Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк



жүктеу 1.52 Mb.
бет13/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Сұрақтар мен тапсырмалар:


1. Сын есiм дегенiмiз не, оның басқа сөз таптарынан айырмашылығы неде 

2. Cын есiмдердiң зерттелу тарихы туралы не, бiлесiз

3. Сын есiмдер мағынасына қарай нешеге бөлiнедi

4. Сапалық сындарға қандай сын есiмдер жатады

5. Қатыстық сын есiмдер қалай жасалады, мысалдар келтiрiң.

6.Сын есiмнiң шырай категориясына жалпы сипаттама берiң.

48

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Аханов К. Грамматика теориясының негiздерi. Алматы 1ou5ж

2. Төлеуов Ә. Қазақ тiлiндегi зат есiм мен сан есiм категориясы

Алматы, 1ou5ж.

3. Хасенов Ә. Қазақ тiлiндегi сан есiм категориясы. Алматы,

1oiiж


4. Ысқақов А. Қазiргi қазақ тiлi Морфология. Алматы, 1oo2ж

5. Төлеуов Ә. Сөз таптары. Алматы, 1oo0ж.


ЕСIМДIК. МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Ж О С П А Р Ы :

1. Есiмдiк туралы т:сiнiк. Олардың есiм сөздерге бiрлестiк

қатысы.

2. Есiмдiктiң жасалу жолдары.

3. Есiмдiктiң мағыналық топтары.

Тiрек сөздер: есiмдiк-зат есiм, сын есiм, сан есiмдердiң орнына қолданылатын сөз табы, субстантивтiк есiмдiктер мен атрибутивтiк есiмдiктер, байырғы есiмдiктер (кiм, не, сiз, қай), соңғы кезде туып қалыптасқан есiмдiктер (өзге, ешкiм, әлдекiм, кейбiреу, ешқашан), лексикалық, морфологиялық, синтаксистiк тәсiлмен жасалған есiмдiктер туралы., есiмдiктiң мағыналық топтары: жiктеу есiмдiктерi, сiлтеу есiмдiктерi, сұрау есiмдiктерi, өздiк есiмдiк, белгiсiздiк есiмдiк, болымсыздық есiмдiктерi, жалпылау есiмдiктерi
Есiмдiктер есiмдер тобына жататын сөз табының бiрi. Есiмдiктер заттың атын, сынын, санын, я олардың аттарын бiлдiрмейдi, бiрақ солардың (зат есiм, сын есiм, сан есiмдердiң) орнына жұмсалады. Есiмдiктер белгiлi бiр т:сiнiктi я ойды жалпылама т:рде мегзеу арқылы бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады. Мысалы Ол Прутковтың барлық афоризмiн бiлетiн. Сен қымсынба, артыңда бiз бармыз дегендердегi есiмдiктердiң қайсысының болса да, мағынасы нақтылы емес. Өйткенi бiрiншi сөйлемдегi ол деген сөзден тек бiр адамның Прутковтың барлық афоризмiн бiлетiнiн аңғарғанымыз болмаса, ол адам кiм  Бейсенбай ма, әлде Мұрат па  Жоқ тiптi бiз бiлмейтiн басқа бiр адам ба Әйтеуiр оның кiм екенiн бiрден айқын бiле алмаймыз. Екiншi сөйлемдегi сен, бiз дегендерiдiң де мағыналары нақтылы емес, олар жалпылама т:рде ғана айтылған. Ондай болатын себебi: ол деген сөз мен және сен деген ұғымнан бас қаның бәрiн бiлдiредi. Демек көзбе-көз я бетпе-бет сөйлесiп тұрған екi адамнан

басқаның бәрi (адам ба, зат па-бәрiбiр)-ол болады. Ал, мен тек бiрiншi

57

қатысады: -дай, -дей, -тай, -тей, -ер жұрнақтары. Мысалы: Мектепте төрт ж:з елудей бала оқуы керек, Бiрер адам машина қасында қалып, бiрер адам ең жақын деген ауылға жаяу кеттi.



Болжалдық сан есiмдердiң синтаксистiк тәсiл бойынша жасалуының да екi т:рлi жолы бар. Болжалдық сан есiмдер есептiк сан есiмдердiң я өздi-өзi қосарлануы арқылы, я жинақтық сан есiмдермен қосарлануы арқылы жасалады. Мысалы: :ш-төрт жылғы әдетiң, өзiңе болар жендетiң. Болжалдық сан есiмдердiң синтаксистiк тәсiл арқылы жасалуына шақты, шамасында, тарта, қаралы, жуық, астам, шамалы сияқты сөздер де қатысады. Мысалы: жиырма шақты сиыр, ж:з қаралы жылқы.

Бөлшектiк сан есiмдер. Бөлшектiк сан есiмдер-негiзiнде таза математикалық ұғымға байланысты туған сөздер. Олар белгiлi бiр заттар мен құбылыстардың сандық бөлшегiн бiлдiредi. Бөлшектiк сан есiмдер құрамы жағынан к:рделi болып келедi де, есептiк сан есiмдердiң синтаксистiк тәсiлмен тiркесе айтылуы арқылы жасалады. Ондай тiркестегi сөздерге тiлiмiздiң қазiргi нормасында қолданылатын белгiлi грамматикалық тұлғалардың бiрi мiндеттi т:рде қосылып айтылуы дағдылы заңға айналған. Ал ондай грамматикалық қосымшалар мынадай :ш т:рлi: 1) Бөлшектiк сан есiмдердiң құрамындағы сөздердiң бiрiншi сыңары iлiк септiк формасында тұрады да, екiншi сыңары тәуелдiк жалғаулы болып келедi. Яғни олар, iлiктесе, матаса байланысқан сөздердiң тiркесi болады: :штiң бiрi. 2) Бөлшектiк сан есiмдердiң құрамындағы сөздердiң бiрiншi сыңары шығыс септiк формасында, ал екiншi сыңары тәуелдiк жалғаулы болып келедi: екiден бiрi, мыңнан бiрi т.б. 3) Бөлшектiк сан есiмдердiң құрамындағы сөздердiң бiрiншi сыңары шығыс септiк формасында, екiншi сыңары атау т:рiнде қолданылады, бiрақ ондайда бөлiгi сөзiн қосып айту қажет болады: екiден бiр бөлiгi. Бұдан басқа қазiргi қазақ тiлiнде жарты, ширек деген бөлшектiк ұғымдарды бiлдiретiн сөздер де бар.
Сұрақтар мен тапсырмалар:

1. Сан есiмдердiң өзге сөз таптарынан қандай айырмашылығы бар, оның өзiндiк белгiлерi қандай

2. Сан есiмдер морфологиялық құрамына қарай неше топқа бөлiнедi

3. Дара сан есiм мен к:рделi сан есiмдер дегенiмiз не, оларға мысалдар келтiрiң.

4. Көбейтiлмелi сан, қосылмалы сан есiмдерге сипаттама берiң.

5. Сан есiмдердiң синтаксистiк қызметi қандай Ұ

6. Мағыналарына қарай сан есiмдер неше топқа бөлiнедi, олардың әрқайсысына сипаттама берiң.

56

Пайдаланылатын әдебиеттер:


1. А.Ысқақов. Қазiргi қазақ тiлi. Алматы, Ана тiлi.

2. Ә.Төлеуов. Сөз таптары. Алматы.

3. ”. Мусабаев. Қазақ тiлiндегi сын есiмнiң шырайлары. Алматы

4. Шәкенов Ш. Қазiргi қазақ тiлiндегi сын есiм категориясы.

Алматы, 1ou5ж.
САН ЕСIМ. МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Ж О С П А Р Ы :

1. Cан есiмнiң жалпы сипаты

2. Сан есiмнiң лексика - семантикалың өзгешелiктерi

3. Сан есiмнiң морфологиялық құрамы

4. Сан есiмнiң синтаксистiк қызметi

5. Сан есiмнiң мағыналық топтары



Тiрек сөздер: сан есiмдер- заттың санын, мөлшерiн, ретiн т.б . бiлдiретiн сөз табы, сан есiмдер морфологиялық құрамы жағынан дара және к:рделi сандар болып екiге бөлiнедi, сан есiмдердiң сөйлемдегi негiзгi қызметi анықтауыш болу, контексте келу ыңғайына қарай сан есiмдер сөйлемнiң басқа қызметтерiн де атқара бередi, мағыналарына қарай сан есiмдер алты топқа бөлiнедi.

Есiмдер тобына жататын сөз таптарының бiрi - сан есiм. Өзiнiң мағынасы мен функциясы жағынан сан есiм өзге сөз таптарына қарағанда сын есiмге бiршама жақын. Бiрақ сын есiм заттың сапасын, сипатын, қасиетiн, т:р-т:сiн т.б. сыр - сипаттарын бiлдiретiн сөз табы болса, сан есiм-заттың сан мөлшерiн, ретiн, шамасын бiлдiретiн лексика - грамматикалық сөз табы. Мысалы: ақ орамал, жақсы көйлек, жуан ағаш деген тiркестердегi ақ, жақсы, жуан деген сын есiмдер мен екi, бес, жиырма деген сан есiмдердi бiр дәрежеде қарауға болмайды. Өйткенi мұндағы ақ, жақсы, жуан сөздерi орамал, көйлек, ағаш сияқты заттардың бойына тән әрқилы сындық қасиеттердi көрсетiп тұрса, екi, бес, жиырма сөздерi сол заттардың ондай сыр сипаттарының бiрiн де көрсете алмайды, тек сандық, мөлшерлiк жағын ғана демек, олардың сан жағынан қанша екендiгiн ғана анықтайды. Сан есiмдер басқа сөздерге тiркестiрiлмей жеке-дара айтылғанда, тек абстракт сандық ұғымдардың атаулары ретiнде қолданылады. Олардың нақты мағыналары өзге сөздермен қарым-қатынасқа т:сiп айтылғанда ғана айқындалып отырады. Мысалы: Төрт аяғым тең жорғамын, Екi айдың алпыс к:нде ж:зi болар деген сөйлемдерден төрт, екi, алпыс деген сан есiмдер аяқ, ай, к:н сияқты зат есiмдермен қарым-қатынасқа т:сiп соларды сан жағынан анықтау :шiн қолданылған.

49

Қазiргi қазақ тiлiнде сан есiмдер сияқты мөлшерлiк мағынада қолданылатын бiр алуан сөздер бар. Олар құрамына қарай жеке-дара сөздер т:рiнде де, сөз тiркестерi т:рiнде де бола бередi. Мысалы: жарым, жарты сөздерi бөлшектiк ұғымдардың жалқы, жалғыз, сыңар, дара сөздерi бiрлiк ұғымдардың центнер, килограмм, тонна, қадақ сөздерi салмақ өлшемдерiнiң, гектар, кубометр сөздерi көлемдiк өлшемдердiң адым, қарыс, кез, метр,шақырым сөздерi аралық өлшемдердiң және ет асым, қас қаққанша, қас пен көздiң арасында, әу дегенше сияқты уақыт, мерзiм өлшемдерiнiң атаулары есебiнде қолданылады. Бiрақ бұндай сөздер мен сөз тiркестерi қаншалықты мөлшерлiк мағынада қолданылғанымен, сан есiмдер қатарына жатпайды. Морфологиялық сипаттары жағынан сан есiмдердiң өзiне тән өзге сөз таптарына ұқсамайтын ерекшелiктерi бар. Сан есiмнiң негiзгi фун кциясы анықтау қызметi болғандықтан, ол :немi анықтайтын сөздерiнен бұрын қолданылады, бiрақ ешқандай морфологиялық өзгерiске т:спейдi,демек сан есiмдер өздерiнiң әрi табиғи, әрi негiзгi функциясы болып есептелетiн сандық, сан-мөлшер мағыналарында қолданылғанда тек атау формасында ғана айтылады да, ешбiр өзгерiске т:спейдi. Сан есiмдер тек субстантивтенгенде ғана т:рленiп әр алуан өзгерiске т:седi. Демек көптелiп те тәуелденiп те септелiп те және жiктелiп те қолданыла бередi. Сан есiмдердiң тек өздерiне ғана тән кейбiр формалары бар. Ондай формаға -ыншы, -iншi, -ау, -еу, -ер аффикстерi жатады. Бұл аффикстер өзге сөз топтарынан жаңа туынды сын есiмдер жасай алмайды, тек негiзгi сан есiмдерге жалғанып олардан туынды формалар ғана жасай алады. Бiрақ сан есiмдердiң өзге сөз таптарына ауысып отыру қабiлетi к:штi. Сан есiмдер морфологиялық құрамына қарай негiзгi сан есiмдер және туынды сан есiмдер болып екiге бөлiнедi. Негiзгi сан есiмдер қатарына тек ғана есептiк сандар жатады да, туынды сан есiмдер осы негiзгi есептiк сан атауларына жоғарыда аталған -ыншы, -ау, -ер, -тай қосымшалары қосылу арқылы жасалады. Мысалы: бiр - бiрiншi, бiр-бiрер, екi-екiншi т.б. Сан есiмдер iштей дара сан және к:рделi сан болып бөлiнедi. Дара сандардың атаулары аса көп емес, олардың бар болғаны - жиырма шақты ғана сөз: бiр-он, жиырма, отыз, қырық, елу, алпыс, жетпiс, сексен, тоқсан, ж:з, мың. К:рделi сан есмiдер осы аталатын дара сан атауларының әр алуан жолмен тiркестiрiле қолданылуы және қосарлана айтылуы арқылы жасалады. Демек, к:рделi сан есiмдер iштей 1) Негiзгi сан атауларының тiркесiп айтылуы, 2) Негiзгi сан атауларының қосарланып айтылуы арқылы жасалған к:рделi сандар болып екiге бөлiнедi. К:рделi сан есiмдердiң дара сан атауларының тiркесулерi арқылы жасалатын ж:йесiнде негiзгi тәсiл ретiнде қалыптасатын мынадай екi т:рлi жолы бар: 1) Дара сандардан жасалатын к:рделi сандардың құрамы бiр санның:стiне басқа бiр санды


50

Реттiк сан есiмдер де дәл өз мағынасында қолданылған да, ешқандай өзгерiске енбейдi, субстантивтенген жағдайда ғана оларға көптiк, тәуелдiк, септiк жалғаулары қосылады. Мысалы: Бiреулерi қара қоңыр бешпенттерiн екiншiлерi жамаулы сұр шекпендерiн киген.



Жинақтық сан есiмдер. Жинақтық сан есiмдер бiрден жетiге дейiнгi есептiк сан есiмдерге -ау, -еу аффиксiнiң қосылуы арқылы жасалады. Бұндай сөздердiң негiзгi мағынасы абстракт сан мөлшерiн бiлдiретiндiктен, олар :немi субстантивтенiп жеке қолданылады. Мысалы: Атадан алтау, анадан төртеу, жалғыздық көрер жерiм жоқ.

Жинақтық сан есiмдер ешқашан да к:рделi т:рде қолданылмайды. Жинақтық сан есiмдер субстантивтенiп қолданылатындықтан, оларға сөз т:рлендiретiн грамматикалық формалардың бәрi де қосыла бередi. Бiрақ солай бола тұрса да, жинақтық сан есiмдерге сол грамматикалық формалар бiр iзбен жалғанбайды. Жинақтық сан есiмдерден лексикалық, морфологиялық және синткаксистiк тәсiлдер арқылы бiраз жаңа сөздер жасалған.Ондай сөздер сан есiм категориясының өз құрамында қалып қоймай көбiнесе өзге сөз топтарына ауысып отырады. Синтаксистiк тәсiл бойынша жинақтық сан есiмдерден тек қосарлау арқылы ғана жаңа сөздер жасауға болады. Мысалы: Ақтылы-көктiлi көбелектер екеу-екеу жарысып ойнайды.



Топтық сан есiмдер. Топтық сан есiмдер есептiк, жинақтық, болжалдық сан есiмдерге қазiргi кезде шығыс септiкке тән грамматикалық мағынадан бiржола қол :зген -дан, -ден, -тан, -тен аффиксiн қосы арқылы жасалады да, бiркелкi заттар мен құбылыстардың сан мөлшерiн топтап көрсетедi. Мысалы: Бiр т:н отырып ел адамдарын төрттен, бестен жиып алып барлығын бiр т:рлi iс тапсырған. Морфологиялық құрамы жағынан топтау сан есiмдерi дара да, к:рделi де болады. Дара т:рi екiден, оннан, ж:зден, мыңнан сияқты жеке сөздермен айтылса, к:рделi т:рi он бестен, жиырма алтыдан, елу :штен деген сияқты сан есiмдердiң тiркесiп келуi арқылы немес :ш-:штен, жиырма-отыздан сияқты қосарланып келуi арқылы айтылады. Топтық сан есiмдерге сөз т:рлендiретiн формалар да, сөз тудыратын формалар да қосылмайды.

Болжалдық сан есiмдер. Болжалдық сан есiмдер белгiлi бiр заттар мен құбылыстың сан мөлшерiн дәл атамай, тұспалдап ғана шамамен атайтын сөздер. Мысалы :Базаралының қасында бес-алты кiсi қалған. Болжалдық сан есiмдер морфологиялық тәсiл арқылы да, синтаксистiк тәсiл арқылы да жасалады. Олар бiрiншi, есептiк сан есiмдерге әр т:рлi қосымшалар қосылу арқылы жасалса, екiншi, не есептiк сан есiмдердiң өзара қосарлануы арқылы не есептiк сандар мен жинақтық сан есiмдердiң қосарлануы арқылы жасалады. Болжалдық сан есiмдердiң морфологиялық жолмен жасалуына мынадай жұрнақтар

55

Есептiк сан есiмдерден туатын жаңа сөздер екi жолмен жасалады.



1. Есептiк сандардан жасалатын жаңа сөздердiң бiр алуандығы өзге сөз топтарына ауыспай, сан есiм категориясының өз құрамында қалып отырады. Мұндай жаңа сөздердiң жасалуының екi т:рлi жолы бар: морфологиялық және синтаксистiк жол.

2. Есептiк сан есiмдерден жасалатын жаңа сөздердiң бiр алуандары өзге сөз топтарына ауысып отырады. Мұндай жаңа сөздердiң жасалуының :ш т:рлi жолы бар: лексикалық, морфологиялық, синтаксистiк жол.

есептiк сан есiмдерден басқа сөз топтарына ауысып отыратын жаңа формалардың морфологиялық тәсiл бойынша жасалуына мынадай қосымшалар қатынасады:

1. -дық, -дiк, -тық, -тiк қосымшалары арқылы есептiк сан есiм-дерден әрi зат есiм, әрi сан есiм ретiнде қолданылатын жаңа сөз жасалады: екiлiк, төрттiк, тоқсандық, мыңдық.

2. -тi (тек бес сөзiне қосылады), -кiл (тек :ш, төрт сөзiне қосылады) қосымшалары арқылы есептiк сан есiмдерден сын есiм сөздер жасалады. (бестi ат, төрткiл)

3. -ла, -ле қосымшасы тек жинақтық сан есiмдерге жалғанады да, туынды етiстiк формаларын жасайды: екеуле, екеулеп.

Қазiргi тiлiмiзде бесбармақ ет, елу басы, алты бақан сияқты зат есiмдер~ екi ұшты, екi ұдай, екi ж:здi сияқты сын есiм сөздер~ :шеу ара, екi талай сияқты :стеу сөздер бар. Бұл к:рделi сөздер де- әуелде есептiк сан есiмдер мен өзге сөз таптарының :немi тiркесiп қолданылуы негiзiнде лексикаланып қалыптасқан.

Есептiк сан есiмдердiң iшiнде бiр сөзiнiң алатын орны ерекше.бiр сөзi есептiк сан есiмдерден жаңа сөздер амал-тәсiлдердiң, бәрiне т:гел қатнасады. Бұл сөзден басқа қосымшалар арқылы да әр т:рлi жаңа сөздер жасалады. Бiр сөзiнен лексика-семантикалық тәсiл арқылы басқа сөз табына ауысқан формаларда бар. бiр сөзiнен басқа сөз табына ауысқан жаңа сөздер жасалуға лексика-семантикалық жол да, морфалогиялық жол да және синтаксистiк жол да жетекшi болған. Мысалы: Бiреу тойып секiредi, бiреу тоңып секiредi.



Реттiк сан есiмдер. Реттiк сан есiмдер есептiк сандарға -ыншы, -iншi аффиксiн қосу арқылы жасалады да, белгiлi бiр заттар мен құбылыстардың сандық ретiн бiлдiру :шiн қолданылады. Мысалы: болат бесiншi класта оқып ж:р.

Реттiк сан есiмдер де морфологиялық құрамы жығынан дара және к:рделi болып келедi де, к:рделi сан есiмдерде -ыншы, -iншi қосымшасы тiркестегi ең соңғы санға жалғанады. Мысалы: Солардың iшiнде ең жақсылары он алтыншы, он жетiншi нөмiрлерi екен.


54

қосу жолымен, яғни белгiлi бiр санға келесi бiр қажеттi санды қосып айту жолымен жасалады. Ондай к:рделi сан есiмдер белгiлi бiр ж:йе бойынша құрастырылған жай қосылғыш сандардың қосындысы есебiнде қабылданады да, қосындысы есебiнде танылады. Мысалы: он бiр , сегiз ж:з сексен бес. К:рделi сан есiм жасаудың бұл жолын қосылмалы жол деп атауға болады. 2) Дара сандардан жасалатын к:рделi сандардың құрамы бiр санды басқа бiр санға көбейту жолымен, яғни белгiлi бiр санды келесi бiр санға көбейту еселеу жолымен жасалады. Ондай к:рделi сандар белгiлi бiр көбейгiш сан мен көбейткiш сандардың көбейтiндiсi есебiнде қабылданады және солай танылуы тиiс. К:рделi сандар жасаудың бұл жолын көбейтiлмелi жол деп атауға болады. Бiрақ қосылмалы және көбейтiлмелi к:рделi сан есiмдердiң жасалу амалдарының да өзiндiк ерекшелiктерi бар: 1) к:рделi қосылмалы сандар тек он бiрден басталады да, тоқсан тоғызға дейiн жетiп, одан ж:з санын аттап өтiп, ж:з бiрден қайта басталады да, тоғыз ж:з тоқсан тоғыз дейiн қамтып одан мың санын аттап өтедi де әрi қарай жалғаса бередi. 2) к:рделi қосылмалы сандар :немi жоғары дәрежелi сандардан басталып, төмен дәрежелi сандармен аяқталады. Мысалы ~ он бiр, елу тоғыз т.б. К:рделi көбейтiлмелi сандар керiсiнше, :немi төмен дәрежелi сандармен басталып, жоғары дәрежелi сандармен аяқталып отырады. Мысалы: алты ж:з, сегiз ж:з, төрт мың деген к:рделi сан есiмдердiң құрамындағы сандар ылғыи төмен дәрежелi сандардан басталып жоғары дәрежелi сандармен аяқталып отырған. Көбейтiлмелi сандар негiзiнде екi ж:зден басталады да, тоғыз ж:зге барып, екi мыңнан қайта басталып тоғыз мыңға дейiн барады. Сонда көбейтiлмелi к:рделi сан есiмдердiң құрамындағы сандар ылғи төмен дәрежелi сандардан жоғары дәрежелi сандармен аяқталып отырған. Көбейтiлмелi к:рделi сан есiмдердi iштей ж:здiк көбейтiлмелер және мыңдық көбейтiлмелер деп екiге бөлiп қарауға болады. К:рделi сан есiмдердiң құрамында көбейтiлмелi сандар мен қосылмалы сандар араласа қолданылатын кездер де болады. Мысалы: :ш мың тоғыз ж:з елу бес деген к:рделi сан санның құрамындағы :ш мың мыңдық көбейтiлмелi санда, тоғыз ж:з ж:здiк көбейтiлмелi сан, ал он бес қосылмалы сан. Олай болса бiр к:рделi сан есiмнiң құрамында әрi көбейтiлмелi, әрi қосылмалы сандар бiрге тiркесе қолданыла бередi. К:рделi сан есiмдердiң мұндай т:рiн аралас к:рделi сан есмiдер тiркесi деп атайды. Сонымен жаратылыс мен жасалу ж:йесi жағынан сан есiмдер дара және к:рделi болып бөлiнедi. Дара сан есiмдер қатарына бiр, екi, :ш, он, ж:з, мың сияқты сан есiмнiң бастапқы шыға бастаған кезiнен, жаратылысынан табиғи сан атаулары мен кейiнгi замандарда кiрiгiп қалыптасқан алпыс, жетпiс, сексен сияқты сан есiмдер жатады, к:рделi сан соңғы сөзiне қосылады. Мысалы: Он бiрде биыл боламыз.

51

есiмдер тобына төрт-бес, он-он бес сияқты қосарлы сөздер, әр алуан қосылмалы сандар, ж:здiк, мыңдық көбейтiлмелi-қосылмалы аралас сандар жатады.



Қазiргi қазақ тiлiнiң нормасында бiрiгiп айтылатын алпыс, жет. Өйткенi жинақтау сандары тiлiмiздiң қазiргi нормасында с, сексен, тоқсан сан есiмдерi де бiр кездерде алты хон, жетi хан, сегiз хон, тоғыз хон сияқты тiркестерден құралған сандар.

Сан есiмнiң сөйлем iшiнде атқаратын негiзгi қызметi-анықтауыш болу. Өйткенi сан есiмдер сан мөлшерiн, сан ретiн, сан шамасын бiлдiру сияқты өздерiне тән негiзгi қызметтi атқарғанда, :немi анықтауыш болады да, анықтайтын сөзiнiң алдында қолданылады, яғни сөйлемдегi сан есiмдермен байланысатын сөздер қабыса байланысса да, жанаса байланысса да орын жағынан ылғи сан есiмдерден кейiн қалып отырады. Сан есiмдердiң өзге сөздермен байланысудағы бұл тәртiбiне тек жинақтық сандары ғана бағынбайды. Өйткенi жинақтау сандары тiлiмiздiң қазiргi нормасында сөйлемде :немi субстантивтiк рольде қолданылатын болып ауысқан да, анықтауыштық қызметтен м:лде алшақтап кеткен. Әдетте сан есiмдер тек зат есiмдердi ғана анықтайтын не заттың ғана сан мөлшерiн бiлдiретiн сөздер есебiнде қаралады. Шынында сан есiмдер тек зат есiмдi емес, сонымен қатар, зат есiмнен жасалған туынды сын есiмдердiң де, етiстiк сөздердiң де сан мөлшерiн бiлдiре алады. Сан есiмдердiң осылайша, зат есiмдерден, өзге сөз топтарынан, демек, туынды сын есiмнен,, етiстiктен бұрын тұрып, олар арқылы аталатын ұғымдардың сан мөлшерiн бiлдiре қолданылуы олардың пысықтау функциясында да жұмсала алатындығын аңғартады.

Сан есiмдер туынды сын есiмдердiң сан мөлшерiн бiлдiре қолданылғанда, сөйлемдегi белгiлi бiр анықтайтын атрибутивтiк сөздiң анықтаушысы, яғни анықтаушының анықтауышы ретiнде де қолданылады. Мысалы Шолпан ол кезде төрт балалы әйел едi дегендегi төрт сөйлемдегi ой төрт әйел туралы емес, төрт балалы әйел туралы айтылып отыр.

Сан есiмдер контекске байланысты субстантивтенiп қолданылғанда, сөйлемнiң барлық м:шесiнiң де қызметiн атқара алады. Сан есiмдер сөйлемдегi сөздердiң барлығымен бiрдей қарым-қатынасқа т:се бермейдi. Демек, тiкелей кез келген сөздер мен жапа-тармағай тiркесе бермейдi. Олардың тiкелей тiркесетiн негiзгi сөздерi-зат есiмдер, зат есiмнен жасалған туынды сын есiмдер және етiстiктер ғана өзге сөз топтарынан басқа да сөздердi талғамайтын ғана, ақ демеулiктерiн атауға болады. Ал сан есiмдердiң өзара бiр-бiрiмен тiркесуi к:рделi сан есiмдерде кездеседi.

Сан есiмдер семантикалық-морфологиялық және синтаксистiк жағынан iштей алды-алдына жеке категориялар ретiнде танырлықтай бiрнеше толпқа бөлiнедi. Сан есмiдердiң осылайша iштей жiктелетiн

52

топтарының кейбiреуi заттың, зат есiмнен туған сынның немесе амалдың дәл санын, я есебiн бiлдiретiн болса, кейбiреуi ретiн бiлдiредi. Ал :шiншi бiр тобы сандық ұғымның бөлшегiн, төртiншi бiр тобы заттарды топтап көрсету деген сияқты әр қилы жақтарын қамтиды. Осындай тұрғыдан қарағанда сан есiмдер есептiк сан, реттiк сан, болжалдық сан, жинақтық сан, топтық сан, бөлшектiк сан болып алты топқа бөлiнедi.



Есептiк сан есiм. Есептiк сан есiмдер жалпы заттың, зат есiмнен туған сындық белгiнiң немесе iс-әрекет, амалдың ұзын-ырға саны, сандық мөлшерiн бiлдiру :шiн қолданылады. есептiк сандардың қатарына сан есiмдердiң өзге топтарының жасалуына негiз болатын табиғи сандар жатады. Ол сандар дәрежесiне қарай, бiрлiк сандар, ондық сандар, ж:здiк сандар және мыңдық сандар болып бiрнеше жiкке бөлiнедi. Бiрлiк сандар тобына бiрден тоғызға дейiнге тоғыз сөз жатады: бiр, екi, :ш, төрт, бес, алты, жетi, сегiз, тоғыз. Ондық сандар тобына оннан ж:зге дейiнгi ондық атаулыры есебiнде жұмсалатын тоғыз сөз жатады: он-тоқсан.

Ж:здiк сандар тобына ж:зден тоғыз ж:зге дейiнгi ж:здiк атаулары есебiнде қолданылатын к:рделi тоғыз сөз жатады: бiр ж:з-тоғыз ж:з. Мыңдық сандар тобына мыңнан ж:з мыңға дейiнгi мыңдық атаулары есебiнде жұмсалатын к:рделi он бiр сөз жатады: бiр мың-тоғыз мың, он мың, ж:з мың.

Есептiк сан есiмдер құрам жағынан дара және к:рделi болып екi жiкке бөлiнедi. Дара етiстiк сандардың қатарына бiрлiк атаулары мен ондық атаулары және ж:з, мың сөздерi жатады да, к:рделi есептiк сандардың тобына ж:здiк атаулары мен мыңдық атаулары және әр-алуан к:рделi т:рлерiнiң бәрi де жатады. Есептiк сандар тiкелей тиiстi мөлшердi бiлдiру :шiн қолданылғанда, ешқандай морфологиялық өзгерiстерге т:спейдi. Олар сөз т:рлендiретiн аффикстердi субстантивтенген жағдайда ғана қабылдайды.

Есептiк сандар белгiлi бiр затты ұғымды бойына сiңiре отырып, әрi сан , әрi зат ұғымын бiрдей қабаттастыра бiлдiргенде ғана және белгiлi бiр санның сандық атауы есебiнде жұмсалғанда ғана субстантивтенедi. Мысалы: Екiнi екiге қосса-төрт болады дегендегi екiнi, екiге деген есептiк сан есiмдер ешқандай заттың сан мөлшерiн бiлдiрiп тұрған жоқ, тек белгiлi бiр сандардың атауы, солардың аты дәрежесiнде жұмсалады.

Есептiк сан есiмдер субстантивтене қолданылған жағдайда сөз т:рлендiретiн аффикстердiң бәрiн де қабылдай бередi.

Есептiк сан есiмдерге субстантивтенетiн болса, септiк жалғаулары жа жалғанады. Бiрақ ондай да септiк жалғауы к:рделi сан есiмнiң ең соңғы сөзiне қосылады. Мысалы: Он бiрде биыл боламыз.


53
Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет