Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк



жүктеу 1.52 Mb.
бет12/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Сұрақтар мен тапсырмалар:


1. Зат есiм дегенiмiз не 

2. Зат есiмнiң лексика-семантикалық сипаты қандай 

3. Зат есiмнiң мағыналық топтарына сипаттама берiң.

4. Көмекшi есiмдер дегенiмiз қандай cөздер 

5. Зат есiмнiң реңк мәнiн тудыратын қандай жұрнақтар бар 

Пайдаланылған әдебиеттер:


1. К. Аханов. Грамматика теориясының негiздерi. Алматы, 1oo2ж.

2. Исаев С. Қазақ тiлiндегi негiзгi грамматикалық ұғымдар. Алматы, Ана тiлi. 1oo2ж.

3. А. Ысқақов Қазiргi қазақ тiлi. Морфология. Алматы, Ана тiлi. 1oo1ж.

4. Төлеуов А. Сөз таптары. Алматы, Мектеп. 1oi2ж.

5. Маманов И.Е. Қазiргi қазақ тiлi. Алматы, 1oy5ж.
СЫН ЕСIМ. ШЫРАЙ КАТЕГОРИЯСЫ
Ж О С П А Р Ы:

1. Cын есiм туралы жалпы т:сiнiк

2. Сын есiмнiң басқа сөз таптарынан айырмашылығы

43

3. Сын есiмнiң мағыналық топтары, олардың жасалу жолдары



4. Сын есiмнiң шырай категориясы

Тiрек сөздер: Сын есiм заттың сынын, сапасын, әр т:рлi белгi, қасиетiн бiлдiретiн сөздер тобы. Мысалы. ақ, қара, ақылды, бiлiмдi, ауыр т.б. сын есiм мағынасына қарай сапалық сын есiм және қатыстық сын есiм болып екiге бөлiнедi, сапалық сын есiмге негiзгi сын есiмдердiң бәрi жатады да, қатыстық сын есiмжер жұрнақтар арқылы не басқа сөз табынан ауысу арқылы жасалады. Мысалы: әдемi, жасыл (сапалық) ,өткiр, малды ауыл ,балалы :й (қатыстық ), сын есiмнiң төрт т:рлi шырайы бар:негiзгi шырай, cалыстырмалы шырай, асырмалы шырай, к:шейтпелi шырай.

Сын есiм-семантика-грамматикалық мағынасы жағынан ең к:рделi сөз таптарының бiрi. Сын есiмдер синтаксистiк қызметi мен қолданылу жағынан да қазiргi қазақ тiлiнде өзiне тән ерекшелiктерi бар. Сын есiмнiң табиғи қызметi ешбiр өзгерiске т:спей-ақ зат есiммен тiркесiп, заттың алуан т:рлi қасиетiн, сындық белгiсiн бiлдiру болып табылады. Мысалы, :лкен :йге кiрген соң, бәрi де кiшiрейiп кеткендей, отырғанда құмандай ғана болып қалыпты.

Сын есiмдi басқа сөз таптарынан ажырататын өзiне тән әр алуан белгiлерi мыналар:

1. Қазақ тiлiндегi сын есiмдер өз мағыналарында септелмейдi, оларға көптiк, тәуелдiк жалғаулары да қосылмайды. Егер бұл қосымшалардың бiрi сын есiмге қосылса, онда ол заттанып, субстантивтенiп кетедi. Септiк, көптiк және тәуелдiк категориясы сын есiмге емес, зат есiмге тән құбылыс. Сын есiмнiң бұл ерекшелiгi оны зат есiмнен бөлек дербес сөз табы екенiн айқындай алады. Мысалы: Бiреуi көк, бiреуi жер тағысы адам :шiн бастысып қызыл қанға.Осы сөйлемдегi қызыл сын есiм, ал қызылға қонған қарғадай деген сөйлемдегi қызылға зат есiм мағынасында қолданылған. Сондай-ақ Жақсыға асық бол, жаманнан қашық бол деген сөйлемдегi жақсыға, жаманнан деген мысалдардан септiк жалғаулары қосылған сын есiмдер сындық мағынасын жоғалтып, зат есiмге ауысады, яғни заттанып кетедi. Бұл сын есiмдер бұрынғы лексикалық мағынасын жоғалтып, зат есiм болып сындық қасиетiнен бiржолата ажырайды.

2. Қазақ тiлiндегi сын есiм категориясының өзiне тән ерекшелiгiнiң бiрi-олардың морфологиялық формаларының, шырай жұрнақтарының болуы. Шырайлар тек сын есiмнiң жеке өз басына тән. Мысалы: көгiрек, бойшаңырақ, өзгешерек деген сөздер салыстырма мағынаны бiлдiрiп, сын есiмнiң шырай т:рiн жасап тұр. Бұл формалар -рақ, -рек негiзiнен сапалық сын есiмдерге жалғанады, басқа сөз таптарында қолданылмайды, сонда ол сын есiмнiң жеке белгiсi болып есептеледi.

3. Сын есiмнiң :шiншi ерекшелiгi -т:ркi тiлдерiнде олардың қап-қара, сап-сары тәрiздi к:шейтпелi формасының болуы. К:шейтпелi форма да сөз

44

жақтық мағынасына қарай жалғанады. Мысалы: Оқушы менмiн, тыңдаушы сенсiң дегенде грамматикалық бастауыштар III жақта да, баяндауыштар I II жақтарда айтылған. I, II жақ жiктеу есiмдiктерi ерекше бiр жағдайда болмаса тәуелденбейдi, тек III жақтық есiмдiк ғана тәуелденедi. Мысалы, ол - олым, оныңыз, онысы



Сiлтеу есiмдiктерi. Сiлтеу есiмдiктерiне бұл, осы, сол, анау, мынау, сонау, осынау, ана, мына, сонау деген сөздер жатады. Бұл есiмдiктер негiзiнен алғанда сiлтеу, көрсету, нұсқау сияқты шарттарды бiлдiрiп, қай, қайсы деген сұрақтарға жауап беретiн аттрибутивтiк сөздер. Дегенмен сiлтеу есiмдiктерiнiң барлығының мағыналары бiрдей бiр дәрежеде бола бермейдi. Сiлтеу есiмдiктерiнiң мағыналарын екi тұрғыдан қараған жөн. 1. Сiлтеу есiмдiктерiнiң мағыналарын кеңсiтiк аралықты я топографиялық кеңiстiктi бiлдiру тұрғысынан қарау, 2. Олардың мағыналарын уақыт аралығын я хронологиялық мерзiмдi бiлдiру тұрғысынан қарау қажет.

Топографиялық кеңiстiктi бiлдiру тұрғысынан қарағанда жiктеу есiмдiктерi мынадай екi т:рлi жiкке бөлiнедi: Осы, бұл, мына, мынау, осынау, мiне есiмдiктерi жақындағы затқа я құбылысқа нұсқау :шiн қолданылады да ол , сол, сонау, т:у есiмдiктерi сәл де болса алысырақтағы заттар мен құбылыстарға нұсқау :шiн қолданылады.

Сiлтеу есiмдiктерiн хронолоиялық тұрғыдан қарағанда бiрде нұсқай айтылатын заттар мен құбылыстарға сөйлеу кезеңiнен бұрын белгiлi болып ескертiлген, соларқылы сөйлеушi мен тыңдаушыға белгiлi болған жағдайда қолданылса, бiрде өзiнен кейiнгi сөздермен т:сiндiрiлетiн яғни кейiнiрек баяндалып сыры ашылатын мәнде қолданылады.

Сiлтеу есiмдiктерi таза аттрибутивтiк к:йде тұрғанда ешуақытта септелмейдi, көптелiнбейдi және тәуелденбейдi. Олар заттық ұғым берiп субстантивтенгенде ғана септiк, тәуелдiк және көптiк жалғауларды қабылдайды. Бұлардың септелуi жiктеу есiмдiктерiне ұқсас болады.

Сұрау есiмдiктерi. Сұрау есiмдiктерi мыналар: кiм не неше қай қандай қанша қалай қашан Бұлардан басқа да бiрнеше с:рау есiмдiктерi бар. Бiрақ олар белгiлi жолдармен жоғарыда көрсетiлген негiзгi сұрау есiмдiктерiнен жасалған есiмдiктер. Мысалы нешеу нешiншi деген сұрау есiмдiктерi сан есiмдердiң морфологиялық формаларына сәйкестенiп, демек сан есiмнiң қосымшалары арқылы неше деген негiзгi сұрау есiмдiгiнен жасалған.

Қайсы қайдан қайда-сияқтылар қай деген негiзгi сұрау есiмдiгiнен туған. Қалай есiмдiгiндегi жұрнақ -лай (осылай, солай) қосымшасымен байланысты, сонымен қай  қайсы қайда қайдағы

61

субстантивтiк есiмдiктер сөйлемнiң барлық м:шесi болатын болса, аттрибутивтiк есiмдiктер негiзiнде анықтауыш болып қызмет атқаруға бейiм тұрады да, сөйлемнiң өзге м:шелерiнiң қызметiн тек субстантивтенген жағдайда ғана атқара алады.



Қазақ тiлiнде есiмдiктер сан жағынан көп емес, небәрi алпыс - жетпiс сөз. Бiрақ олардың атқаратын қызметi орасан зор.

Мағыналарына қарай есiмдiктер мынадай топтарға бөлiнедi: жiктеу есiмдiктерi, сiлтеу есiмдiктерi, сұрау есiмдiктерi, өздiк есiмдiгi, белгiсiздiк есiмдiктерi, болымсыздық есiмдiктерi,жалпылау есiмдiктерi.

Жiктеу есiмдiктерi. Жiктеу есiмдiктерiне мен, сен, ол, бiз, сендер, сiздер, олар деген сөздер жатады. Жiктеу есiмдiктерi сан жағынан аз болғанымен, қызметi жағынан есiмдiктердiң iшiндегi аса жиi қолданылатын тобы. Жiктеу есiмдiктерi :немi жақтық ұғыммен байланысты келедi. Сол себептi олар ылғи адаммен байланысты, демек, сөйлеушi, тыңдаушы және бөгде кiсi деген ұғымдармен байланысты қолданылады.

Жiктеу есiмдiктерiнiң III жағы әдетте, сiлтеу есiмдiгiмен ортақ болып келедi. Қазақ тiлiндегi жiктеу есiмдiгiнiң III жағы деп есептелетiн ол деген сөз кейде сiлтеу есiмдiгi ретiнде жұмсалады.

Жiктеу есiмдiктерiнiң белгiлi бiр жақты нақтыетiп көрсетуi әрқашан сөйлеушi адаммен таығыз байланысты болады, демек, сөйлеушiнiң өзге адамдарға қатынасы қай дәрежеде болатындғығына орай және соған лайықты анықталыр отырылады. Мысалы, екi кiсi өзара әңгiмелесiп отыратын жағдайда олардың қайсысы сөйлеуiне байланысты жақтық ұғым да ауысып отырады. Яғни, сөйлеушi адам қолданатын {мен} I жақ, екiншi адам сөйлегенде {сен}II жақ болып кетедi{ керiсiнше, алғашқы тыңдаушы екiншi кiсi қолданған {сен} II жақ деген ұғым ауысып I жаққа {менге} айналады.

Есiмдiктердiң де септелу ж:йесi басқа есiмдермен негiзiнде бiр iздi болғанымен, олардың әр тобына тән кейбiр ерекшелiктерi де жоқ емес. Мысалы жiктеу есiмдiктерiнiң жекеше т:рлерi төмендегiше септеледi:

Атау: мен, сен, ол,

Iлiк: менiң, сенiң, оның,

Барыс: маған, саған, оған,

Табыс: менi, сенi, оны,

Жатыс: менде, сенде, онда,

Шығыс: менен, сенен, онан,

Көмектес: менiмен, сенiмен, онымен,

Жiктеу есiмдiктерiнiң жiктелуiнде де ерекшелiк бар. Оларға жiктiк жалғаудың барлық жақтарының қосымшалары қосыла бермейдi. Баяндауыштың (жiктiк) жалғау жiктеу есiмдiктерi баяндауыш қызметiнде жұмсалғанда, бастауыштың жақтық мағынасын қармастан баяндауыштың

60

таптарының iшiнен тек сын есiмге тән. Бұл к:шейтпелi форма сын есiмдi басқа сөз таптарынан ажырататын белгiнiң бiрi болып табылады. Мысалы: Жап-жас бала екен десек, тап-тас екен немесе ап-ағаш екен деп айтуға болмайды, керiсiнше тастай немесе қап-қатты болады.



4. Сын есiм өзiнiң семантикалық мағынасы арқылы да басқа сөз таптарынан ерекшеленедi. Заттың сынын бiлдiре отырып, сын есiм кейде қимылдың сынын көрсететiн :стеумен астасып келедi. Бұл жағдайда сын есiмнiң ерекшелiгi-сын есiм :стеу қызметiнде жұмсала отырып, өз мағынасын жоймайды, яғни сын есiм болып тұрады. Мысалы: Жақсы бала жақсы оқиды дегенде бiрiншi жақсы бала деген зат есiмнiң сапасын анықтаса, екiншi жақсы қимылдың сапасын бiлдiредi. Осы екi жерде жақсы өзiнiң негiзгi мағынасын сақтап, сын есiм болып тұр. Сондай-ақ жалпы т:ркi тiлдерiнде , сондай-ақ қазақ тiлiнде сын сын есiм тек зат есiмдi ғана анықтап қоймай, кейде :стеу сияқты етiстiк баяндауышты анықтай алатынын көрсету қажет: Ауыл алыста қалды және ауыл алыс қалды дегендегi бiрiншi сөйлемде алыста мезгiлдiк, мекендiк ұғымды бiлдiретiн сөздерге жалғанып, :стеу мағынасын жасайтын жатыс септiгiнiң -та формасын қосып алған зат есiм болса, екiншi сөйлемде алыс етiстiктi анықтап пысықтауыш қызметiн атқарып тұрғанымен өзiнiң сапалық сынын, қасиетiн сақтап отыратындықтан, сын есiм болып есептеледi.

Сын есiмнiң кейбiр тобы заттың т:рiн, т:сiн, сапалық, көлемдiк белгiсiн, қасиетiн бiлдiретiн болса, ендiгi бiр тобы белгiлi бiр заттың жай-к:йiн, құбылыстың, қимылдың сындық сипатын, қарым-қатынасын бiлдiредi: сұр, сары,ақ, қызыл, жақсы, жаман,таулы, к:згi, қалалық, ұшқалақ т.б. Заттың, нәрсенiң т:р-т:сiн (ақ, сары), сапасын (жақсы, жаман), салмағын (ауыр, жеңiл) көлемiн (кең , тар, ұзын), белгiсiн (соқыр, б:кiр, ақсақ) сипатын (жұмсақ, майда, ұлпа) т. б. бiлдiредi. Осы тұрғыдан қарағанда сын есiм көбiнесе анықтауыш қызметiн атқарады. Мысалы: С:йкiмдi болат қанжар тұрсын жайнап т.б.

Семантикалық мағыналары мен грамматикалық ерекшелкiтерiне қарай қазақ тiлiндегi сын есiм екiге бөлiнедi: 1) сапалық сын есiм, 2) Қатыстық сын есiм.

Сапалық сын есiмдер қосымшаларсыз, өзiнiң мағынасы жағынан тiкелей заттың сынын бiлдiредi: қызыл, жасыл, ақ, қара, жаман, ауыр т.б. Қазiргi қазақ тiлiнде негiзiнен сапалық сын есiмдерге ғана қосылатын шырай жұрнақтары бар. Мысалы: -ғай, -ғылтым, -шыл, ғылт т.б. Жұрнақта тек т:стi бiлдiретiн сапалық сын есiмдерге бұлардан басқа да сындық белгiнiң әр т:рлi реңiн бiлдiретiн ұлғайту, кiшiрейту, солғындықты көрсететiн жұрнақтар яғни шырай формалары талғамай жалғамай жалғана бередi. Мысалы: қалыңдау, қалыңырақ, жiңiшкелеу.

45

Сапалық сын есiмде негiзiнен заттық мағына болмай, ол тек логикалық, абстракт мағынада жұмсалады.Мысалы, ақ деген сөз ешбiр затпен байланысы жоқ. Ол сөз тек ақ т:стi бiлдiредi. Сапалық сын есiмдер жалпы сын есiм атаулының негiзгi ұйтқысы, қазығы есебiнде қызмет етедi, өйткенi сын есiмге тән негiзгi ерекшелiктердiң қай-қайсысы болса да сапалық сындардың бойынан табылады. Және сын есiмнiң туынды формаларын, шырай тұлғасын жасауға негiз болады. Демек, сапалық сын есiмдер дегенiмiз морфологиялық құрамы жағынан негiзгi сындар, өздерiнiң лексика-семантикалық мағыналары арқылы, ешбiр қосымшаларсыз тұрып заттың әр т:рлi сапа, сын сипатын тiкелей бiлдiретiн т:бiр сөздер болып есептеледi. Мысалы: Ақ, қарақ, нық, биiк, кiшi тәрiздi сөздер одан әрi ажыратылмайды.



Қатыстық сын есiмдер. Басқа т:ркi тiлдерiндегiдей қазiргi қазақ тiлiндегi қатыстық сын есiмдер өздерi жасалған т:бiр сөздердiң мағынасымен сыбайлас келiп, сол заттың, жай - к:йдiң белгiлерiн көрсетедi яғни белгiлi бiр заттың белгiсiн басқа бiр заттың, iстiң қатысы арқылы бiлдiредi. Қатыстық сын есiмдер сын есiмнiң әр т:рлi жұрнақтары арқылы басқа сөз таптарының жасалатын туынды сөздер болады. Мағыналық жағынан қатыстық сын есiмдер заттың сынын бiлдiре отырып, белгiлi бiр сапалық заттың екенiн бiр затқа я ұғымға қатынасын немесе ондай сапаның жоқтығын яғни затқа не ұғымға қатынасын немесе ондай сапаның жоқтығын, яғни заттың сыртқы т:р мен т:сiне, сыры мен сынына, я iшкi қасиетiне сол сияқты мезгiл мен мекенге, т. б. белгiлерге қатысты сындық ұғымдарды бiлдiредi. Мысалы: қар деген зат есiмнен -лы қосымшасын жалғау арқылы қарлы деген қатыстық сын есiм жасалады, қарлы тау, қарлы боран, сол сияқты мас, тас, тұз деген сөздерден бай деген мағынадағы малды колхоз, тасты жер, тұзды көл. -шы, -шi, -шаң, -шең, -шыл, -шiл қосымшалары арқылы бiр затқа, я құбылысқа қатысты қатыстық сын есiмдер жасалады. Мысалы: ұйқы деген сөз зат есiмнен соған бейiмдiлiктi көрсететiн ұйқышыл, сол сияқты - сөз-сөзшең, бой-бойшаң, су-сушыл, тер-тершең-тершiл деген туынды сөздер яғни қатыстық сын есiмдер жасалады.

Кiсi киiмi кiршең, кiсi аты тершең. Демек қатыстық сын есiмдерге тән қасиет олардың морфологиялық көрсеткiштер арқылы басқа сөз таптарынан жасалуы және өздерi жасалған т:бiр сөздiң мағынасымен байланысып, соған қатысты мағынаны бiлдiредi.

Қатыстық сын есiм дегенiмiз-бiр заттың, я құбылыстың екiншi бiр затқа қатынасын көрсететiн толық абстракцияланып кеткенi, бастапқы заттық төркiнiмен мағыналас, негiзгi ұғыммен байланысты категория. Қатыстық сын есiмдер сөз таптарының қай қайсысынан болса да, белгiлi бiр қосымшалар арқылы жасалады. Қатыстық сын есiмнiң ерекешелiгi болу, келу едi. Көмекшi етiстiктерiнен басқа етiстiктермен тркеспейдi. Мысалы:

46

грамматикалық формаларының ешбiрiн де қабылдамайды.



Есiмдiктердiң бәрiне де тән, бәрiне де ортақ деп есептерлiктей я танырлықтай белгiлi бiр ж:йелi формалары немесе өзгеру тәсiлдерi жоқ. Бұл ерекшелiк негiзiнде есiмдiктердiң iштей субстантивтiк және аттрибутивтiк болып мағыналық екi жiкке бөлiнуiмен байланысты.

Есiмдiктер шығу төркiнi жағынан екi топқа бөлiнедi: оның бiр тобына өте ерте заманнан келе жатқан байырғы (көне) т:бiр есiмдiктер енедi де, екiншi тобына тiлiмiздiң даму, жетiлу процестерiмен байланысты, кейiнгi замандарда пайда болған, демек, соңғы кездерде туып қалыптасқан есiмдiктер жатады.

Алғашқы топқа жататын есiмдiктер әрқашан негiзгi т:бiр сөздер сыпатында болады. Бұған мен, сен, ол, бiз, сiз, кiм Ұ не Ұ қай Ұ мiне, бұл, сол, осы т.б. сияқты қазiргi кезде бөлшектеп талдап жатуды қажет етпейтiн т:бiр тұлғалы сөздер жатады.

Ескерту: Бұл аталған есiмдiктердiң iшiнен не сөзiнен өзгелерi тарихи тұрғыдан алып қарағанда, ме-н, се-н, о-л (н), бi-з, сi-з, қа - й (н), кi-м бөлшектенетiнi жайында есте болғаны жөн.

Есiмдiктердiң екiншi (жаңа) тобына мынадай :ш т:рлi есiмдiк сөздер жатады:

Бiрiншiден, бұған белгiлi бiр категорияға тән сөздердiң мағыналары өзгере келе есiмдiктер дәрежесiне ауысуы арқылы, демек, лексикалық жолмен жасалған: бiр, бар, бiреу, б:кiл, т:гел т.б. сияқты есiмдiктер әр, к:ллi, пәлен сиқты басқа (араб, парсы ) тiлдерiнен ауысып енген сөздер жатады.

Екiншiден, морфологиялық тәсiл арқылы жасалған сөздерге сұрау және сiлтеу сияқты негiзгi т:бiр есiмдiктерiне мысалы -у элементiнiң (нұсқау, сiлтеу мәнiн бiлдiретiн форма) қосылуы арқылы жасалынған мына-у, ана-у, сона-у тәрiздi есiмдiктер жатса, сонымен бiрге, оларға әр қилы формалар арқылы жасалған: барлық, барша, қанша, неше, қандай, нешiншi тәрiздi есiмдiктер де жатады.

:шiншiден, синтаксистiк тәсiл арқылы жасалынған есiмдiктер тобына бiрдеңе, бiрнеше, кейбiреу, әлдекiм, әлдеқашан, әлдеқайда, әлдеқайдан, әлдеқалай, әрбiр, ешкiм, ешқайсы, ешқандай сияқты жеке сөздерден құралу арқылы жасалынған к:рделi есiмдiктер және кiмде-кiм, қай-қайсы, бiрде-бiр сияқты қосарланып қолданылатын к:рделi есiмдiктер жатады.

Синтаксистiк жағынан есiмдiктер әр т:рiнiң ерекшелiктерiне қарай, демек, қай сөз табының орнына ж:ретiнiне қарай, бастауыш та, толықтауыш та, анықтауыш та, баяндауыш та болып қызмет атқара бередi. Дегенмен, мағыналық ерекшелiктерiне қарай, әрбiр есiмдiк белгiлi бiр синтаксистiк қызметтерге бейiм болып отырады. Мысалы,

59

жақ (сөйлеушi я айтушы болады да), сен-тыңдап, сөйлесiп тұрған адам демек, сөйлеушi мен (менiмен) әңгiмелесiп отырған адам болып шығады. Сонымен жоғарыдағыдай дара тұрған сөйлемдердегi есiмдiктердiң дәлдi мағыналары бiрден айқын болмайды.



Есiмдiктердiң дәлдi мағыналары, егер екi я одан да көп адам сөйлесiп отырған жағдайда (диалогта ) қолданылса, сол сөйлемдерден бұрын айтылып, я аталып өткен сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал ондай есiмдiктер монолог т:рiнде айтылған я жазылған сөйлемдерде қолданылса, олардың дәлдi мағыналары яғни олар туралы мәлiмет, сол сөйлемдерден бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты анықталады. Мысалы: Мен жаратпаған атшыға қарап едiм, ол {тек} отыр дегендей басын шайқап, ернiн тiстей қойды деген мысалды алсақ, сөйлемдегi ол деген сөздiң дәл кiм екенiн бiрiншi сөйлемдегi атшы деген сөзден аңғарамыз. Сол сияқты: кiмдi айтса, сол келедi деген мақалдағы кiмдi, сол деген есiмдiктердiң де кiмдi нақтылы бiлдiрiп тұрғанын, яғни дәлдi мағыналарын бұрынғы сөйлемде аталған адамға қарап барып аңғарамыз. Шынында ол, мен деген есiмдiктердi алсақ, әркiм я әр адам, ол да, мен де бола алады.

Есiмдiктердiң мағыналары қаншама жалпы болғанымен, олар (есiмдiктер) қандай сөздердiң орнына қолданылуына қарай, сол сөздердiң негiзгi мағыналарына сәйкес (заттық, сындық, сандық т.б.) зат немесе заттық белгiмен байланысты ұғымдарға ұштасып жатады. Мысал :шiн сен, ол жiктеу есiмдiктерiн, бұл, сол сiлтеу есiмдiктерiн, кiм, не, қай сұрау есiмдiктерiн алайық. егер осы есiмдiктердiң негiзгi мағыналарын саралап қарайтын болсақ, қандай сөздердiң орнына қолданылуына байланысты, бiрiншiден заттық ұғымды бiлдiретiн сөздердiң орнына қолданылатын есiмдiктер, екiншiден заттың белгiсiн бiлдiретiн сөздердiң орнына жұмсалатын есiмдiктер болып iштей екi жiкке бөлiнедi. Сонда сен, ол кiм, не есiмдiктерi заттық ұғымды бiлдiретiн сөздердiң бұл. Сол, қай есiмдiктерi белгi атаулының орынбасарлары болып шығады.

Осындай екi жiк сөздердi, бiрiншiден заттық ұғымды бiлдiретiн сөздердiң орынбасарлары-субстантивтiк есiмдiктер, екiгшiден заттың белгiсiн бiлдiретiн сөздердiң орынбасарлары-атрибутивтiк есiмдiктер деген екi салаға бөлiнедi.

Морфологиялық жағынан есiмдiктер т:рленетiн сөздердiң тобына қосылады, ал олардың т:рленуiнде, жалпы алғанда есiмдерге ұқсастықтар болмағанамен, өздерiне тән ерекшелiктерi де бар. Мысалы, субстантивтiк есiмдiктер қолданылуы ретiне қарай зат есiмдер сияқты көптелiп те, тәуелденiп те, септелiп те, жiктелiп те қолданыла беретiн болса, аттрибутивтiк есiмдiктер дәл өз мағынасында нағыз сын есiмдер ретiнде қолданылып тұрғанда, грамматикалық жағынан т:рленбейдi, демек,

58

Ол аурушаң едi. Сен тамақсау болдың



Көптеген сапалық сын есiмдер қимылды анықтаса, қатыстық сын есiмдер, негiзiнен :стеу қызметiнде жұмсалмайды. Осы сияқты сын есiмдер де тiкелей етiстiк пен тiрке се бермейдi. Мысалы: ауру болды, арық болды дегенде зат есiм мағынасында қолданылған. Бұл сөздер негiзiнен сын есiм болғанмен, субстантивтенiп, заттанып кеткен.

Қатыстық сын есiмдер морфологиялық тәсiл арқылы да, синтаксистiк амал арқылы шырай категориясын жасай алмайды. Мысалы: арбалы кiсi деген тiркестi өте арбалы кiсi, осы арбалы кiсi немесе тым арбалы кiсi деп айтуға да болмайды. Ал, сапалық сын есiмдер шырай тудыруда барлық шырай фораларын қабылдай бередi.

-сыз/сiз арқылы жасалған қатыстық сын есiмдер өздерi жасалып отырған т:бiр бiлдiретiн заттың болмағанын, жоқтығын яғни болымсыз мағынаны бiлдiредi. Мысалы: тау-таусыз, су-сусыз.

-ғы /қы, й/ кi қосымшасы арқылы жасалған қатыстық сын есiмдер т:бiр сөздiң мағынасына қарай мезгiлдiк, мекендiк мағынада қолданылады. Мысалы: к:з-к:згi, жаз-жазғы қыс-қысқы, көктем-көктемгi т.б. Сонымен бiрге бұл жұрнақтар кейде т:бiр сөзге тiкелей жалғанбай, тек жатыс жалғауының :стiне қосылып, заттың орнын мекенiн көрсетедi. Мысалы: Отардағы мал дегенде т:бiр отар, -да жатыс септiк жалғауы, -ғы қатыстық сын есiм жұрнағы, яғни бұл қосымшалар заттың орнын, мекенiн бiлдiрiп тұр. Және бұл қосымша алғаш, жаңа тәрiздi де :стеу сөздерге жалғанып, сын есiм тудырады.

Сөйтiп, қатыстық сын есiмдер, көбiнесе, басқа сөз сөз табынан жасалған туынды сөздер болып келедi.

Заттың белгiсi я сипаты (т:сi, т:рi, сапасы, көлемi, аумағы, салмағы сыры т.б.) бiркелкi болмай, рең жағынан әрт:рлi дәрежеде болатынын, демек, сипатының я белгiнiң бiр затта артық, бiр затта кем болатынын бiлдiретiн сын есiм формалары шырай формалары деп аталады. Заттың сындық белгiлерiнiң бәсеңдiк, солғындық реңдерiмен мәндерiн бiлдiретiн формаларға -ғыл, (-қыл), -қылт, -ғылт, -ғылтым, -қылтым, -ғыш, ғана, -кене, әлдер, -қай, -қан, -ақ, -ек, -шыл,-шiл, -шылтым, -шiлтiм, -ша, -ше қосымшалары жатады.

Сын есiмнiң шырайы деп аталатын категорияның мазмұны да, формасы да әлденеше заттың бiр т:рлi я бiркелкi белгiлерiнiң өзара айырмашылықтарын, демек, сол бiркелкi белгiлердiң бiр-бiрiнен я артық, я кем еккендiгiн анықтау арқылы туады. Шырай категориясы я бiрыңғай ақ, я бiрыңғай қызыл, я бiрыңғай қара, бiрыңғай сары, бiрыңғай қоңыр, көк т:стi әлденеше заттардың реңдерiндегi ерекшелiктердi немесе бiрыңғай :лкен я бiрыңғай кiшi деп делiнiп танылған әлденеше заттардың көлем - аумақтарындағы артық я кемдiк дәрежелерiн өзара салыстыру

47

арқылы туады. Әрбiр шырайдың өзiне тән мазмұны мен формасы болады. Сонымен тiлiмiздегi сын есiмнiң мынадай төрт т:рлi шырайы бар:жай шырай, салыстырмалы шырай, к:шейтпелi шырай, асырмалы шырай. Жай шырай заттың белiгiсiн, т:сiн сапасын, көлемiн, салмағын, аумағын, тағы басқа сондай негiзгi сыр-сипаттарын бiлдiретiн сапалық сын есiм жай шырай болып есептеледi. Мысалы: биiк тау, :лкен :й, жақсы қағаз. Жай шырай формасы шырайлардың басқа т:рлерiн мағына жағынан да, форма жағынан да салыстыратын негiзгi форма болып саналады. Салыстырмалы шырай бiр заттың сынын екiншi заттың сынына салыстырып, сол салыстыратын бiлгiлердiң бiр-бiрiнен я кем, я артық екенiн бiлдiредi. Салыстырмалы шырай тудыратын жұрнақтар мыналар:



а) -рақ, -рек, -ырақ, -iрек. Мысалы: Көкше көктен гөрi көгiрек тау екен.

ә) -лау, -леу, -дау, -деу Мысалы: Сол ауылда таныстау бiр шал бар едi. Бұл екеуi өте өнiмдi жұрнақтар.

б) -қыл, -ғыл, -қылт, -ғылт- шыл, -шiл, аң. Бұл өнiмсiз жұрнақтар. Мысалы: Жiгiттiң сұрғылт тартқан ж:деу ж:зi ендi көкшiл тартқан сияқты.

К:шейтпелi шырай заттың бастапқы сындық қасиетiн к:шейте т:седi. Бұл шырай негiзгi сын есiмдерге к:шейткiш буындарды қабаттастыру арқылы жасалатын өте өнiмдi форма.

Мысалы: :й iшi жап-жарық, ауыз :й тап-таза айнадай. Асырмалы шырай заттың сындық қасиетiн я асыра көтередi, я асыра төмендетедi. Асырмалы шырай сын есiмдердiң алдына аса, өте, тым, тiптi, шымқай, нағыз, ең, ал, орасан, керемет сияқты к:шейткiш :стеу сөздердiң тiркесуi арқылы жасалады. Бұл да өте құнарлы тәсiл. Мысалы: Абай -нағыз :лкен реалист ақын.

Шырай жұрнақтары бiрiнен кейiн бiрi :стелiп те жұмсала бередi. Оның iшiнде басқа жұрнақтардың :стiне көбiрек жалғанатыны -лау, леу, -дау, -теу жұрнағы. Мысалы: Ақшылдау келген ж:зiндегi кiшкене мең ерекше өң берiп, безентiп тұр деген сөйлемдегi -дау жұрнағы кiлең басқа шырай жұрнақтарының :стiне қабатталып тұр.




Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет