Бауыржан Момышұлының «Жол үстінде» әңгімесі Баймұратова Ә. С. М. Х. Дулати атындағы ТарМУ, Тараз



жүктеу 75.46 Kb.
Дата20.12.2018
өлшемі75.46 Kb.
түріРассказ

ӘОЖ 82.093.31.06.

Б 20


Бауыржан Момышұлының «Жол үстінде» әңгімесі
Баймұратова Ә.С.

М.Х. Дулати атындағы ТарМУ, Тараз
В статье анализируется о поднятих тематике рассказов Б. Момышулы и характеризуются конкретными примерами из его произведений.
Қазақ тарихында ел азаттығы мен амандығы үшін қаруы мен қаламын қатар ұстап, елдің мұңын мұңдап, жоғын жоқтаған ақын-жырауларымыз болған. Халық қаһарманы Бауыржан Момышұлы қазақ халқының дәстүрін сақтай келіп, өзіндік ұлттық нақышпен қазақ әдебиетінен орын алған айтулы тұлғаларының бірі.

Бауыржан Момышұлы әңгімелерінің ішінде өзіндік стилі бар, мағынасы табиғат пен дәстүрлі тереңнен қамтитын шығарма.

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталар алды. Соғыс екі блокқа бөлінген. Бірінші жағында Совет Одағы, АҚШ және Англия, екіншісінде-Германия, Жапония және Италия. Әңгіме Бауыржан Момышұлының 1935жылы Қиыр Шығысқа Жапонияның 1 млн. Квантун армиясын талқандау үшін соғыс қимылдарына қатысуға бара жатқанда, көмекшісі Әзімханның жол үстінде баяндауынан басталады. Әзімхан мен Бауыржан Момышұлы жол қысқарсын деп әртүрлі жайларды айтып келеді. Тайганы жаңғыртып Әзімхан мына өлеңді айтады:

Шашы бар қолаң қара ашаң жүзді,

Қыр мұрын, қиылған қас, қара көзді,

Толықша сұңғақ бойлы, алма мойын,

Тиісті жауап берер майда сөзді.

Жарасқан барлық келпі денесіне,

Кім болмас риза туған енесіне.

Дәл соны жанға балап жар етпесең,

Өмірдің бұл әйелсіз керегі не.

Қыз десе қай адамның делбесі қозып, жүрегіне өрт пайда болмаған. Соғыс заңы оңай дейсің бе, бала шағаң, жылы төсегің, демдеп, баптап ішетін тамақ-шәйін, белді шешіп өз төсегіңде ұйықтауың, малың-қораң артта қалып тек Отаныңа төнген қауіптің бетін қайтарып, Жеңіспен оралу түпкі мақсат, сондықтан да Бауыржан Момышұлы елін-жерін сағынып Әзімханның аузымен былай дейді: Осы Қиыр Шығысқа келгелі, әйелдерді сыртынан анда-санда бір көріп қалғанымыз болмаса, қасына анық құлаш жетер жер жақындаған емеспіз, бізге күн асқан сайын орамал тартып, юбка кигендердің көзімізге түскені қор қызындай көрініп, көбімізді «тап сені...» дегізетін [2.6б].

Жол ұзақ біраздан кейін әңгіме ауылнай Айнабектің Әлібегі туралы өрбіді. Ол кезде қоғам өмірі,адамдар арасындағы қарым-қатынастар келе жатқан соғыс талаптарына бағындырылған. Соғысқа қажетті қару-жарақпен қамтамасыз ету үшін. ауылға салық мөлшері ұлғайтылып елдің өмір сүру әл-ауқаты әжептеуір төмендеген. Сол Әлібек үйге ретсіз бірнеше қабат салық салғанымен тұрмай, Әзімбектің бәсіре қара дөненін жайлаудан ұстап алып, лау (аттың күшін пайдалану) қатарында мініп жүргенін әкесі соңғы хатында айтады. Ауылнайдың бұл іс-әрекеті Әзімханның намысын қайрайды, ызаланады, тісін қайрайды. Оңай дейсің бе қазақ атты адамның қанаты, досы, махаббаты деп есептеп жүргенде, басынып біреу мініп жүрсе. Екінші жағынан, соғыстың қарсаңында бәрі де соғыс заңына бағындырылған кезеңде, салықты дер кезінде тез жинау үшін, басқа көліктің реті болмағандықтан ат жарамды, әрі сұлу көрінгендіктен мінген де шығар, кім біледі.

-Ауданның орталығы станция бойында еді, сәскеде келіп қызыл шайханада отырғанымда, ауылнай Әлібек жетіп келді. Сұр жыланша жылмыңдап, мені көрісімен-ақ жалпаңдап, асты-үстіме түсті де қалды.

– Қарағым, інішегім, амансың ба, ер жетіп жігіт болды деген осы, ауыл тегісінен аман, көкемнен сен келгенше деп айғырыңның майын сұрап мініп жүр едім, осы жерге де соны мініп келдім... Ауылға өзің мініп барсаң, мен лажын тауып басқа атқа мінермін, - деп Әлібек сөз берер емес.

Шайханашы тәжік Әлібектің ымдауымен алдымызға бір шертпек қымыз әкеліп қойды.

– Абдрахман әке, көкем мен жеңгем шай, қант керек деп отыр еді, біреуді жіберіп дүкеннен екі қадақ қант, бір құты шай алдырыңызшы. Әзімқан ауылға ала кетсін, - деп тәжікке бұйырды.

– Құп болады,- деп, кешікпей-ақ ол Әлібектің тапсырмасын орындап келді.

Ауылнай Әлібек ауылдың кәдімгі қу десе қу, сұм десе сұм, парақор, өзінен жоғарыларға қошаметшіл, төменгілерге өктем адам еді.

Алдыңғы жылы Нуров дейтін бір пұшық уәкіл болып келіп, Әлібектің үйінде жатып, арақ ішіп, 500 сом пара алып, Әлібекті ауылнай сайлап кеткен екен (ол уақыттағы ауылдағы демократиядан хабарыңыз бар шығар). Оны мен есіте салысымен, аудандық орындарға елдің арасында сондай сөз бар деп хат жазып едім, бірақ та ол хатым аяқсыз қалып кетті. Біздің үйге Әлібектің зықым көрсететіні содан, оған ауданның бір қызметкері сол хат туралы айтса керек.

Әлібек залым да болса реңді, орта бойлы, аққұба, қара қасты, өткір күлімсіреген қара көзді, жылтыраған қара мұртты, қырыққа жетпеген жігіт еді, сондықтан ба, естуімше әйелдерге өте жағымды дейтін.

«Ағаш көркі – жапырақ, адам көркі – шүберек» дегендейін, Әлібек ешуақытта жаман киім киген емес. Келбетті кісіге өзіне лайықтап тіккен қазақ киімі өте қонып, жарасып-ақ тұрады ғой. Әсіресе, біздің елде, Арқаның қазағындай олбыр-солбыр киінбейді.

Әлібек атты таңдап, жабдықты ер-тұрмандап мінетін. Жазда құс салып, қыста тазы жүгірткен, көкпар десе өліп қалған шабандоз, жүйрікті салып бәйгіге қосқан атақты сыншы саяткерлердің бірі болатын. Ауылда ат, құс, ит қадірін одан асып ешкім білген емес.

Жасөспірім жігіт кезінде тойда өлең айтып, ешбір қыздан жеңіліп көрген емес. Өмірінде аты арып, иті қаңғырып, құсы қашпаған.

Ауылдың кейбір бозбаласы Әлібекке еліктеп әсем киім киіп, ат жаратып мініп, оның толық ықпалында болатын. Әлібекті саяткерлер, шабандоздар, құсбегілер сияқты сауықшылардың серкесі деп айтса да болады.

Әлібек шайханаға келген ауылдың бір жігітін атқа жұмсады. Далаға шықсам, әлгі жігіт менің қара айғырымды ұстап тұр екен. Дұрыс күтіп, мініп жүргені рас-ақ екен. Айғырым өмірімде сондағыдай көзіме келбетті, сүліктей сұлу болып ешуақытта көрінген емес. Сондағы атыма арнап шығарған өлеңім:


Тік аяқ, бура санды, құйма тұяқ,

Кең маңдай, етсіз жақты, қамыс құлақ.

Омыраулы, жібек жалды, сағақ мойын,

Бұлшық етті, сауырсын, артың талтақ.


Иығың тік, жұмыр палуан келген белің,

Тықыр жүн, майлағандай – жылтыр терің.

Тартыңқы іш, аш бөрінің қарынындай,

Бесіктей ерге жайлы тегіс жоның.


Сағақ қағып адымдап шұлғып жүрсең,

Тұлпарға жеткізбейсің зулап желсең.

Шабысың ұшқан құстан кейін емес,

«Бір қызға» сені қылған қалай өлшем?


Жып-жылтыр, мөлдіреген қара сүлік,

Анадан артық туған сен бір «күлік»

Аттан ассаң дауым жоқ менің сенде,

Теңеру сені қызға шерменделік.


Айғырыма мініп, біраз жүрісіне, біраз желісіне, біраз шабысына салып ауылға бара жатырмын. Көңілім шат, өте қуаныштымын.

Туған жердің табиғатының өте сұлулығын бірінші рет көргендей, сол күні байқап, таңғала қарап, жол-жөнекей қызығына тояр емеспін.

Көңілім көтеріліп, даланы жаңғыртып, айқайлап өлең айттым. Аттың үстінен оңға, солға аунап жигитовканы мәнеждегіден артық ептілікпен істедім. Жол жағасындағы қызғалдақты жұлып алып, жұпар гүлін иіскедім, сүйдім.

Жолда Қоңыртөбе дейтін төбе бар еді, соның басына шауып шығып, айнала төңірекке көз жеткенше қарадым.

Оңтүстікте басынан қысы-жазы қар кетпеген, аспанмен тірескен тау ұлығы ақбас Алатау, басына қарағанда өте жақын, етегіне қарағанда өте алыс, «Биік таудың басын көріп, қасына барма» деген халық сөзін ойыма түсірді.

Солтүстікке қарасам, аспанға тірескен Алатауға үйренген көзіме жартасты қоңыр Қаратау табанымның астында жермен-жексен болып майда, соқпырт, адыр жай тізілген төбешіктерге ұқсады.

Батыстағы Жабағылы, Шақпақ, Құлан таулары Қаратаудан сәл-ақ биік, көркемді көрінді.

Төрт жағын тау қоршаған Алатаудың Ақсай, Көксайының етегі, ойпаңның аты – Мыңбұлақ дейтін жер. Табан астымдағы жазық ойпаңға қарасам: жадыраған жаздың ашық күні сүйкімді сәулесін жер жүзіне төгіп балқытып, ойпаңдағы қызыл, көк, жасыл, ақ, сары гүлдер, көк орай шалғын саз, бидайығы қалың өскен тың, гүлдей көгерген жоңышқа, күздік, жаздық тәлімі бидай жетіле өсіп, күнге шағылысып, масатыдай түрленіп, жайқалып құлпырып, әдемі, өте көңілді болып жайнап жатыр екен.

Қара жолдың сыртындағы жайлауға жиі қонған ауылдың ақ жұмыртқадай үйлері, өрістегі қара құрымдай жайылып жатқан төрт түлікті малдары, ойдағы сирек, бытыраңқы әр бұлақ басындағы қыстауларда сырлы болып көрінді.

Көз алдымдағылардың өте әсемдігіне, адам баласының еңбек сүйгіш қолы себеп болып, оны нақыстап әшекейлеп, оқалағанын бірінші рет ұғынғандаймын. Еңбектің күшін, қасиетін мен сол күннен пайымдап, еңбекті сүйдім.

Туған жерім Мыңбұлақ, арналы Ақсай,

Ішсем суы татиды шекер-балдай.

Қызғалдақ, қалың егіс, көк жоңышқа,

Жазғытұрым құлпырған масатыдай.


Көк орай шалғын, отаным, жерің дәнді,

Жазың салқын, жайлауың малға жайлы.

Сағынып алыс жерден келгенімде,

Көзім тойып көркіңе, мейірім қанды, –деп, екі ауыз өлең айтып, шпорымды айғырымның бауырына қадап, төбешік үстінен шауып түсіп, қара жолдың шаңын бұрқырата жайлаудағы ауылға қарай тарттым.

Жол астында 400-500 метрдей жерде Тереңсай атты 5-6 бастаулы суат бар. Ауылдың әйелдері суды осы жерден алатын. Еркектің алдын кесіп өтпеу – біздің ел әйелдерінің ресімі, ізеті (осы кездегідей әдепсіздік орнамаған уақыт). Мені көріп бір топ қыз-келіншектер шелектерін жерге қойып, қатар тізіліп тұра қалды» [2.11-15б].

Бұл жерде автор Әлібектің жылпостау, жағымпаздау, өзімшілдіктеу адами қасиеттерінің бар екенін алғашқыда сипаттаса да, Әлібектің «лауға» мініп жүрген атты бағып, қағып әдемілеп мініп жүргенін көріп оған кешірімділікпен қарағанын дәл келтіреді. Мүмкін оған баға беру үшін соғысқа дайындық кезіндегі қарбаласты есепке алу қажеттігін ойланды ма екен? Бірақ адамның бір жақсы қасиетінің бірі кешірімділік болса керек.

Автордың адам таңғаларлық шығармашылық (творчестволық) шеберлігі, оның жер жанаты Мыңбұлақты суреттеуінде жатса керек. Дүниеге келіп, кіндік қаны тамған жердің қасиеті болса керек. Ол Бауыржан Момышұлының бойына ерекше қуат беріп оның қабілеттілігін арттырады. Кезінде жер, ел, су, шөп қасиеттері Бауыржан Момышұлының ішкі және сыртқы дүниесіне ерекше нәр беріп, оның асқақ тұлғасын қалыптастырса керек. Автор Мыңбұлақты төрт жағын тау қоршаған Алатаудың Ақсай, Көксайының етегі, ойпаңда орналасқан табиғаты жағымды.шөбі шүйгін, суы бал, ауасы жұтсаң денеңе қуат беретін жерді еске салады.

Бауыржан Момышұлының әңгімелері бүкпесіз, көркем сөзбен нақышына жеткізіп өрнектелмеген, бірақ қарапайым тілмен өмірден үзінді (фрагмент) ретінде сол күйінде келтірілуі, оның әңгімелерінің құндылығын айғақтайды. Керек болса кейіпкерлердің аты да сол күйінде өзгертілмей нақты атымен аталады. Бұл дегеніміз, автордың әңгімесінде қоспа жоқ деген сөз. Сондықтан да шығарманың реалды шындық, ақиқат мәні мен мазмұны оқырманның үлкен сенімін тудырады. Шындықтың аты шындық, өйткені ұлы рухани және тарихи дүниелердің іргетасы тек ғана шындықтан қаланады. Оның адамдың рухани дүниесін қалыптастыруға рөлі орасан зор.



Әдебиет


  1. Мырзахметұлы М. «Аңызға аты айналған», Тараз. 2000ж

  2. Момышұлы Б. Көптомдық шығармалар жинағы. 1-30том. Алматы, Өнер баспасы. 2009.

Каталог: rus -> all.doc -> Konferencia -> Dulaty
Dulaty -> М. Х. Дулати мұраларын ұЛЫҚтау міндетіміз бақторазов С. У. М. Х. Дулати атындағы ТарМУ, Тараз
Dulaty -> Өмірбаяны байбатша Ә. Б
Dulaty -> Әож 80: 930. 24 МҰхаммед хайдар дулатидің Ұстазы бабыр және оның Өмір сүрген кезеңІ
Dulaty -> Әож 951/959(574) М. Х. Дулати «тарихи -и рашиди» ЕҢбегіндегі қазақстанның орта азия елдерімен қарым қатынасы
Dulaty -> Әож 33. 1: 637. 146. ҚҰРҒАҚ компоненттер негізінде ұлттық сусын
Dulaty -> Ббк63. 3 (5Каз) «тарих-и рашиди» ЖӘне абжад есебі
Dulaty -> Әож 687 салтанатты дастарханды жобалау ерекшеліктері
Dulaty -> Ғалым а. ҚЫраубаева зерттеулеріндегі алтын орда кезеңі мен түркі тілді әдебиет
Dulaty -> Автономды күн энергетикалық қондырғысы және оның күнге бағыттау құрылғысы
Dulaty -> Тараз қаласының МӘдени тарихы көшербаева А. Ж., Иманбекова Г. М


Достарыңызбен бөлісу:


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет