Ќазаќстан Республикасыныњ Білім жєне ѓылым министрлігі


Ѓылыми психологияныњ принциптері мен жалпы зерттеу єдістері



жүктеу 5.06 Mb.
бет3/22
Дата19.09.2017
өлшемі5.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

Ѓылыми психологияныњ принциптері мен жалпы зерттеу єдістері


1923 жылы бірінщі Психоневрологиялыќ съезд шаќырылып, онда психологияныњ міндеті ќабылданѓан болатын. Орыс, кењес психология ѓылымыныњ бой кµтеруіне ењбексіњірген ѓалымдар: Б.Г.Ананьев, П.П.Блонский, А.С.Выготский, А.В.Запорожье, К.Н.Корнилов, А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия, С.Л.Рубинштейн, А.А.Смирнов, Б.М.Теплов, Д.Н. Узнадзе жєне басќалар болды. Кењестер Одаѓыныњ психологиялыќ ой орталыќтары Москва, Киев, Тбилиси ќалаларындаѓы психологиялыќ ѓылыми-зерттеу институттардыњ психология кафедраларында болды.

Психология ѓылымыныњ негізгі принциптері 30-жылдары ж‰йелестірілді. Олардыњ ішінде негізгілері: детерминизм принципі, сана мен іс-єрекет бірлігі принципі, даму принципі.



Детерминизм принципі бойынша єрќандай психикалыќ ќ±былыс µмір салты, ќоршаѓан орта єсерлеріне орай пайда болды, тіршілік жаѓдайыныњ ауысуымен психика да µзгеріске келеді. Хайуанаттар психикасыныњ дамуы табиѓи с±рыптаумен айѓаќталады да, ал адам санасыныњ дамуы- түпкілігінде қоғамдық даму ережелерімен, өндіріс әдістерінің даму заңдарымен анықталады. Сонымен, психиканың адамдық қасиеттерге тән ерекшеліктері мен сананың пайда болуын және дамуын ғылыми тұрғыдан зерттеуге нақты негіз қаланды.

Психологиялық құбылыстарды себеп салдарлы негізде қарастырудан интроспектік әдіснама және оның зерттеу объектісі ғылым сахнасынан ығыстырыла бастады. Енді психика өзімен өзі тұйықталған құрылым емес, ол сыртқы әсердің себебінен пайда болған құбылыс, ал оның салдарлы мәні тысқы іс-әрекетте көрініс береді деген тұжырым үстем болды. Өзіндік бақылау орнына объектив әдіс қолдамын тапты. Бұл әдіс психологиялық зерттеулерде а)адамға әсер етуші факторды анық білуге; в)тысқы жауап, әрекетө қылықтарды белгілеп қалуға; г)тітіркендіргіш ықпалдарды салыстыруға мүмкіндік берді.

Детерминизм принципі психикалық процестердің табиғи механизмдері қоғамдық -тарихи факторлардың ықпалымен өзгеретіні, яғни адамның психикалық дамуна оның адамзат мәдениеті өнім игеруі, қоғамдық қатынастарға араласуы маңызды ықпал жасайтыны жөніндегі концепсияға негіз болды.

Осы принцп негізінде қалыптасқан кеңес психологиясының және бір жаңалығы – қоршаған ортамен қатынаста тысқы дүниеге қарсы тұратын жай саналы адам емес ол жасампаз, объектив дүниені белсенді қабылдаушы, керек болса өзгертуші адам. Әлеументтік ықпалдарды қабылдау, мәдениет-руханият туындыларын игеру адамның сыртқы дүниемен белсенді араласуынла оның іс-әрекеті процесінде жүзеге келеді. Психология теориясы мен практикасында детерминизм принципінің іске асуы психиа дамуы, оқу мен тәрбие проблемасының шешілуіне негіз болды. Осыған орай психикалық дамуға ықпал жасаушы күштер жөніндегі мәселе үлкен маңыз алып, даму теориясындағы детерминизм табиғатын түсіну осы мәселенің шешіміне тәуелді болды.

Психикалық дамудың қозғаушы күштерін сипаттау үшін детерминизмді бірізді қолдау процесінде психологтар әрдайым психика дамуында биологиялық және әлеументтік факторлар арақатынасы, ішкі заңдылықтар мен сырқы әсерлердің байланысы, даму мен оқудың сабақтастығы жөніндегі сұрақтарға кезіге берді. Бұл мәселелердің көбі әлі өзінәң нақты шешімін таппағанымен, олардың біртарапты материалистік негіздемесінің қабылдануы психика дамуының себеп салдарлық принципін ұстанғанынан болып отыр.

Психологиядағы детерминистік бағыттың іске ауысуының және бір жолы психиканың ми қызметіне қатынасты мәселе екені жөніндегі шешімінен . Детерминизм –психикалық құбылыстарды түсіндіруде физиологиялық заңдылықтарды қолданудың негізі болды.

Алғашқы кеңес психологиясында детерминистік бағыт арнайы принцип ретінде қарастырылмаған еді. 50-жылдары С.Л.Рубинштейн детерминизм принципін психикалық құбылыстардың табиғаты мен мәнін талдау үшін қолданып, психикалық құбылыстарды материялдық дүниемен өзара байланыста қарастырды.

Сана мен іс-әрекет принципі .Сана және іс-әрекет – жантану ғылымының өзекті категориялары. Бұл принциптің жүйелі зерттелуі 30 жылдары басталды. Алғашқы рет сана мен іс- әрекеттің бірлігі жөніндегі идеяны алға тартқан Л.С:Рубинштейн .Ол “іс -әрекет сана назар аударылған объектінің екіб әртүрлі тарапы емес . Олар табиғи біртұтас; теңдік емес бірлік ” -деп жазған .

Сана мен іс-әрекет бірлігі принципі әрекеттің санасыз, ал сананың іс-әрекет қатыспайынша қалыптаспайтынын негіздейді. Мұндай көзқарастан сананы тану іс-әрекетті зерттеу арқылы ғана мүмкін екені дәлелденді. Әрқандай ғылыми таным әрекет пен оның өнімін білуден олардың орындалу барысында көрінетін басқа психикалық процестерге өтуі қажет. Осылай, сана мен әреет бірлігі принципі психологияның барша объектив әдістерінің негізіне айналды.

Ғылымға бұл принциптің енуі іс-әрекет теориясын дұрыс түсінуге бағыт берді. Осы кезге дейін психололгияның қай бағыты болмасын, психиканы –ішкі құбылыс, ал әрекетті –сыртқы деп түсіндіретін. Ал сана мен әрекет бірлігі принципінен келетін болсақ, шынында да, психика, сана тек ішкі құбылыс болып қалмайды. Осылайша, әрекет те тек тысқы көріністермен танылып қалмай, өзіне тән ішкі мазмұнға да ие, бірақ бұл қасиет оның бір тараптан толық сипатын бере алмайды. Сана мен әрекет бірлігінің мәні: тұлғаның санасы мен барша психикалық қасиеттері әрекетте көрініп қана шектелмей, сол әрекет процессінде қалыптасады.

Адамның ішкі де, сыртқы да әлемінің бастауы мен барша мазмұны осы әрекетте. Осындай пайымдаудан, сана мен психика єрекеттіњ ішкі сипатын ќ±рап, ал єрекеттіњ сыртан баќылауѓа келетін єр т‰рлі ќылыќ формуласында кµріну ќасиеті сол психиканыњ мазм±н сипаты ретінде ќарастырылуы єбден ыќтимал (С.Л Рубинштейн). Нєтижесінде, психика жµнінде єњгіме ќозѓай отырып, психолог µз назарында бµлек, оќшауланѓан бір ќ±былысты ±стамай, оны іс-єрекеттіњ мєні тараптары немесе ажыратылмас бµліктері деп ќарастырылуы тиіс. Яѓни психика ішкі де, сыртќы дасыпаттамаларына ие бір т±тас ж‰йе, ал іс- єрекет болса, осы психикалыќ ж‰йені µзіне ќамтып, оныњ ќызмет атќаруына нєр беретін шексіз єлем.



Даму принципі Даму категориясы даму философия ѓылымыныњ т‰сініктер ж‰йесінде жетекші мањызѓа ие. Даму идеясы Ч.Дарвинніњ эволюциялыќ теориясыныњ ыќпалы мен еніп, алѓашќы да бала, кейін ересектер психологиясыныњ ќалыптасу негізіне айналды. Психика дамуѓа психика проблемаларын зерттеуде жалпы принциптік немесе єдістеме ќызметін атќарады.

Бақылау сұрақтары:

1.Психологияныњ философия мен жаратылыстану ѓылымдары ќойнауынан бµлініп шыѓуы.

2.Ежелгі психология.

3.Орта ѓасырлардаѓы жан туралы ілім.

4.XХ ѓасырдыњ 20-30 жылдарындаѓы психология даѓдарысы.

5. Кењестік психологияныњ дамуы.

6. Ќазаќстанда психология ѓылымыныњ дамуы.

7. Ѓылыми психологияныњ принциптері.

8.Батыстыќ психологияныњ б‰гінгі даму баѓыты.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет