Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк



жүктеу 1.52 Mb.
бет10/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Ж О С П А Р Ы:


1. Етiстiктiң негiзгi грамматикалық категориялар туралы

2. Етiстiк негiзi және оның т:рлерi

3. Салт және сабақтық етiстiк

4. Етiс категориясы, т:рлерi

5. Етiстiктiң болымдылық, болымсыздық категориясы

6.Қимыл атауы категориясы

7. Есiмше және көсемше категориялары

Тiрек сөздер: етiстiк негiзi - етiстiкке тән барлық формаларға т:п-таяныш болатын т:бiр сөздер, етiстiктiң өзiне тән негiзгi грамматикалық категорияларына мыналар жатады: салт және сабақты, болымды және болымсыз, етiс, қимыл атауы, есiмше, көсемше, рай, шақ т.б. сөздердiң табыс септiктi меңгеру және меңгермеуiне байланысты салттылық және сабақтылық категориясы жасалады, етiс категориясының негiзгi етiс, өзгелiк етiс, өздiк етiс, ырықсыз етiс , ортақ етiс, есiмше, көсемше сияқты т:рлерi бар т.б.
Етiстiк формаларының ж:йесiн айқындау :шiн, сол ж:йеге енетiн формалардың негiзгi грамматикалық сыр-сипаттарын ашып алу қажет. Өйткенi ол ж:йе етiстiктiң арнаулы формаларынан құралады. Формалардың ерекшелiктерi олардың семантикалық және морфологиялық сипаттарын анықтау нәтижесiнде ашылмақ.

Грамматикалық формаларының көптiгi мен мазмұнының байлығы жағынан және қызметтерiнiң қарымдылығы мен сан-салалығы жағынан етiстiктер тiлiмiздегi сөз таптарының ж:йесiнде төтенше орын алады. Етiстiктiң бұл төтенше орны: 1) оның формаларының бәрiне де тән, бәрiне де ортақ, бәрiнде де болатын жалпы сипаттарымен, 2) сол формалардың өздi-өздерiне ғана тән, өзгелерiнде жоқ жалқы ерекшелiктерiмен байланысты. Өйткенi етiстiк формаларының бәрiне тән, бәрiне ортақ, жалпы сипаттары оларды етiстiк деп аталатын :лкен категорияның айналасына шоқтайтын жалпы белгi болса, әр формаға тән жалқы ерекшелiктер оларды алды-алдына саралап, бiр-бiрiнен ажырататын семантикалық және грамматикалық сипаттарының көрсеткiшi есебiнде қызмет етедi.

Етiстiк негiзi, қашан да болсын, өзiне лайықты, :йреншiктi болып,

70

мағыналар енедi.



Ал, қос сөздiң екiншi бөлiгiнiң (грамматикалық деген компонентiнiң) мазмұнына белгiлi бiр сөзге тән грамматикалық категориялардың және олардың жасалу, т:рлену формаларының мағыналары енедi. Бұл арадағы грамматикалық мағына деген ұғымға белгiлi бiр сөздiң жаңадан сөз тудыру, сөз т:рлендiру, сөз байланыстыру ж:йелерiнiң мағыналары мен формалары демек, б:кiл морфологиялық белгiлерi және сол сөздiң сөйлемдегi қызметтерi, өзге сөздермен тiркесу қабылеттерi, демек, б:кiл синтаксистiк белгiлерi енедi. Қысқасы, сөздiң лексика-грамматикалық белгiлерi деген термин белгiлi бiр сөзге, сөз табына тән б:кiл лексикалық, морфологиялық және синтаксистiк сыр-сипаттарды т:гел қамтиды.

Сөз табының лексикалық (семантикалық) грамматикалық (морфологиялық және синтаксистк) белгiлерiн дұрыс ашу :шiн, осы аталған семантикалық, морфологиялық және синтаксистiк белгiлердiң :шеуiн де бiрдей т:гел қамту қажет. Өйткенi, егер осы :ш белгiнiң :шеуi де тегiс қамтылса, сөздiң мазмұны да, материалдық формасы да, синтаксистiк феункциясы да т:гел ескерiледi.

Дегенмен сөздердiң бәрiнен бiрдей осы :ш белгi тегiс табыла бермейдi, ендеше кейбiр сөз таптары :шiн белгiлi бiр принциптi негiзгi етiп алып, өзгелерiн я көмекшi принцип етiп алып, өзгелерiн я көмекшi принцип етiп, я тiптi қолданбай-ақ қоюға да әбден болады. Мысалы, одағай сөздердi анықтау :шiн морфологиялық белгiнi iздеп жатудың қажеттiгi де болмайды. Сол сияқты, шылау сөздердi анықтау :шiн тек олардың семантикасын және сөзбен, сөйлеммен тiркесу ерекшелiктерiн ғана негiзге алмаса, олардан арнаулы морфологиялық формалар iздеудiң қажетi жоқ.

Сондай-ақ, :стеу сөздер мен елiктеу сөздердi анықтауға олардың семантикасы мен синтаксистiк функциялары ғана тiрек болады, морфологиялық белгi тек қостаушы ретiнде ғана қаралады. сөйтiп, кейбiр сөз табын анықтау :шiн, :ш белгiнiң (принциптiң) :шеуiн де қолдануға болса, кейбiр сөз таптары :шiн я екi белгiнi ғана қолдануға болады. Ал егер бiр ғана белгiнi таяныш етерлiктей болса, ондайда тек семантикалық белгi ғана тiрек болуға тиiс. Олай болатын себебi-сөздi сөз деп тануға таяныш болатын белгi-оның семантикасы.

Қазақ тiлiнде тым ерте замандардан берi қарай әрi есiм, әрi етiстiк мағынасында қолданылатын омоним сөздер бар. Ондай омонимдер лексика-семантикалық жақтан қарағанда, бiр негiзден шыққандығы аңғарылып тұратын сөздер болса да, грамматикалық жақтан бiр сыңары есiм, бiр сыңары етiстiк болып келедi. Бұлардың қатарына мысалы, той, көш, тоң тәрiздi т:бiр омонимдер мен қызық, қанық, тынық, кiрiс тәрiздi

35

туынды омонимдердi жатқызуға болады. Мысалы: Қаратаудың басынан көш келедi. көшкен сайын бiр тайлақ бос келедi дегендегi көш сөзi де, көшкен сөздi де, {тойға барсаң тойып бар} дегендегi тойға сөзi де, тойып сөзi де, сол сияқты қызық, қанық, тартыс тәрiздi омонимдер де-әрi есiм, әрi етiстiк болып қолданылатын сөздер. мұндай омонимдерден жаңа туынды сөздер, басқа туынды формалар жасайтындай жағдайда, олардың есiм сыңарлары есiмдерше, етiстiк сыңарлары етiстiктерше т:рленiп, соларға тән категориялық формаларды иелене кетедi. сондықтан сөздердi топтастырғанда мұндай омонимдердiң есiм сыңарлары есiмдерге, етiстiк сыңарлары етiстiктерге жатқызылып, сол сөз таптарының аяларында қаралуы керек.



Сонымен қатар, тiлiмiзде мағыналары әр т:рлi сөздердiң iшiнде бiр мағынасына қарасаң зат есiм, екiншi мағынас ына қарасаң сын есiм болып келетiн сөздер де жоқ емес.

Тiлдiң даму барысында сөздiң мағыналық шеңберi кеңеюмен байланысты, грамматикалық табиғаты мен қызметi де өзгередi. Осындай процестң нәтижесiнде кейбiр сөздер бiр сөз табынан басқа бiр сөз табына ауысады. Мұндай жағдайда ол сөздiң бұрынғы мағынасы мен грамматикалық қызметiнiң :стiне жаңа мағына мен жаңа грамматикалық қызмет :стеледi. Мысалы: Қайрат басынан құлақшынын шешiп алды. Екi атты таудың басынан т:сiп келе жатты. Әңгiмемдi басынан бастйын деген :ш сөйлемде де т:бiрлерi де, қосымшалары да бiрдей басынан деген сөз бар. Бiрақ осы :ш сөздiң мағынасы да, қызметi де бiрдей емес. 1-сөйлемдегi басынан деген сөз бастапқы лексикалық мағынасында қолданылып, сөйлемде өз алдына м:ше болып тұрса, екiншi сөйлемдегi басынан сөзi бастапқы лексикалық мағынасын солғындатып, сөйлемнiң дербес м:шесi бола алмай, өзiнен бұрынғы iлiк жалғаулы таудың деген сөзбен селбесiп барып, к:рделi м:шенiң құрамына енiп тұр. Демек екiншi сөйлемдегi басынан сөзi негiзгi зат есiмнен көмекшi есiмге айналған. Ал :шiншi сөйлемдегi басынан сөзi мағына жағынан да, қызмет жағынан да ауысып, тiптi басқа сөз табына (:стеуге) көшкен. Өйткенi бұл соңғы сөйлемдегi басынан деген сөз әуелден (алғашқысынан) деген мағына берiп, қашаннан деген сұрауға жауап беретiн болып, ең әуелi мазмұн жағынан, содан кейiн қызметi жағынан ауысып бiржолата :стеу категориясына көшкен.

Сөйтiп, қазiргi қазақ тiлiндегi барлық сөздер ең әуелi атаушы сөздер, көмекшi сөздер және одағай сөздер деген 3 топқа бөлiнсе, ол топтар лексика-грамматикалық жақтарынан сараланып, iшiнара тағы да топ-топтарға бөлiнедi. Мысалы: атаушы сөздер әуелi есiмдер және етiстiктер деген топтарға бөлiнсе, есiмдердiң өздерi iштей атаушы есiмдер және :стеушi есiмдер болып жiктеледi. Ал атаушы есiмдер iштей зат есiм, сын есiм, сан есiм, есiмдiк деген сөз топтарына сараланса, :стеушi есiмдер :стеу

36

т:се алмайды. Сөйтiп к:рделi етiстiктiң бұл формасы сыртқы тұрпаты жағынан да,iшкi мазмұны жағынан да кұранды болып келедi. Осы себептен бұл :лгi бойынша жасалған етiстiктер к:рделi құранды етiстiктер деп аталады (ағалық ет,:лгi қыл қабыл ал, бас қатыр т.б.).



2.... алып кел, барып кел,ала кел, келе кет,сұрап ал тәрiздi жеке-жеке тiркестердi алсақ, олардың әрбiр компонентiнде өздi-өзiнше дербес лексикалық мағына бар және әрқайсысының осы мағыналары бiр-бiрiнен кем емес, бiр-бiрiмен тең т:седi. К:рделi етiстiктiң бұл т:рiне тән әрбiр тiркестiң лексикалық мағынасы құрамындағы екi компоненттiң мағыналарынан құралады. Мысалы алып кел, келiп кет деген к:рделi етiстiктердi талдап қарасақ, дәлме-дәл болмағанымен шамамен айқындағанда бiрiншiсi ал да кел, екiншiсiсi кел де кет деген ұғымдарды бiлдiредi. К:рделi етiстiткредiң өзге топтарынан ажырату :шiн бұл топты шартты т:рде құрама к:рделi етiстiк не жай к:рделi етiстiк деп атауға болады.

3. ....бетке шiркеу сала көрме, бойын аулаққа сала бердi мiсе тұтса игi едi, жiгерi құм бола жаздады.... деген к:рделi етiстiктер-тұрақты тiркестер, яғни идиомаланған тiркестер. Бұлар грамматикалық жағынан бөлшектенбейтiндей болып,лексика-семантикалық жағынан бiр ғана негiзгi мағынаны бiлдiретiндей болып орныққан бiр б:тiн тұлға есебiнде қолданылатын тұрақты тiркестер, к:рделi етiстiктер еркiн жұмсала беретiндiктен, к:рделi етiстiктердiң ж:йесi мен құрамы идиомаланған, лексикаланған к:рделi тобы деген атпен арнайы қаралады. Мысалы: опық жедi, ауыз жаласты, арамтер болды, жан алқымға алды, жек көрдi т.б.


Сұрақтар мен тапсырмалар:
1. Етiстiктерге жалпы сипаттама берiң

2. Етiстiктiң лексика-семантикалық сипаты қандай

3. Т:бiр етiстiктер грамматикалық семантикасына қарай неше топқа бөлiнедi 

4. Туынды етiстiктер жасайтын жұрнақтарға сипаттама берiң

5. К:рделi етiстiктер неше топқа бөлiнедi, сипаттама берiң


Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет