілген «кам» сөзі XI ғасыр жазба деректеріне тиесілі Юсуф Баласағұнидің «Құтты білігінде», Махмұд Қашғаридің «Диван Луғат ат-түркінде» және «Кодекс куманикус» қыпшақ жазбаларында кездеседі. Бақсылық мағынасындағы «кам» сөзі бүгінге дейін сақталмағанымен, күнделікті тұрмыстық қолданыста пайдаланылады. Мысалы, «қам жасау», «біреудің қамын жеу», «біреудің қамын ойлау» деген тіркестер.

Әсілі, бақсылар  қазақ халқының тіршілігінде ертеден-ақ пайда болып, ұдайы бірге жасасып келе жатқан халық медицинасының бір саласы. Бұған дәлел ретінде көптеген тарихи жазбалар сақталған. Бақсылықты зерттеп, артында мол еңбек қалдырғандардың қатарында Ш. Уәлиханов, Ә. Диваев, Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратбаев, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, Г. Потанин секілді ағартушы-ғалымдар бар. Бақсы деген кім, бақсылық қалай дамып, қалай пайда болған? Бұл сұрақтарға жауап беру үшін қазақ халқының бойындағы ежелден сақталып келген ұлттық болмысқа, дарын-қабілетке, жеке тұлғалық ерекшеліктерге ден қойып, тереңдеп қарастырған жөн.

Бақсы-құшнаш болу  ғасырлар бойы қазақ халқымен бірге жасасып келе жатқан және тек қазақ халқына тән ұлттық болмысында табылған ерекше құбылыс. Бақсылықты зерттеген ағартушылардың бірі Әбубәкір Диваев былай деп айтқан: «Бақсы шағатай сөзі екені мәлім, бұл тәуіп, шаман, сәуегей, көзбояушы дегенді білдіреді. Көбіне «бақсы» деп, рухтармен байланысқа түсетін, тіпті оларға билік жүргізетін қазақ тәуіптерін атайды. Оларды өте ауыр науқас төсегі маңынан және үйлену тойларынан кездестіруге болады. Мұның алғашқысына бақсы емші ретінде қатысса, соңғысына жастардың болашағына сәуегейлік жасайтын абыз немесе сиқыршы ретінде қатысады. Екі жағдайда да бақсы жын-шайтан мен рухтардың көмегіне жүгінеді.

Бақсылықты толығымен халықтық медицинамен байланыстыруға келмейді. Егер халықтық медицина адамның ғасырлар бойғы ауру түрлерін емдеу жолдары жөніндегі ақылға қонымды білімдерге сүйенсе, бақсылықтың негізі зиянкес және қолдаушы рухтар, жан, ие туралы түсініктерге құрылған. Бақсының іс-әрекеттеріне назар аударғанда, оның бойынан бірнеше қасиеттерді байқауға болады. Олар – рухани күш беруші, өлілермен сөйлесуші, түстерді жорушы, шайтанды алыстатушы, ажалдан арашалап қалатын емші, ертеңінді болжап айтушы, сәуегей, бұлт шақырып жауын жаудырушы, көңілді әуенмен арбайтын әуезші, көз алдында ғажайыптар жасайтын сиқыршы, арбаушы. Толып жатқан қасиет бәрін қайдан бақсыға қайдан дарыған деген сұрақ туындайтыны орынды. Бақсылықтың бойынан табылатын тағы бір сыр – оның психотерапиялық қасиетінде жатыр. Кей жағдайда бақсы арнайы зікір салып, айналадағы қатысып отырған адамдарға да зікір сөздерін қайталататыны бар. Зерттеуші-ағартушы француз ғалымы Жозеф Антуан Кастаньенің айтуынша, бақсылар «Лә иләһә иллә Алла» сөздерін өзі айтып, оны жанындағыларға қайталаттырады. Одан соң жын-шайтанмен:

Ей, шайтан, сенің нең бар аулақ жүрмей?

Көрмедің әлі күнге мені білмей?

Сазайыңды енді сенің таптырайың,

Тұрсаң да не қылады деп сен күлімсірей.

Ей, шайтандар, шайтандар!

Мынау өкпені алыңыздар,

Осыменен барыңыздар.

Бұл қатыңды өлтірме,

Бұған зиян келтірме... – деп тілдеседі.

Бақсы – рухани адам, оның ең жақын көмекшілері  жындар. Егер бақсы шебер болса, жын-шайтандарды өзіне бағындырып алып, өзінің қалаған ісіне пайдаланады. Қазақ түсінігі бойынша, бақсының көмекшілері жындардан басқа жебеуші рухтары болады. Жебеуші рухтары деген – бақсының арғы аталарынан болған бақсылар, немесе кезінде дүниеден өткен атақты ерекше қасиетке ие басқа адамдар. Әдетте бақсылар жындарын шақыру кезінде аспаптарын (қобыз, даңғырық) сарнатуын тоқтатпай, әбден қалжырап, әл-дәрмені біткенге дейін ойнайды. Аттарын атап шақырады. Оның арасында Алладан медет сұрап мынадай өлең жолдарын да айтады:

Істің басы бісміллә!

Құранның басы бісміллә!

Оңдай көр ісімді,

Жаратқан жаббар бер Алла.

Айналайын, ей Алла!

Сен қолдасаң, мен мұнда.

Жалпы алып қарағанда халық арасында бақсы жырлары кеңінен тараған. Бақсы жырларын оқып, зерделеп қарағанда қай заманда, қандай дін болса, билер, хандар, байлар табының құралы әрі мықты тірегі болғанын аңғаруға болады. Бақсы жырларының сарыны халықтың өзге жыр-күйлерінен бөлек, өзгеше келеді. Бақсы жырларының күйі суық, жат сарынды, тыңдаған надан адамның сезіміне суық қиял елестеткендей, надан адамның бойын шымырлатып, ойын түршіктіргендей болады. Жырау-бақсылар жұртшылықапен кездескенде, ең алдымен, қобызға қосылып, боздап сарын айтады. Сарнаған кезінде шабыттанып, екіленеді. Содан кейін барып сөзбен сәуегейлік, болжау айтуға кіріседі.

Түркі жұртының алғашқы бақсысы, дана абызы болып ұлы сазгер Қорқыт ата саналады. Қорқыттың есімін көп халықтар біледі. Ал оның бақсылық қасиеті қазақ елі аузында әсіресе жақсы сақталған. Қазақтың ертедегі бақсылары Қорқытты өздерінің ұстазы, пірі санаған. Осы тұста абыз деген сөдің мағынасына тоқталсақ, Ә. Марғұланның пікірінше, қазақ даласында ежелгі бақсы-жыраулардың ерекше бір тобын «абыз» деп атаған. Нысан абыз, Құрманбай абыз, Сабырбай абыз, Қойлыбай абыз және т.б. есімдер ел арасында бақсылық ерекше қасиеттерге ие болғанымен танымал. «Қойлыбайдың қобызы» атты кең тараған дастанда Қойлыбайдың Қорқыттың шәкірті екені әрі ерекше дана тұлғалық қасиет иесі деп сипатталады. Қойлыбай туралы Ш. Уәлиханов: «Бақсылардың атақтысы бағаналылық Қойлыбай, ол бақсылардың бақсысы, әлде пірі...» деген.

Бертінгілердің бірі XIX ғасырда өмір сүрген Хамидолла есімді бақсының аты халық есінде бүгінге дейін сақтаулы. Хамидолла бала кезінен бастап бойына ерекше күш қонады. Үлкен буын аталардың айтуы бойынша, Хамидолла түсінде Қойлыбайды көріп, одан бата алып, бақсылығын бастап кеткен. Хамидолла емдеу, болашақты болжаудан басқа, жоғалған мал-мүліктерді табатын, ұрланған зат қайда және кімде екенін тура айтып беретін.

Дәстүрлі исламда бақсылардың айналысатын істерінің кейбіріне тыйым салынған. Мәселен, егер бақсы емдеуді тек Алланың атымен ғана жасайтын болса, онда оған рұқсат етеді. Жын-шайтандар мен өлілер арқылы емдеу шариғатта тыйым салынған іс болып табылады. Өлілермен сөйлесу, жын-шайтанмен дос болу немесе оның көмегіне жүгіну, ажалдан арашалап қаламын деп Алладан басқа өзгеден медет сұрау, ертеңгіні болжау, сәуегейлік, Алланың атынан басқа біреуге сыйынып бұлт шақырып жауын жаудыру, аспаптар арқылы көңілді әуенмен адамды алдап-арбайтын әуез ойнау, көз алдында ғажайыптар жасап сиқыр көрсету, арбаушылық түрлерінің бәрі де исламда тыйым салынған. Діни қағидаларда бұл жайында: «Кімде-кім сиқырға ұшыраса, ол өзіне Алланың сынақ жібергеніне және одан құтылу да Алланың қолында екеніне мықты сенімі болуы тиіс. Алла ауруды жаратумен бірге оның емін де жаратқан» делінген. Құранда, сиқырды үйреніп, сиқырмен айналысып тура жолдан тайған Сүлеймен пайғамбардың қауымы жайында баян етіледі. Онда: «Олар Сүлейменнің мүлкі (кітабы) деп, шайтанның азғыруына ерді. Бірақ мұнымен Сүлеймен кәпір болған жоқ, керісінше, адамдарға сиқыр үйрететіні үшін шайтандар кәпір болды. Мұны олар Бабиладағы Һарут, Марут деген екі періштеге келген сиқыр деп уағыздайды. Ол екі періште «Біз адамдарға іріткі салып, сынап бағу үшін келгенбіз, бізге қарап кәпір болмаңдар» деп айтпайынша, ештеңе үйретпейтін. Ал олар бұл екеуінің ең әуелі ерлі-зайыптыларды ажырататын сиқырды үйренетін еді. Бірақ онымен де Алланың рұқсатынсыз ешкімге зиян келтіре алмайтын...» («Бақара» сүресі, 102) деп жазылған. Исламда жақсы мен жамандық Алланың белгілегеніндей болатындығына сену әр мұсылман үшін міндет болып табылады. Адамдардың сиқырға ұшырауы да Алланың ықтиярымен ғана болады.

Дегенмен, бақсылық деп алдау, арбауды, жынмен байланысуды ғана білдірмейді. Ол сонымен қатар емшілікпен айналысу. Бақсылық-емшілік түріне ежелгі қазақта кең тараған «бәдік» те жатады. Ауырған адамды қоршаған бір топ еркек пен әйел түні бойы, ал кейде күнімен де біресе топ болып, біресе жеке-жеке емдеуді «бәдік» деп айтады. Бәдік жырларының үздік үлгісін Ә. Диваев жазып көрсеткен. Қазақ даласына исламның таралуымен «бәдіктің» мән-мағынасы өзгеріп, жын шақыру ойынына айналған. Ислам дінімен ұштасқан бақсылық-емшіліктің халық арасындағы танымал болған бір түрі – «тыб» және тұмар тағу. Тыб пен тұмар тағу Ираннан, Орта Азия елдерінен, арабтардан әкелінген емдеу түрі. Жергілікті бақсылар аталмыш емдеу түрлерін меңгеріп, күнделікті тұрмыста қолдана білген. Мәселен, бақсылардың емдеудің тыб түрін қолданғанда, кісі атын және жыл санын ерекше есептей отырып, науқастың сауығуын, адамның өлімін, басқа да болжамдарды жорамалдап бере алатын болған. Екінші түрі, тұмар тағуда – Құраннан аяттар көшіріп, оны қалташаға тігіп, мойынға тақтырады немесе киімге тіктіріп қояды.

Қазақ даласына исламның келуімен бақсылықтың үлгісі де өзгеріске ұшырады. Формасы қалып, мазмұны өзгерді. Исламға дейінгі бақсылар жын-перілермен тікелей араласып, тіпті оларға табынып кетуге дейін барған. Жын, пері екі түрлі болып қарастырылып, бірі – адамға зиян әкелуші, қастық қылушы болып саналса, екіншісімен достық қылып алуға болады деп танылды. Бақсы сол адамға дос болатын жынның қуатымен бақсылық қылады деп нанатын болған қазақ. Бақсылық, ақындық, әншілік, байлық «Алланың әмірімен» қалаған пендеге қонатын қасиет деп білетін.

Ертеде Бұқара, Самарқанд сияқты ірі орталықтардағы діни медреселерде ұзақ уақыт оқып шыққандар болған. Сол кездегі діннің бір саласы бойынша, белгілі бір діни білім дәрежесіне жеткен шақта, ғайып ілімі де оқытылатыны туралы ел аузында айтылып жатады. Ол ілімнің күштілігі сол аспаннан айдаһар, басқа да жануарлардың бейнесін көрсеткен. Құйын болдырып, боранды қара түнек жаңбыр жаудыртқан. Екі дүниенің тағдырына байланысты түрлі кереметтерді көрсеткен. Ол медреселерде ғылым үйреніп, тылсым ғайып ілімін жетік меңгергендер қатарында қазақтардың саны да аз болмады. Қазақ ғалымдары ішінен ғайып ілімін, бақсылықты дін жолы арқылы зерттеп, көрермен алдында дәлелдей білгендер – Ақжан Әл-Машани, Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы сындылар. Қ.А.Яссауидің жетінші атасы Ысқақ баб ханның Баба Құмар (лақап аты Баба түкті Шашты Әзіз) оң қол уәзірі болады. Баба түкті Шашты Әзіз өзінің дара қасиеті арқылы Құранды қолына ұстап қалың жұрт алдында өзін өртетеді. Суға салса батпайтын, отқа салса жанбайтын Баба түкті Шашты Әзіздің кереметін көрген халық тегісімен исламды қабылдаған екен.

Жын-шайтанның тілін білген, оларды өзіне бағындыра алған Баба түкті Шашты Әзіз ғажайып тылсым қасиеттерін тек өз елінің амандығы үшін қолданып жүрген. Әр нәрсенің жақсы-жаман жақтары болатыны анық. Нендей болса да, бақсылық – халықтық дәстүрлі дүниетанымның, идеологияның, мінажаттық ғұрыптардың, емдеу практикасының қалыптасуына әсер еткен қазақ халқының этнографиялық мәдениетінің құрамдас бөлігі болып табылады.



15. «Зиялы» деген сөз қандай мағына береді?
Бүгінгі қазақ публицистикасында жиі ұшырасатын «зиялы» ұғымының түбірі араб тіліндегі «зия» сөзінен келіп шығады. «Зия» сөзі – «нұр», «жарық», «ағару» мағыналарын білдіреді. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» (Алматы, 2008, 346 б.) «зиялы» терминіне «ізетті», «әдепті» немесе «оқыған», «сауатты азамат» деп анықтама берілген. Шынтуайтында, бұл анықтама латын және орыс тілі қолданысындағы «интеллегенция» терминінен тәржімаланып алынған. Әлбетте, бүгінгі күннің талабымен алғанда зиялы адам әдепті әрі білімдар болуы шарт. Бірақ, мәдениетті һәм сауатты адам ұлттық құндылықты аяқасты етіп, отанына опасыздық жасауы да ғажап емес. Яғни, мәдениетті һәм сауатты болу толық зиялылықты білдірмейді. Оны тек зиялылықтың бір нышаны деп қана қарастыруға болады. Олай болса, «зиялы» сөзі толығымен не мағына береді? Қандай ұғымға саяды?

Белгілі философ-ғалым Д.Кішібеков: «Зиялы жан шыныдай таза, ол жеке басы пайдасынан гөрі қоғам мақсатын жоғары ұстайтын адам» – дейді. Әйткенмен, жеке басы пайдасынан қоғам мақсатын жоғары қоятын тұлға әр дәуірде әр түрлі атаулармен аталған. Айталық, қадым заманда қара басының қамынан қалың бұқараның мүддесін жоғары қойған адамды халқымыз «ер» деп атаған. Орхон-Енисей ескерткішінде: «Он жаста шешем Ұмай текті ананың бағына, інім Күлтегін ер атанды» деп Күлтегіннің он жасында елі үшін ерлік жасап, жауға шапқандығы баяндалады. Демек, «ер» сөзі адамның жынысын ғана емес, ел үшін басын бәйгеге тігіп, жауына қарсы күрескен тұлғаның мақамын да білдірген. Мысалы, Асан қайғы бабамыз: «Төс табаны төрт елі, Нарлар жүрер жер екен. Төсегінен түңіліп, Ерлер жүрер жер екен» деп жеке басының қызығын тәрк етіп, халық үшін ғұмыр кешкендерді жырлайды.

Жалпы, қазақ халқы «ер» сөзіне балама ретінде «батыр», «баһадүр» атауларын да қолданған. Мысалы, қазақ халқы өз батырларын «Ер-Абылай», «Ер-Жәнібек», «Ер-Науан» деп атайды. Сонымен бірге, халқымыз «ер» сөзіне қосып қалың бұқараның қамы үшін аянбай қажыр-қайратын жұмсаған, жанқияр іс атқарған жанды «азамат», «сабаз» деп те мадақтайды. Яғни, ерлік жасаушы мағынасын білдіретін – «ер», «батыр», «баһадүр», сондай-ақ, ірі іс атқарды һәм ұлылық танытты дегенді білдіретін – «азамат», «сабаз» атаулары да зиялылық ұғымымен астасып жатыр деген сөз.

Алаштанушы-ғалым Т.Жұртбай: «Зиялы қауым – қоғамның қозғаушы күші. Онсыз ешқандай ұлт алға қарай дамыған емес. Есте жоқ ескі замандардан бастап, көшпелі кеңістіктерден бастап, сандаған ғасырларды төңкеріп, күні бүгінге дейін қоғамның алға жылжып, дамуына игі себеп болған, итермелеуші күш болған осы ұлт тізгінін ұстаушылардың, зиялылардың ой-қуатының, қажырлы іс-әрекеттері» – деген пікір білдіреді. Халық көшінің бұйдасын ұстаған ел билеушілердің ерен істері зиялылыққа баланатын болса, онда тарихымызда ұлтымызға бас болған билер мен бектер, хандар мен сұлтандар да зиялы болып есептеледі. Мысалы, «Қорқыт ата» кітабында бектер оғыз-қыпшақ тайпаларының тауқыметі үшін күрескен көшбасшылары ретінде сомдалған. Атақты В.В. Бартольд өз зерттеулерінде «бек» сөзінен «би» сөзінің шыққанын дәлелдейді. Қазақ халқының: «Тура биде туған жоқ» деген қанатты сөзі тектен текке айтылмаса керек. Бұл турасында белгілі заңгер-ғалым С.Өзбекұлы: «Би деген қазақ халқының әлеуметтік өмірін, салт-санасын, әдет-ғұрпы мен құқықтық жүйесін жетік меңгерген, халық арасынан суырылып шығып, өзінің ақылгөй даналығымен, шешендік қасиеттерімен дау-жанжалдарды шешуде әрқашан асқан әділеттік танытқандықтан халықтың құрметіне бөленген әлеуметтік топ. Би таптық әлеуметтік мүдделерден ада, олармен мүлде байланыста емес. Ол тек әділеттіліктің символы ғана» – деп билеріміздің қас зиялының өзі болғанын жазды.

Тарихтағы ел билеген хан-сұлтандарымыз Шыңғысханнан тараған төре тұқымдары болып саналады. Халық алтын ұрық – төре тұқымдары билік жүргізсе, ел баянды өмір сүреді деп түсініп, хан-сұлтандарға ерекше құрмет көрсеткен. «Ханда қырық кісінің ақылы бар» деп оларды ақ киізге көтеріп ардақтаған. Ханның билігін кие тұтқан. Әйтсе де, бектер мен билер және хан-сұлтандардың барлығы халықтың қамы үшін ғұмыр кешті дегенді білдірмейді. Тарихта әділетсіз би мен бектің, хан мен сұлтанның өмір сүргені көпшілікке мәлім. Дегенмен, елден асқан ақыл-ойы һәм ерен қажыр-қайратын ұлтын ұшпаққа шығаруға жұмсаған билеушілердің болғанын да жоққа шығара алмаймыз. Олай болса, халық үшін тер төккен бектер мен билеріміз һәм хан-сұлтандарымызды, жалпы ел игі-жақсыларын зиялылар санатына жатқызумызға болады.

А.Мауқараұлы мен М.Исаұлы өз зерттеулерінде зиялылықтың өзегі ретінде рухты негізге алып, ар-ұжданын ұлықтай алған жан өзінен бұрын өзгенің бақыты үшін өмір сүретін зиялы адам бола алады деген пікір айтады. Біздіңше ар-ұжданды жоғары ұстау кісілік келбет пен адами болмыстың негізгі сипаттарына жатады. Тегі, зиялылық ошағы – кісі бойындағы ізгі қасиеттер десек асыра айтқандық емес. Себебі, он сегіз мың ғаламдағы саналы һәм ақылды болып жаратылған мақұлық – адам екені әмбеге аян. Абай атамыз: «Атымды адам қойған соң, Қайтіп надан болайын?» – деп, «адам» атауының мәртебесі жоғары екенін жырлайды. Ал И.Тайманұлы: «Хан елімен кісі» – деп билеуші халықшыл болғанда ғана кісілігін жоғалтпайтынын жеткізеді. Яғни, ескілікте зиялылық негіздері адам немесе кісі ұғымдарымен өлшенгенін аңғарамыз.

Философ-ғалым Д.Кішібеков зиялы болғысы келген адам ең алдымен өзінің ішкі нәпсі қалауларын жеңу керектігін алға тартады. Ол осы ойын: «Ең жоғарысы сол ішкі «Меннің» адамды тәртіпте ұстауы, жолдан тайдырмауы. Ол үшін адам өзін өзі тізгіндейді, тойымсыз талапты ноқталайды. Зиялы адам өзін қашанда іштей белгілі дәрежеде ұстай біледі» деп түйіндейді. Егер, нәпсі қалауларын жеңе білген жанды зиялы адам деп қабылдайтын болсақ, онда моральдік-этикалық құндылықтарды насихаттаған Ж.Баласағұнның «Құтты білік», Ахмет Иүгінекидің «Ақиқат сыйы», Қ.А.Яссауидің «Диуани хикмет», С.Бақырғанидің «Ақырзаман кітабының» көтерген негізгі тақырыбы зиялылық деп айта аламыз. Тіпті, Хакім Абайдың ғақлиясына айналған «кәмил инсан» (толық адам) тұжырымы да зиялылық ұғымымен астасып жатыр. Хакім Абай «Тасдиқ» атты еңбегінде зиялылықты «жәуан мәрт» терминімен бейнелеген. Яғни, нәпсі қалауларын еңсеріп, ақиқатты тану мен танытуға бүкіл ғұмырын сарп еткен жомарт мінез-құлықты (кәмил инсан) нағыз зиялылық ретінде көрсетеді.

Философ-ғалым Д.Кенжетай өз зерттеулерінде: «Исламдағы сайру-сулук ілімі қазақ халқына сал-серілік дәстүр ретінде трансформацияланды» деген тұжырым айтады. Исламдағы сайру-сулук ілімінде кемелдікке құштар адам Хаққа рухани сапар шегеді. Хақиқатты толық танып білгеннен кейін халыққа сол хақиқатты таныту үшін қайтып оралады. Бұл жолы кемел мінез-құлықтың иесі бар ынты-шынтымен халыққа қызмет етіп, хақиқатты паш етеді. Осы тұрғыдан алғанда исламдағы халыққа қызмет етуші сайру-сулук иелері мен қазақ халқының Асан қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Бұқар, Дулат, Махамбет, Абай, Шәкәрім және т.б. ақын-жырауларының ұстанымынан ортақ үндестікті көре аламыз. Демек, Құдай берген ізгі қасиеттерді халық игілігіне жұмсаған ақын-жырауларымызды да зиялылар санатына жатқызуымызға болады.

Задында, зиялылықты тек рухани тақырыптарымен байланыстырып, зиялылар мен руханият иелерін бір санатқа жатқызу дұрыс емес. Себебі, әрбір адам халыққа өзінің қабілет-қарымымен қызмет етуге құқылы. Мысалы, ХІХ ғасырдың екінші жартысында Жетісу жерінде әуқатты Маманов өз қаржысымен мектеп ашып, қазақ публицистикасына бәйге жариялап, хал-қадерінше халыққа қызмет етті. Осыған байланысты халық оны «Маман құт» деп атады. Ал, Сыр елінде жұт жылдары халыққа қарайласқан байларды «сақи» (жомарт) деп мадақтаған. Яғни, тапқан табысы мен байлығын халық игілігіне жұмсаған «құт», «сақи» атағын иеленген игі-жақсыларды да зиялы деп айтуымызға негіз бар.

Нағында, «зиялы» ұғымы алғаш рет алаш қайраткерлерінің шығармаларында көрініс берген. Мысалы, Мұстафа Шоқай: «Ұлттық зиялы деп кiмдердi айтамыз? Бiр қарағанда, жеңiл көрiнгенiмен, шын мәнiнде бұл сауалға дұрыс жауап қайыру оңай емес. Оқыған, тәрбие көрген адамның бәрiн «зиялы» деп атап, оны сол адам өзi тән болған ұлттың «ұлттық зиялысы» қатарына қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсiз қателесемiз. Бiздiңше, белгiлi бiр мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгiлi мұрат-мақсаттар төңiрегiне жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтiк дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кiре алады. Зиялылардың мiндетi ұлы да қасиеттi болуы себептi өте ауыр. Халықты ұлт деңгейiне көтеру, яғни жерi, суы, қазынасы, тiлi мен дiнi бар болған халық бұқарасын бiрлестiрiп, олардың санасын бiртұтас саяси, әлеуметтiк, ұлттық санаға жеткiзуде ұлы тарихи мiндеттiң маңызды бiр бөлiгi зиялылардың үстiне жүктеледi» деп зиялы ұғымының мәнін жан-жақты ашып көрсетеді.

Алаш қайраткерлері нұсқаған зиялылық ұғымы бүгінгі күннің талабымен толық ұштасады. Себебі, халықтың саяси, экономикалық және әлеуметтiк мұң-мұқтажы мен тіл, дін, діл тәрізді рухани қажеттіліктерін өтеу арқылы ғана біз ұлттық тұтастыққа қол жеткізе аламыз. Бұрын қазақ халқы ұлтқа қызмет еткен тұлғаларды «ер», «азамат», «сабаз», «батыр», «бек», «би», «хан», «қайғы», «ақын-жырау», «игі-жақсы», «құт», «сақи», «сүлей», «камил инсан», «жәуан мәрт» және т.б. атаулармен атаған. Қазіргі күні халықтың жоғын жоқтап, барын ұқсатып кәдеге асыра білген қайраткер һәм кемел ойдың иесін – зиялы деп атаймыз.

16. «Зікір» ұғымы
«Зікір» сөзінің тілдік әрі діни ұғым ретінде бірнеше мағынасы бар. Түркітілдес халықтардың ликсикалық қоржынына бұл сөз ислам діні мен өркениетінің таралуымен енген. Тілдік талдау жағынан алғанда, «зікір» ұғымы араб тілінде «еске алу», «жадына сақтау», «атап өту», сондай-ақ «мақтау», «мадақтау» секілді т.б. көптеген мағыналарды қамтиды. Дегенмен, бұл ұғымның өзге тілдер жүйесіне діни терминология құрамында кіргендіктен, оның қазақ тілінде қолдану аясы көбіне осы діни сарынмен шектелген.

Жалпы діни тұрғыдан алғанда «зікір» ұғымы – Жаратушыны еске алу және Оның көркем есім-сипаттарын ұлықтау әрекеттерінен тұратын құлшылықтардың бір түрі. Құран мәтіндерінде зікір етуге қатысты көптеген аяттарды кездестіруге болады. Оларға мысалы «Әй мүміндер! Алланы өте көп зікір етіңдер» деген үндеу және бұйрық түріндегі аяттар, сондай-ақ «Олар тіке тұрып, отырып, жамбасынан жатып (әр халде) Алланы зікір етеді» деген сипаттау сарынындағы аяттар жатады.

Зікір етуді дін ғалымдары ғибадаттың ең жеңіл әрі маңызды түрі деп санаған. Кез келген адам тамаққа және ұйқыға мұқтаж болғандай, зікір де рухтың азығы, қажеттілігі іспеттес. Ал діндар адам үшін ең абзал зікір әрине – «Кәлима-и шахадат» айту. Калима-и шахадат айту исламды қабылдаудың бірінші әрі негізгі шарты болып табылады. Яғни ақыл-есі дұрыс, балиғат жасына толған сөйлей алатын адамның: «Лә илаһә иллаЛла Мухаммәдән расуләЛла» (Алладан өзге тәңір жоқ, Мұхаммед Оның елшісі) деп айтуы және осыған жүрегімен сенуі оның сөзсіз мұсылман болғандығын айқындайды.

Жаратушыны көркем есім-сипаттарын ауызға ала отырып еске алу, оны ұмытпай, үнемі ойлау, яғни зікір ету дауыстап (зикр жәһри) немесе құпия (зикр һәффи) түрде орындалуы мүмкін. Алайда ислам ғұламалары Құдайды дауыстап еске алу құлшылығын рия болмайтын жағдайда орындауды құптаған. Бұл қөзқарас Мұхаммед пайғамбардың: «Құдіреті шексіз Алла айтты: «Мені құлым қалай ойласа, мені солай табады. Мені ол зікір етсе мен де оны ескеремін. Егер ол мені іштей есіне алып зікір етсе, Мен де оны іштей ескеремін. Егер мені көпшіліктің алдында еске алып зікір етсе, Мен де оны одан да қайырлы көпшіліктің құзырында ескеремін...» деген құдси хадисіне негізделген.

Сондай-ақ тағы бір хадисте Мұхаммед пайғамбардың заманында адамдар жамағатпен оқылған парыз намаздарынан кейін Аллаға дауыстап зікір айтқандығы баяндалады. Жалпы парыз намаздардан кейін «субһанаЛла», «әлһамдулиЛлә» және «Аллаһу акбар» деп әрқайсысын 33 реттен қайталап зікір ету, дұға жасау – сүннет. Бүгінде бұл сүннетті мұсылмандар күнделікті өмірінде орындауда.

Зікір белгілі бір уақыт немесе жерді қажет етпейді, жүрекпен жасалады және тілмен айтылады. Жүрек зікірі (зикр әл-қалб) – көңіл арқылы Жаратушыны әрдайым еске ала отырып, оның әмірлерін терең түсіну және ұжданның түкпірінен келген қалтқысыз сезіммен оны құлай сүю. Ал тілмен айтылатын зікір (зикр әл-лисан) – зікір сөздерін «жария» және «құпия» айтудан тұрады.

Ислам ғалымдары осы зікірлердің ішінде жүрекке негізделіп тілге тиек етілген зікірді жөн санаған. Жүрекпен жасалған зікір Жаратушының шексіз құдіреті, көркемдігі, аяттары мен ұлылығы жайында ойландырады. Тілмен жасалатын зікір болса осы жүректегі зікірді сыртқа шығарады. Сонымен қатар пайғамбарларға салауат айтып, уағыз-насихат жүргізу де осы жүрек және тілмен айтылатын зікірге жатады және құлшылықтың бұл түрі дәрет пен ғұсыл алуды міндеттемейді.

Зікір жеке адам немесе жамағаттың қатысуымен орындалуы мүмкін. Жамағатпен бірлесе Құдайды еске алу құлшылығы адамның жеке дара отырып зікір айтудан артық саналады. Өйткені ғибадатта топтасу кезінде адамдардың арасында өзара бауырластық сезімдері күшейіп, бір-бірінің иманын қуаттауға әсер етеді. Жамағатпен бірге зікір айтуға қатысты бірқатар хадистер бар. Сол хадистердің бірінде Мұхаммед пайғамбар: «Егер жәннат бақшаларының жанынан өтсеңдер ләззат алыңдар» дейді. Ол кісіден: «Жәннат бақшалары дегеніміз не?» деп сұрағанда, ол: «Зікір айтылатын жиналыстар» деп жауап берді.

Осы хадиске қатысты Мұхаммад Әли ‘Аллян мынадай түсініктеме береді: «Алланы еске алып жатқан топтардың қасынан өткен кезде, сендер де солармен бірге Алланы еске алыңдар немесе олардың зікірлерін тыңдаңдар». Ал хадистегі «ләззат алыңдар» сөздерінің мағынасы: олардың «субһанаЛла», «әлһамдулиЛлә» және т.б. зікірлерді айтуы жәннатқа кірулеріне себепші болады деген.

Тағы бір хадисте пайғамбар: «Адамдар Алланы еске алу үшін отырған бойда, айналаларына періштелер жиналады, оларға Алланың рақымы түседі, жүректері тыныштық тауып, Алла оларды Өзінің қасындағылардың алдында еске алады» деп, жамағатпен бірге зікір етудің артықшылығын атап өткен.

Осы мазмұндағы хадис Ибн Хаджар әл-Аскалянидің «Булуг-уль-Марам» кітабында да келтірілген: «Адамдар бас қосып, Алланы зікір ете бастағанда, оларды періштелер қоршап алады, оларға Алланың рахметі жауады, Алла оларды Өзінің қасындағылардың ортасында еске алады».

Яғни адамдардың мешітте жиналып, қатты дауыспен зікір айтудың ислам шариғатына еш қайшылығы жоқ екендігін діни дереккөздерден келтірілген жоғарыдағы дәйексөздер айғақтай түседі.

Адамның оңаша жерде жалғыз отырып зікір айтудың өз орны бар. Жеке қалып зікір ететін адам өзінің күнделікті өмірде жасаған іс-әрекеттерін саралап, жасаған күнә-қателіктері үшін Жаратушысынан жарылқау тілейді. Сол арқылы жүрегін ғапылдықтан, құлқынның құлшығынан оятып, тәубеге келеді. Осыған байланысты Мұхаммед пайғамбардың: «Қиямет күні ешқандай көлеңке болмаған кезде Алла Тағала жеті адамға көлеңке береді» деген хадисінде, сол адамдардың бірі: «оңашада Алланы есіне алып, қорқыныштан көзіне жас алған адам» деп көрсетілген.

Исламдағы кейбір сопылық тариқаттар зікірді нәпсіні тазарту және рухтың дәрежесін көтеру үшін пайдаланады. Мысалы, нақшбанди тариқатын ұстанатындар «Алла» сөзіне зейін қойып, ұзақ уақыт бойы іштен қайталау зікірін Жаратушыға рухани жақындай түсу және оны толғана тамашалау әдісі ретінде қолданып келеді. Яғни сопылық ілімінде зікір – өзіндік діни ритуалдар арқылы Алланы еске алудың, рухани шабыт шақырудың әдісі болып табылады. Әрбір зікір жүректі шынайы ғибадат етуге тәрбиелеп, Алла мен адам арасындағы байланыс тірегін күшейтудің құралы, әдістемелік жүйесінің тұғыры.

Жоғарыда атап өткендей зікір ұғымының мағынасы көп, қолдану аясы кең. Оның мән-мазмұны исламды алғаш қабылдағанда айтылатын сөзден бастап, күйбең тіршілікте күнделікті орындайтын құлшылықтармен де сабақтасады. Мұсылмандардың бір жерге жиналып, иман және шариғат секілді діни тақырыптарда бір-біріне уағыз айтуы, пікір алмасуы, Құран оқуы немесе жеке адамның оңаша қалып, Жаратушысымен сұхбат құруы, осының барлығы зікір ұғымына саяды. Өмір сүру барысында пайғамбарлар мен тарихта өткен салиқалы жандардың ізгі қасиеттерін үйреніп, үлгілі істерін қайталау, сондай-ақ, Жаратушының нәсіп еткен нығметтеріне шүкіршілік ғибадаты арқылы ризашылық білдіру, қажеттіліктерді тілеу де зікір болып есептеледі.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет