Ќазаќстан Республикасыныњ бiлiм жєне ѓылым министрлiгi



жүктеу 0.76 Mb.
бет3/5
Дата12.09.2017
өлшемі0.76 Mb.
1   2   3   4   5

6.1 Кэш-жады

Кэш-жадысының ұйымдастырылуын, жады иерархиясына қатысты төрт сұраққа жауап беру арқылы егжей-тегжейлі қарастырайық. Блоктардың кэш-жадыға орналасу принциптері олардың ұйымдастыруының үш негізгі типін анықтайды: Егер негізгі жадының әр блогы тек ғана бір белгіленген, онда кэш-жадыда пайда бола алатын, орынға ие болса, онда бұндай кэш-жады тікелей көрсетілімді кэш (direct mapped) деп аталады. Бұл кэш-жадының ең қарапайым ұйымдасқан түрі, ол кезде негізігі жадының блоктарының адрестерін көрсету үшін кәш-жадының адрестеріне блок адрестерінің жай ғана кіші разрядтары қолданылады. Сөйтіп, негізгі жадының өз адрестерінде бірдей кіші разрядқа ие барлық блоктар кэш-жадысының бір блогына түседі, яғни

(Кэш жадының блогының адресі) =(негізгі жадының блогының адресі) mod (Кэш жадыдағы блоктар саны). Егер негізгі жадының кейбір блоктары кэш-жадының кез келген орнында орналаса алса, онда кэш толық ассоцияланған (fully associative) деп аталады. Егер негізгі жадының кейбір блоктары кэш-жадының көптеген шектеулі орнында орналаса алса, онда кэш көптік-ассоцияланған(set associative) деп аталады. Көбіне көптік кэштегі блоктардың екі немесе одан көп саныннан құралған топты білдіреді. Егер көптік n блоктардан тұрса, онда ондай орналасу n каналды көптік-ассоцияланған (n-way set associative) деп аталады. Блокты орналастыру үшін ең алдымен көптікті анықтау керек. Көптік жады блогының адресінің кіші разрядымен (индекспен) анықталады: (Кэш жадының көптіктің адресі) =(негізгі жадының блогының адресі) mod (Кэш жадыдағы көптіктер саны) Әрмен қарай блок берілген көптіктің кез келген орнында орналаса алады. Кэш-жадының мүмкін ұйымдасқан диапазоныөте кең: тікелей көрсетілімді кэш-жады жай ғана бір каналды көптік-ассоцияланған кэш-жады, ал m блокты толық ассцияланған кэш-жады m-каналды көптік-ассоцияланғандеп аталуы мүмкін. Қазіргі процессорларда дұрысында тікелей көрсетілімді кэш-жады не екі - (төрт-) каналды көптік-ассоцияланған кэш-жады қолданылады. Кэш-жадыдағы әр блоктың, негізгі жадыдағы қандай блок кэш-жадыдағы берілген блокты білдіретінін көрсететін тегтер адресі болады. Бұл тегтер көбіне 23 бір уақытылы процессор шығаратын жадының блок адресімен салыстырылынады.

Сонымен қатар, кэш-жадыдағы блок қолдануға жарамды немесе дұрыс ақпарат құратындығын анықтайтын тәсілдер қажет. Бұл мәселені шешудің ортақ тәсілі тегке дұрыстық биті (valid bit) деп аталатын қосу ьолып табылады. Көптік-ассоцияланған кэш-жадыны адресациялау процессордан түскен адресті үшке бөлу арқылы орындалады: жылжыту алаңы кэш-жадының блогының ішінде байт таңдау үшін қолданылады, индекс алаңы көптіктің нөмірін анықтайды, ал тег алаңы салыстыру үшін қолданылады. Егер кэш-жадысының өлшемі белгіленген болса, онда ассоциялық деңгейін өсіру көптікте блоктар санының өсуіне әкес соқтырады, сонымен қатар, индеск өлшемі кішірейіп, тег өлшемі өседі. Тікелей көріністі ұйымдастыруды қолданудан түсетін пайда бұл жердегі аппараттық шешімдер барынша қарапайымдылығында. Таңдайтын ештеңе жоқ: тиюге тек бір блок тексеріледі және тек осы блок ғана алмастырыла алады. Кэш-жадыны толық ассоцияланған немесе көптік –ассоцияланған ұйымдастыру кезінде, олардан мүлт кеткен жағдайда кандидат таңдау қажет болатын бірнеше блоктар болады.Дұрысында, блоктарды ауыстыру үшін екі басты стратегия қолданылады: кездейсоқ және LRU. Бірінші жағдайда, бірдей бөлістіру алу үшін, блок-кандидаттар кездейсоқ таңдалады. Кейбір жүйелерде көшірмелі әрекеті, әсіресе аппаратураны тексергенде пайдалы, алу үшін ауыстырудың жалған кездейсоқ алгоритмі қолданылады. Екінші жағдайда, жақын уақытта қажет болып қалуы мүмкін ақпараттарды лақтыру ықтималдылығын төмендету үшін блоктарға жүгінулердің барлығы белгіленеді. Барлығынан ұзағырақ қолданылмаған блок ауыстырылады (LRU - Least-Recently Used). Кездейсоқ тәсілдің жетістігі оны аппаратурада іске асыру оңайырақ. Трассаны қалыпта ұстауға арналған блоктар саны өскен кезде, LRU алгоритмі соғұрлым қымбат және жие тек жақындатылған болып келеді. Кэш-жадыға шынайы бағдарламада жүгінген кезде оқу бойынша жүгіну басым болады. Бұйрықтарға жүгінудің барлығы оқу бойынша жүгіну болып табылады, және бұйрықтардың көбін жадыға жазбайды. Көбіне жазу операциялары жадының жалпы трафигінің 10% артық емесін құрайды. Жалпы жағдайды едәуір жылдам қылу ойы кэш-жадыны оқу операциясын орындау үшін жақсартуды білдіреді, бірақта мәліметтердің жоғары өнімділікті өңдеуді іске асыру кезінде жазу операциясының да жылдамдығын ескерген жөн. Кэш-жадыдан блок сол оның тегі оқылып салыстырылған уақытта оқылады. Сөйтіп, блокты оқу блок адресі қолға түскен кезде-ақ тез басталады. Егер оқу тию арқылы орындалса, онда блок тез арада процессорға бағытталады. Егер мүлт кетсе, онда алдын ала оқылған блоктан түк пайда жоқ, бірақ зияны да жоқ.


Бақылаусұрақтары:


  1. Кэш жады деген не?

  2. Жадының қызметтері және түрлері.

  3. Қатты магниттелген жинақтауыш қызметі.

  4. Жұмсақ магниттелген жинақтауыш деген не және оның түрлері?

  5. Шапшаң жады деген не және оның орналасуы?

  6. Уақытша есте сақтау құрылғысының ұйымдастырылу принциптері.


Дәріс №8.Жүйелік блок және оның құрамы
Жүйелік блок. Жүйелік блокқа дербес компьютердің негізгі құрылғылары жинақталған және қосымша құрылғыларды қосуға арналған қосқыштары орнатылған, сонымен қатар жүйені электр тогына қосатын батырма қойылған. Оның ішіндегілерінің түрін бөлу үшін артқы қақпағын ашу керек. Бірақ корпусы әр түрлі болуы мүмкін жүйелік блоктың алдыңғы тақтасында компьютерді қосу/өшіру батырмасы, дискі жетек, компакті дискден оқитын (CD-ROM) орналастырылған. Кейбір компьютерлердің жүйелік блогынде компьютерді қайта жүктеу батырмасы болады.

       Жүйелік блок төмендегідей түрлерде: столға қойатын (горизанталь түрде) «енкейген» немесе тік орналасқан «башня» түрінде жасалуы мүмкін. Башнялық жүйелік блоктың екі түрі болады, олар мини- оны столдың шетіне орналастырады, мини - оны стол үстіне орналастыруға болады.


Сурет 7.1 –Жүйелік блок
Жүйелік блок – ПК құрылғыларының негізгі элементі, ішкі құрылғыларына төмендегілер жатады: аналық (материнская, системная) плата, процессор, қоректендіру блогы, жедел жад, қатты диск, дискі жетек, CD-ROM, көрініс платасы, дыбыс платасы және басқа құрылғылар орналасқан. Жүйелік блоктың артқы тақтасында енетін желілерді және порттарды (монитор порты, тышқан, пернетақта) қосымша құрылғыларды (принтер порты, модем, сканер, микрофон) қосатын қосқыштар орналасқан.

Сурет 7.2 – Қоректендіру блогы
Қоректендіру блогы – төменгі кернеуді (+/-12Вольт), тұрақты тоқтағы электрлік желіні (220 В, 50 Гц) кернеуін қоректендіру үшін арналған құрылғы. Қоректендіру блогына жатады:аналық плата, қатты диск, иілгіш диск және оптикалық диск.


Сурет 7.3 – Ішкі жүйелік блоктың аналық платасы
Аналық плата –жүйелік блоктың құрамындағы негізгі элемент, оның ішінде: микропроцессор, оперативті жады, құрылғылар контроллері (видеоконтроллер, аудиоконтроллер, желілік контроллер және т.б.), BIOS микросұлбасы, чипсет логикалық жүйенің микросұлбасы.

Сурет-7.4.Аналық плата үшін ақпарат беру кабелі – шлейтер.


Арнайланған кабельдердің көмегімен аналық платаға шлейфті қолданады. Берілгендердің ауысуын қамтамасыз ету үшін мына жүйелік блок құрылғылары, яғни оптикалық диск, иілгіш дисковод, қатты диск арқылы қосылады.

Сурет -7.5.Үстінгі жағынан алынған аналық плата
ОЖ құрған кезде үлкен компьютерлерді құрғандағы технологиялар қолданылады.

Дербес компьютерлер желілік адаптерлерден (желілік карталар) – локальді желілерге қосылуға арналған құрылғылардан тұрады. Бұған сәйкес, ОЖ желілік адаптерлердің драйверлерін локальді желіге қосылу үшін қолданылады.

Аналық платаға разъемдар көмегімен жүйелік блогқа қондырылған, артқы жағында орналасқан, оған периферийнды құрылғылар – монитор, принтер, колонка, сканер, модем және т.б. құрылғылар, сонымен қатар желілік кабель, флеш-жады модулі, сандық фотоаппарат, ұялы телефондар, МР3-плеерлер.


Сурет – 7.6. Аналық платаның разъем жағындағы түрі
Бақылау сұрақтары:


  1. Жүйелік блок сипаттамасы және оның құрылымы?

  2. Жүйелік блоктың ішкі құрылымына не жатады?

  3. Аналық плата туралы сипаттама?

  4. Аналық плата мен жүйелік плата айырмашылығы?


Дәріс №9.Интерфейс, типі, белгіленуі, құрылғының принципі
Дербес компьютерлердің атақты шиналарының бірі болып - IBM PC бөлімдеріндегі алғашысы XT архитектурасының шинасы XT- Bus табылады. Салыстырмалы қарапайым, 20-разрядты (1 Мб) адрестік кеңістіктің ішінде 8-разрядты мәліметтермен ("8/20 разрядтылық" болып белгіленеді) алмасуды қамтамассыз етеді, 4.77 МГц жиілігінде жұмыс жасайды. IRQ жолдарын ортақ пайдалану жалпы жағдайда мүмкін емес. 62-контактілі алып-салғыштарда (разъемах) конструктивті жасалған. ISA (Industry Standard Architecture - өнеркәсіптік стандарт архитектура) - PC АТ (басқа атауы - АТ-Bus) түріндегі компьютерлердегі негізгі шина. XT-Bus-тың кеңейтілген түрі болып табылады, разрядтылығы - 16/24 (16 Мб), тактілі жиілігі - 8 МГц,шекті істеп шығу қабілеттілігі -5.55 Мб/с. Сонымен қатар, IRQ-ді бөлістіру мүмкін емес. Стандартты емес ұйымдастыру Bus Mastering мүмкін, бірақ ол үшін бағдарламаланған 16-разрядты DMA каналы қажет. 62-контактілі алып-салғыш XT-Bus түрінде конструктивті жасылған. Оған 36-контакілі алып-салғыш кеңейткіші тіркелінген.EISA (Enhanced ISA - кеңейтілген ISA) – функционалды және конструктивті кеңейтілген ISA. Сыртқы алып-салғыштары ISA-дағыдай, және оларға ISA платалары да салынады, бірақ алып-салғыш түбінде қосымша бірқатар EISA контактілер болады, ал EISA платаларында қосымша контактілер қатары бар алып-салғыштың едәуір жоғары аяқты бөлігі болады. Разрядтылығы - 32/32 (адресті кеңістігі - 4 Гб), сонымен қатар 8 МГц тактілі жиілігінде де жұмыс жасайды. Шекті істеп шығару қабілеттілігі- 32 Мб/с. Bus Mastering-ті ұстанады – шинадағы кез келген құрылғылар тарапынан шинаны басқару режимі, шинадағы құрылғыларға рұқсат алуды басқаруға арналған арбитраж жүйесіне 30 ие, құрылғылар параметрлерін автоматты түрде реттеуге мүмкіндік береді, IRQ және DMA каналдарын бөлістеру мүмкін. МСA (Micro (Сhannel Architecture - микроканалды архитектура) – IBM фирмасының PS/2 компьютерлерінің шинасы. Басқалардың біреуімен де сыйыспайды, разрядтылығы - 32/32, (базалығы - 8/24, қалғандары – кеңейтушылер ретінде). Bus Mastering ұстанады, арбитраж бен автоматты конфигурацияға ие, синхронды (алмасу циклінің ұзақтығы қатаң белгіленген), шекті істеп шығару қабілеттілігі - 40 Мб/с. Конструктивті түрде тұтас бір үш секциялы алмалы-салмағыш (разъем) (VLB-дағыдай) көрінеді. Бірінші, негізгі секция - 8-разрядты (90 контактілі), екіншісі - 16- разрядты кеңейтуші (22 контакттілі), үшінші - 32- разрядты кеңейтуші (52 контакттілі). Негізгі секцияда дыбыс сигналдарын тасымалдауға арналған жолдар қарастырылған. Қосымша алмалы-салмағыштардың бірінің қасына бейне кеңейтуші (20 контактілі) алмалы-салмағыш орнатылады. EISA мен МСА көп жағдайда параллельді, EISA-нің пайда болуы бұл IBM-нің МCА архитектурасына меншігімен түсіндіріледі. VLВ (VESA Local Bus - VESA стандартының локальды шинасы ) - 32-разрядты (ISA шинасына қосымша). Конструктивті түрде ISA алмалы-салмағыш болғанда қосымша алмалы-салмағыш болып табылады (МСА кесілді 116- контактілі,). Разрядтылығы - 32/32, тактлі жиілігі - 25..50 МГц, алмасудың шекті жылдамдығы - 130 Мб/с.Электронды түрде процессордың локалды шинасы түрінде жасалынған – процессордың көптеген шығатын және кіретін сигналдары аралық буферизациясыз VLB-платаларына беріледі. Осының салдарынан процессордың шығыс каскадына түсетін күш өседі, локалды шинадағы сигналдар сапасы нашарлайды және оның бойымен алмасудың сенімділігі төмендейді. Сондықтан VLB қондырылатын құрылғылар санына қатаң шектеу қояды: 33 MГц -те - үшеу, 40 МГц-те – екеу, және 50 МГц-те - біреу, сонымен бірге олардың барлығы жүйелік платаға етене енгізілген болғаны жақсы.

РCI (Peripheral Component Interconnect – сыртқы компоненттерді байланытыру) – VLB-нің EISA/MCA жағында дамуы. Басқалардың біреуімен де сыйыспайды, разрядтылығы - 32/32(кеңейтілген нұсқасы - 64/64), тактлі жиілігі - 33 МГц дейін (PCI 2.1 - 66 МГц дейін), істеп шығару қабілеттілі - 132 Мб/с дейін (66 МГц-гі 32/32 үшін 264 Мб/с және 66 МГц-гі 64/64 үшін 528 Мб/с), Bus Mastering ұстанады және автоматтандырылған конфигурация. Бір сегментегі шинаның алмалы-салмағыштар саны төртеумен шектелген. Сегменттер бірнеше болуы мүмкін, олар бір-бірімен көпірлер (bridge) арқылы байланысады. Сегменттер түрлі топологияда (бұтақ, жұлдызша және т.б.) байланысуы мүмкін. Қазіргі таңда ең танымал шина, сонымен бірге басқа да компьютерлерде қолданылады. Алмалы-салмағышы MCA/VLB-қа ұқсас, бірақ ұзынырақ (124 контактілі). 64-разрядты алмалы-салмағыштың өз кілті бар қосымша 64-контактілі секциясы болады. Оларға арналған карталар мен алмалы-салғыштардың барлығы 5В, 3.3 В сигналдар деңгейінен ұстанатындар мен әмбебаптар болып бөлінеді; бірінші екі тип бір-біріне сәйкес келуі керек, ал әмбебап карталар кез келген алмалы-салғышқа салынады. PCMCIA (Personal Computer Memory Card International Association –дербес компьютерлерге арналған жады платаларын шығарушылар ассоциациясы) - NoteBook класына жататын компьютерлердің сыртқы шинасы Модулдың басқа атауы PCMCIA - PC Card. Барышна қарапайым, разрядтылығы - 16/26 (адрестік кеңістігі - 64 Мб), автоконфигурацияны ұстанады, құралғыларды компьютердің жұмыс жасау процессінде қосуға және айыруға болады. Конструктивтілі - миниатюрлі 68-контактілі алмалы-салмағыш. Ток төзінің контактілірі барынша ұзын етіліп жасалынған, бұл деген өз кезегінде компьютер тоғы қосылып тұрғанда картаны салып және қайта суыруға мүмкіндік береді. USB шинасы USB шинасы компьютер (құрылғының орталық процессоры) мен жүйе конфигурациясының динамикалық (ыстық) өзгерісі жағдайында оған жалғанған перифериялық құрылғылар (ПҚ) арасында мәліметтер алмасымын қамтаммассыз етуге арналған. Сондықтан USB-ге цифрлы бейнекамера мен қатты жоғарғы жылдамдықты дискілерден басқа барлық периферийнді құрылғыларды жалғаған жөн. Әсіресе бұл интерфейс, фотокамералар секілді жие қосылып сөндірілетін құралдарды жалғау үшін ыңғайлы. USB-ге арналған алмалы-салғыштардың конструкциясы көп рет қосып-бөлуге есептелінген. Тек ғана мәліметтермен алмасудың екі жылдамдығын қолдану мүмкіндігі шинаның қолданысын шектейді, бірақ интерфейстің жолдарының санын едәуір азайтады және аппаратты іске асыруды жеңілдетеді. Тікелей USB-ден қоректену тек аз тұтынатын пернелер тақтасы, тышқан, джойстик және т.б. секілді құрылғылар үшін мүмкін. USB хост-контроллері операциялық жүйенің түрлі көмекшілерімен (службами) белсенді түрде өзара байланысады. Мысалы, ОЖ-де энергия ресурстарын басқару АРМ (advanced power management) көмекшісі болған кезде USB-дің БЖ (ПО) ұстап қалып, бұл көмекшінің, нақты құрылғының жұмыс күйінің қызметін тоқтатуға және қалпына келтіруге арналған сұранысын орындайды. USB-дің қолданбалы интерфейсінде берілген ОЖ-ге арналған құрылғылардың стандартты класстарының драйверін болады. Бұл жерде ОЖ-нің ерекше көмекшілеріне жүгіну қолданылады, дербес жағдайда Windows 95 үшін РпР.стандартты емес жабдықтарды шығарушылар USB шинасының Шинаның жүйелік БЖ мен алмасудың арнайы хаттамалары клиенттік БЖ-тан (қолданбалы бағдарламалардан) USB шинасының бірге қолданатын ресурстарына, оны екі нүктелі байланыс жүйесіне әкелу арқылы, маркер арқылы рұқсат алудың орталық басқаруындағы күрделілікті жасырады. Мінекей, USB осындайлығымен, клиенттік БЖ адресатпен тілей жұмыс жасайтын PCI, EISA, PCMCIA ерекшеленеді.
Бақылаусұрақтары:

  1. РCI (Peripheral Component Interconnect) артықшылықтары мен кемшіліктері

  2. ISA және МСAайырмашылықтары?

  3. PCMCIA - PC Card ерекшеліктері?

  4. VLВ (VESA Local Bus - VESA стандартының локальды шинасы ) разрядтылығы және тактлі жиілігі қанша?

Дәріс №10.Периферийндыққұрылғылар
Перифериялыққұрылғылардеполардыңкөмегіменақпараткомпьютергеенгізілетіннемесешығарылатынқұрылғылардыайтамыз. Олардысондай-ақ, сыртқынемесемәліметтердіенгізу-шығаруқұрылғыларыдепатайды. Сыртқықұрылғылар. Бұлкез-келгенесептеукешенініңмаңыздықұрауышбөлігі. СыртқықұрылғыкейдеДК-ніңжалпыбағасының 50-80%-інқұрайтынынайтудыңөзі-ақжеткілікті. БасқаружүйелеріндежәнежалпыхалықшаруашылығындаДК-ніқолданумүмкіндігіментиімділігікөбінесыртқықұрылғыныңқұрамыменсипаттамасынабайланысты. ДК-ніңсыртқықұрылғыларымашинаныңқоршағанортамен, пайдаланушылармен, басқаруобъектілеріменжәнебасқаЭЕМ-дерменқарым-қатынасынқамтамасызетеді. Сыртқықұрылғыларәралуан, оларбірқатарбелгілерібойыншажіктелуімүмкін. Мысалы, міндетібойыншасыртқықұрылғылардыңкелесітүрлерінерекшелеугеболады:

  • сыртқы жадтайтын (есте сақтаушы) құрылғылар немесе ДК-нің сыртқы жады;

  • пайдаланушыныңдиалогтікқұралдары;

  • ақпаратенгізуқұрылғылары;

  • байланысжәнетелекоммуникацияқұралдары;

Пайдаланушының диалогтік құралдарының құрамына бейнемониторлар (монитор) – ДК-ге енгізілетін және одан шығарылатын ақпаратты бейнелеу құрылғысы, сирегірек пульттік басу машинкалары (пернетақтасы бар принтерлер) және сөздік ақпарат енгізу-шығару құрылғылары кіреді. Сөздік енгізу-шығару құрылғылары жылдам дамушы мультимедиа құралдарына жатады. Сөздік енгізу құрылғылары, бұл – мысалы, адам айтатын әріптер мен сөздерді тануға және оларды кодтауға мүмкіндік беретін күрделі бағдарламалық жасауы бар түрлі микрофондық акустикалық жүйелер, ―дыбыстық тышқантар‖. Сөздік шығару құрылғылары – бұл компьютерде қосылған дауыс зорайтқыштар (динамиктер) немесе дыбыстық колонкалар арқылы ойнатылатын, цифрлық кодтары әріптер мен сөздерге айналдыруды орындайтын түрлі дыбыс синтезаторлары.

Ақпарат енгізу құрылғыларына төмендегілер жатады:

  • пернетақта – сандық, мәтіндік және басқарушы ақпараттарды ДК-ге қолмен енгізуге арналған құрылғы;

- графикалық планшеттер (диджитайзерлер) – графикалық ақпаратты, кескіндерді арнайы нұсқағышты (қаламұшты) планшет бетімен жылжытып қолмен енгізуге арналған құрылғы; қаламұш жылжығанда, оның орналасқан 35 жерінің координаттарын оқу және бұл координаттарды ДК-ге енгізу автоматты түрде орындалады;

- Сканер – қағаздағы кескінді (жазуды, суретті) түсіріп, монитор экранына шығаруға арналған құрылғы. Оның көмегімен суретті, графикті, мәтіндерді сканерлеуге (түсіріп алуға) болады. Кескін сканерленгеннен кейін, графикалық бағдарламада олады өңдеуге (үлкейтуге, кішірейтуге, қайта бояуға т.б) болады.

Сканер кескінді машина кодына ауыстырып, компьютердің жадына жазады. Сканердің жұмысының принципі былай: жарық сәулесі жол-жолмен жазық суретті сканерлейді, оның жұмыс принципі электрондық сәуленің монитор экранын сканерлеуіне ұқсайды. Сканерлер қара ақ түсті немесе түрлі түсті болады. Олардың планшетті, барабанды және қол түрлері болады.

манипуляторлар (нұсқауқұрылғылары): джойстик (терте), тышқан, трекбол (жиекқұрсаудағышар), сәулелік (жарықтанған) қаламұшжәнет.б. – графикалықақпараттымониторэкранынамеңзердіңэкранбетіменқозғалуынбасқару, кейінненоныңкоординаталарынкодтаужәнеолардыДК-геенгізугеарналғанқұрылғы; “Тышқан” - тышқандепбекераталмаған. Себебі ол – тышқанның құйрығына ұқсайтын компьютерге жалғанған иілгіш сымы бар қорап. Ол алақанға ыңғайлы және кілемше бетінде еркін жылжитын арнайы құрылғы. Тышқанның екі түрі болады: Үш батырмалы, екі батырмалы. Қазіргі кезде екі батырмалы тышқан жиі пайдалынылады, себебі ортадағы батырма жұмыс кезінде көп пайдаланылмайды.



Сурет – 3.1. Сканерлердіңтүрлері.
Тышқанқорабыныңішіндеауыррезеңкеменқапталғанметалданжасалғанауыршарорналасқан. Олқораптыңсыртынаазғанашығып, кілемшебетінетиіптұрады. Тышқанарнайыкілемшебетінде (үстелбетінде) жылжытқанда, шырайналады. Оныңайналуыөзараперпендикулярайналатынекібіліктіайналдырадыда, олкомпьютерге ―оңға-солға‖, ―жоғары-төмен‖ жылжытусигналдарынбереді. Алынғансигналдардыкомпьютерөңдейді, 36 нәтижесіндетышқаннұсқағышыныңэкрандағыорныөзгереді, яғнитышқаннұсқағышыэкрандажылжиды.Егертышқанжылжитынбетөтетайғанақболса, ондашардөңгелемейсырғиды, сондықтанарнайырезеңкекілемшепайдаланылады. Тышқанныңпернетақтаданайырмашылығы, тышқанстандарттыбасқаруқұралыемес. Оларнайыжүйелікбағдарламаның–тышқанныңдрайверініңқолдауынқажететеді. Тышқанныңоңжәнесолжақбатырмасынтезбасудышертудепатайды, бұлкомпьютердіңжұмысынбасқарады. Шертулердіталдап, драйвероқиға (тышқанбатырмасынбасу), қайкездеболдыжәнебұлкездетышқаннұсқағышыэкранныңқайбөлігіндеболғанынанықтайды. Бұлдеректерпайдаланушыжұмысістепотырғанқолданбалыбағдарламағаберіледі. Оларбойыншабағдарламапайдаланушығақажеткомандалардыанықтайдыда, оныорындауғакіріседі. Әдеттегітышқаннанбасқадаманипуляторлардыңтүрлерібар, мысалы: трекболдар, тышқантар, инфрақызылтышқантар.

- Трекболдардыңтышқантанайырмашылығы, олтұрақтытүрдеорналастырыладыжәнеоныңшаригіалақанменқозғалысқакелтіріледі.Трекболдыңартықшылығыолбетітегісжердіқажететпейді, солсебептіоларпортативтікомпьютерлердеқолданылады.

- Пенамусшариктіавтоқаламғаұқсас, оныңұшындағыжазутүйірініңорнынажылжумөлшерінтіркейтінтүйін (торап) орналастырылған.

- Инфрақызылтышқантыңәдеттегітышқантанайырмашылығы – оныңжүйелікблокпенөткізгішсымсызбайланысқұрылғысыболуында.

Тертедегенкомпьютерлікойындардаэкрандағыжылжитынобъектілердібасқаруғаарналғанрычагтыманипулятор. Тертеқораппенбасқарушытұтқадантұрадыжәнетұтқаданемесекорпусындаорналасқанбірнемесебірнешебатырмаларболады. Тұтқаменбатырмалардыбасуарқылыкомпьютергебасқаруәрекеттеріберіледі. БайланысжәнетелекоммуникацияқұрылғыларыДК-нібайланысарналарына, басқаЭЕМ-дергежәнеесептеужелілерінеқосуғаарналған. Атапайтқанда, желілікконтроллероныбасқаЭЕМ-дерменақпараталмасу, есептеужелісіқұрамындажұмысістеуүшінбайланысарнасынақосуқызметінатқарады. Ауқымдыжелілердежелілікконтроллердіңқызметінмодематқарады. Жоғарыдааталғанқұрылғылардыңкөбішарттытүрдеерекшеленгентоп – мультимедиақұралдарынажатады. Модем. Жекекомпьютерлербір-біріментелефондықжеліарқылыжалғанады. Компьютердіосындайжелігеқосылғанпайдаланушышексізкөлемдіақпараталумүмкіндігінеиеболады. Компьютерліксигналдарбұлтұрақтытоктыңсигналдары. Телефондықжеліондайсигналдардытаратаалмайды. Компьютерліксигналдардытелефонжелісіарқылытаратуғаболатынсигналғатүрлендіруүшінбасқасөзбенайтқанда, олардымодуляциялауүшін-модемдепаталатынарнайықұрылғықолданылады. Модем - телефонжелісіарқылыбасқакомпьютерлерарасындамәліметалмасуүшінкерек. Оларнегізіненмәліметтасымалдаужылдамдығынтездетеді. Қазіргікездеолардыңжылдамдығы 2400 бит/ сек - 25000 бит/ секаралығында. Олармәліметалмасупроцедурасыныңбелгілібірстандарттарыбойыншажұмысатқарады. Компьютер желісіне немесе электрондық почтаға байланысты ең керекті қүрылғы осы модем болып саналады. Жоғарыда аталған құрылғылардың көбі шартты түрде ерекшеленген топ – мультимедиа құралдарына жатады.

Сурет -3.3. Модем түрлері.
Мультимедиақұралдары, бұл – адамғаәртүрлі, өзіүшінтабиғиорталарды: дыбысты, бейнені, графиканы, мәтінді, анимацияныжәнет.б. қолданаотырып, компьютерменқарым-қатынасжасауғамүмкіндікберетінпрограммалықжәнеаппараттыққұралдаркешені. Мультимедиа құралдарына ақпаратты сөздіку енгізу және шығару құрылғылары, сканерлер, жоғары сапалы бейнелік және дыбыстық тақшалар, кескінді бейнемагнитофонннан немесе бейнекамерадан түсіріп, оны ДК-ге енгізетін бейнеқармау тақшасы жатады. Сондай-ақ, мультимедиа құралдарына – дыбыстық және бейнелік ақпарат жазу үшін жиі қолданылатын, оптикалық дискілердегі сыйымдылығы үлкен, сыртқы жадтайтын құрылғылар жатады. Компакт-дискілерде (СД) көлемді деректер базасы, тұтас кітапханалар, сөздіктер, анықтамалар, энцеклопедиялар, жалпы және арнайы білім беретін пәндер бойынша үйретуші және дамытушы программалар, сондай-ақ, компьютерлік ойындар жазылып, сақталады. 38

СД, мысалы, шет тілін, жол жүру ережесін, бухалтерлік есепті, заңдарды оқып-үйренуде кеңінен пайдаланылады. Мұның бәрі мәтінмен, суретпен, сөйлеу ақпаратпен және мультипликациямен, әуенмен және бейнемен қоса беріледі. Тұрмыста СД аудио және бейнежазбаларды сақтау үшін, яғни плейерлік аудиотаспа және бейнетаспа орнына қолданылады. Қосымша құрылғылар. Жүйелік шинаға және ДК-нің микропроцессорына микропроцессордың функционалдық мүмкіндіктерін кеңейтетін және жақсартатын, интегралдық микросхемалары бар қосымша тақшалар: математикалық сопроцессор, жадқа тікелей қатынау контроллері, енгізу-шығару сопрецессоры және т.б. қосылуы мүмкін. Математикалық сопроцессор жылжымалы үтірлі екілік сандармен, екілік кодталған ондық сандармен операцияларды жылдамдата орындау үшін, тригонометриялық функцияларды есептеу үшін қолданылады. Математикалық сопроцессордың өзінің командалар жүйесі бар және ол негізгі процессормен қатар оның басқаруымен жұмыс істейді. Операциялар ондаған есе жылдамдатылады. Жадқа тікелей қатынау контроллері микропроцессорды магниттік дискілердегі жинақтауыштарды тікелей басқарудан босатады, бұл ДК-дің тиімді шапшаңдығын айтарлықтай арттырады. Бұл контроллер болмаса, сыртқы және жедел жад арасында дерек алмасу МП-нің регистрі арқылы жүреді, ал ол бар болған жағдайда, деректер МП-ның қатысуынсыз тікелей беріледі. Енгізу-шығару сопроцессоры микропроцессормен қатар жұмыс істегендіктен, бірнеше сыртқы құрылғыларға (дисплей, принтер, НДД, ИМДЖ және басқалары) қызмет ету кезінде енгізу-шығару процедураларын орындауды едәуір жылдадатады.



Каталог: ebook -> umkd
umkd -> Ќазаќстан республикасыныњ білім жєне ѓылым министірлігі
umkd -> Ќазаќстан Республикасы Білім жєне ѓылым министрлігі
umkd -> Бағдарламасы «Мектептегі атыс дайындығы»
umkd -> Семей мемлекеттік педагогикалыќ институты
umkd -> «Кәсіптік қазақ тілі» ПӘнінің ОҚУ-Әдістемелік кешені
umkd -> Ќазаќстан республикасыныѕ білім жјне єылым министірлігі
umkd -> Ќазаќстан республикасы
umkd -> «Инженерлік-технологиялыќ факультеттіњ»
umkd -> Ќазаќстан республикасыныњ білім жєне ѓылым министрлігі
umkd -> «Таңдап алған спорт түрінің техникалық, тактикалық және дене дайындығы» пәні бойынша


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет