Ќазаќстан республикасыныѕ білім жјне єылым министрлігі



жүктеу 4.12 Mb.
бет13/22
Дата19.09.2017
өлшемі4.12 Mb.
түріЖұмыс бағдарламасы
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   22

Механикалық құрамы және қарашiрiк мөлшері әртүрлi топырақтарда бұл көрсеткіштер топырақ ылғалының әртүрлi деңгейiне сәйкес келедi.

Топырақтың ылғалдығы деңгейiнен өткенде қасиеттерiн өзгертетiн түйiндiк нүктелердi (кейбiр авторлардың пiкiрi бойынша-аралықтарды) агрогидрологиялық тұрақты шама (немесе, топырақ-гидрологиялық тұрақты шама, су-физикалық тұрақты шама) деп атайды.

Қазақстанның егiншiлiк аймақтарының негiзгi бөліктерi үшiн: солу ылғалдығы (ТС), капиллярлық байланыстың үзiлу ылғалдылығы (КБҮ) және ең төменгi ылғал сыйымдылығы (ЕТС) тұрақты шамалардың маңызы зор сияқты. Мұны өсімдіктердің өсіп-даму кезеңiнде танаптардағы топырақ ылғалының өзгерiстерi негiзiнен ТС мен ЕТС аралығында жүретiндiгiмен түсiндiруге болады.

Топырақ ылғалының басқа түрлерi туралы жан-жақты деректердi топырақтану пәнiнiң оқулықтарынан және А. А. Роденiң "топырақ ылғалы туралы iлiмнiң негiздерi" атты монографиясынан алуға болады.

Топырақтың құрғақ салмағына пайызбен немесе ылғал қабатына миллиметр есебiмен берiлген тұрақты солу ылғалдылығы өсімдіктiң ала алмайтын судың шамасын көрсетеді. Бұл ылғалды топырақ бөлшектерi едәуiр күшпен ұстап тұрады. Ауылшаруашылық өсімдіктерiнiң көпшiлiгi үшiн ТС топырақтың су ұстау күшi 15 атмосфера шамасында болғанда басталады. Тұрақты солу ылғалдығында өсімдіктер толық солады және олардың тiршiлiгi ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100% жақындағанда да қайта қалпына келмейдi.

А. Г. Дояренко 1940 жылдың өзінде де бидайдың сору күшi жоғары сорттарын пайдалануды ұсынған болатын. Мысалы, оның деректерi бойынша, Сарруба сорты тұқымдарының сору күшi 23-24 атмосфераға тең, яғни топырақтың су ұстау күшiнен 7-8 атмосфера артық. Демек, сору күшi жоғары бидайларды пайдалану арқылы топырақтың өсімдіктер ала алмайтын ылғал қорын бiрталай азайтуға және құрғақшылықта өнімнің ылғалмен қамтамасыз етiлуiн жақсартуға болады.

Бiздiң зертханалық тәжiрибелерiмiз Саратов 29 сортының тұқымдарының сору күшi Пиротрикс 28 және Харьков 46 сорттарына қарағанда, жоғары екенiн көрсетті. Ерiтiндiнiң су ұстағыш күшi 26,1 атм, болғанда Саратов 29 тұқымдарының 44,6% ы өнсе, Пиротриксте 28-32,6% өнген, ал Харьковте 46 да өнген тұқым болмаған.

Өсімдіктердің топырақтағы суды алу мүмкiндiгi тек олардың тұқымдары мен тамырларының сору күшiне ғана емес, топырақтың механикалық құрамына да байланысты болады. Мәдени өсімдіктер механикалық құрамы ауыр топырақ құрғақшылыққа жеңiл топыраққа қарағанда төзімдiрек келедi. Ауыр топырақтарда су ұстағыш күштiң бiрдей жағдайында жеңiл топырақтарға қарағанда ылғал көп болады. Сондықтан механикалық құрамы ауыр топырақтарда көктемгі ылғал қорының маңызы жеңiл топырақтарға қарағанда жоғары.

Құрғақ топырақтың салмағына пайызбен немесе су қабатына миллиметр есебiмен алынған ең төменгi ылғал сыйымдылығы деп, бiртектi топырақ қабатында салмақ күшiнiң әсерiне қарсы ұсталынып тұрылуы мүмкiн болатын ең көп мөлшердегi қалқыған суды айтамыз. Басқаша айтқанда, ЕТС судың төменгi қабаттарға еркiн ағу мүмкiндiгi бар жағдайдағы топырақта ұсталуы мүмкiн ең көп мөлшерін көрсетеді. Ең төменгi ылғал сыйымдылығы жағдайында топырақтың ылғалдылығының мөлшеріне топырақ қабатының сулану тереңдiгi әсер етпейтiнi анықталды. ЕТС тепе-теңдiк ылғалдылыққа жатады және топырақтың су ұстайтын қабiлетiн сипаттайды.

Ең төменгi ылғал сыйымдылығы жағдайындағы топырақтың бiр метр қабатындағы пайдалы ылғал қоры ауыр саздақ топырақтарда жобамен 200 мм, құмдақ топырақтарда 120 мм болады (15-кесте).


15-кесте

Топырақтың ең төменгi ылғал сыйымдылығы жағдайындағы пайдалы ылғал қоры,мм (А. Д. Карбышева,21)


Топырақтың түрi және механикалық құрамы

Қабаттардағы пайдалы ылғал мөлшері

0-20 см

0-50 см

 50-100 см

 0-100 см

Қара топырақтар

Сазды


Ауыр саздақ

Орта саздақ

Жеңiл саздақ

40

47



46

43

98

100


107

91

 79

92

91



80

177


192

198


171

 Күңгiрт қара-қоңыр топырақтар

Ауыр саздақ


Орта саздақ

Жеңiл саздақ

Құмдақ


38

35



37

26


95

102



89

60


90

86



83

57


185


188

172


117

Каталог: ebook -> umkd
umkd -> Ќазаќстан республикасыныњ білім жєне ѓылым министірлігі
umkd -> Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі
umkd -> Бағдарламасы «Мектептегі атыс дайындығы»
umkd -> Семей мемлекеттік педагогикалыќ институты
umkd -> «Кәсіптік қазақ тілі» ПӘнінің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Ќазаќстан республикасыныѕ білім жјне єылым министірлігі
umkd -> Ќазаќстан республикасы
umkd -> «Инженерлік-технологиялыќ факультеттіњ»
umkd -> Ќазаќстан республикасыныњ білім жєне ѓылым министрлігі
umkd -> «Таңдап алған спорт түрінің техникалық, тактикалық және дене дайындығы» пәні бойынша


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   22


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет