Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк



жүктеу 1.52 Mb.
бет3/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Сұрақтар мен тапсырмалар:


1) Елiктеу сөздер дегенiмiз не 

2) Елiктеу сөздердiң қандай т:рлерi бар 

3) Елiктеуiш сөздер дегенiмiз не, олар қалай жасалады 

4) Бейнелеуiш сөздер қалай жасалады

5) Елiктеу сөздер морфологиялық құрамына қарай нешеге бөлiнедi

y) Туынды елiктеу сөз жасайтын қандай жұрнақтар бар

u) К:рделi елiктеу сөздер қалай жасалады

i) Елiктеу сөздер дыбыстық ерекшелiктерiне қарай қандай топтарға бөлiнедi

o) Елiктеу сөздер сөйлемде қандай синтаксистiк қызмет атқарады 

Пайдаланылған әдебиеттер:


1. К.Аханов. Грамматика теориясының негiздерi. Алматы, 1ou5ж.

2. Исаев С. Қазақ тiлiндегi негiзгi грамматикалық ұғымдар. Алматы, 1oo2ж

3. Сарыбаев Ш. Қазақ тiлiндегi елiктеуiш сөздер. Алматы, 1oo0ж

4. Ысқақов А. Қазiргi қазақ тiлi. Морфология 1oo2ж.

5. Төлеуов Ә. Сөз таптары. Алматы, 1oo0ж

y. Жубанов Х. Исследования по казахскому языку.Алматы.1 oo5г.


КӨМЕКШI СӨЗДЕР ШЫЛАУЛАР

Ж О С П А Р Ы :


1. Көмекшi сөздердiң жалпы сипаттамасы

2. Шылау және оның т:рлерi

3. Жалғаулықтар және оның т:рлерi

4. Септеулiктер

5. Демеулiктер

Тiрек сөздер: көмекшi сөдер мағыналы сөздермен тiркесiп ғана оларға жәрдемшi қызмет атқаратын сөздер, шылаулар - өздерiнiң бастапқы шыққан төркiндерiнен бiржола қол :зiп, өз алдына категория болып қалыптасқан, жалпы көмекшi сөздер тобына ұйытқы есебiнде жұмсалатын сөздер, шылауларға жалғаулық, септеулiк, демеулiктер жатады. Мысалы: және, әрi, да, та, мен, дейiн, қарай, ма, ме, т.б.

Көмекшi сөздер деп нақтылы лексикалық мағыналары я әр т:рлi дәрежеде солғындап, я б:тiндей жоғалып, сөйлегенде жеке-дара тұлға есебiнде қолданылмай, тек мағыналы сөздермен тiркесiп қана жұмсалып,

95

туынды формаларының не қайталануы не қосарлануы арқылы жасалған т:рлерiн айтамыз. К:рделi елiктеу сөздер компоненттерiнiң формаларына қарай оларды мынадай негiзгi төрт топқа бөлуге болады:



1. Арс - арс, быж - быж, г:р - г:р, дiр - дiр.

2. Арс - ұрс, шарт - шұрт, шалп - шұлп.

3. Арбаң - арбаң, алшаң - алшаң, ербең - ербең.

4. Арбаң - ербең, арбаң - тарбаң, адыраң - едiрең.

Елiктеу сөздерден өзге сөз таптарына тән басқа да жаңа сөздер жасалады. Мысалы: тарсыл - д:рсiл, к:рсiл сияқты зат есiмдер -ыл, -iл жұрнағы арқылы тарс, д:рс, к:рс деген елiктеу сөздерден жасалған.

Елiктеу сөздердiң синтаксистiк қызметiн сөз еткенде, екi т:рлi мәселе баяндалуға тиiстi: Оның бiрi - елiктеу сөздердiң өздерiнен басқа қандай сөздермен тiркесетiнi екiншiсi - елiктеу сөздердiң сөйлемде қандай м:ше болып қызмет атқаратын. Ал бұл екi мәселе жайында айтылатын қағидалар мыналар:

1) Елiктеу сөздiң жалаң т:рi мен к:рделi т:рiнiң қай-қайсысы болса да, өздерiне тән атау формада тұрғанда кейбiр жағдайда ғана болмаса, тек етiстiктермен тiкелей тiркеседi. Бiрақ елiктеу сөздер етiстiк атаулының бәрiне бiрдей тiркесе бермейдi. Оның жалаң т:рi де, қосарланған т:рi де өзге етiстiктермен таңдап тiркессе де ет көмекшi етiстiгiмен еркiн тiркесе бередi. Мысалы: Боқай келiншегiнiң сөзiне мыңқ етпедi.

2) Елiктеу сөздер толық мағыналы дербес етiстiктердiң бәрiмен де бiрдей тiркесе бермейдi. Олардың iшiнен тек өздерiнiң мағыналарына орайласатындарымен ғана еркiн тiркеседi. Мысалы: Абай селк етiп, жалт қарады.

3) Елiктеу сөздер етiстiктерден өзге сөздермен некен - саяқтап ғана тiркеседi де, сын есiм, :стеу, шылау сияқты сөз таптарымен тiптi тiркеспейдi. Мысалы: К:ңгiрт сөйлеген шаңда-шұң дауыс шықты.

4) Елiктеу сөздердiң сөйлемде қандай м:ше қызметiн атқаруы олардың өздерiнен басқа қандай сөздерге тiркесуiмен байланысты. Өйткенi шаң-шұң дауыс сияқты сарт-сұрт төбелес болды да қалды дегендердегiдей, зат есiмдермен тiркесiп орын жағынан олардан бұрын тұрып қолданылатын шаң-шұң, сарт-сұрт тәрiздi елiктеу сөз анықтауыш болады. Ал елiктеу сөздер негiзiнде етiстiктермен тiркесетiндiктен олардың негiзгi синтаксистiк қызметi сын қимыл пысықтауыш екенi к:мәнсiз. Дербес мағыналары бар негiзгi етiстiктермен тiркескенде, елiктеу сөздер қимыл мен iс әрекеттiң сын сипатын бiлдiредi де, әрқашан пысықтауыш м:ше болады. Мысалы: Атшы жiгiт мырс-мырс к:ледi. Ет көмекшi етiстiгiмен тiркесетiн елiктеу сөздер қашан да болсын құранды м:шенiң құрамына енедi де, тұтасымен тұрып бiр к:рделi м:ше болады. Мысалы: Сергей Петрович елең еттi.


94

4. М.Нұрғалиев. Көптiк жалғау туралы. Алматы, 1oo1ж.

5. А.Қалбаева., Н.Оралбаева. Қазiргi қазақ тiлiнiң морфемалар ж:йесi.

Алматы, 1oiy.


ЖҰРНАҚТАР

Ж О С П А Р Ы :

1. Жұрнақтардың жалпы сипаттамасы

2. Жұрнақтың мағынасы мен қызметiне қарай т:рлерi

3. Жұрнақтардың құрамы

4. Жұрнақтардың қолданылуындағы ерекшелiктер
Тiрек сөздер: т:бiр сөздерден сөз тудырушы және т:рлендiрушi морфемалар жұрнақ деп аталады, мысалы бiлiм, ақшыл, ақылды т.б. құрамына қарай жалаң және құранды жұрнақ болып бөлiнедi, омоним жұрнақтарға -ық, -iк , -ыт, -iт, -ыр, - iр, -дық т.б.
Мағыналары мен қызметтерiне қарай сөзден сөз тудыратын және сөзден жаңа форма тудыратын қосымшалар жұрнақтар деп аталады.

Сөз тудыратын жұрнақтар сөзге жаңа лексикалық мағына :стейтiндiктен, өзi жалғанған сөздi басқа бiр жаңа лексикалық тұлғаға айналдырады. Мысалы: ек, егiн, егiндiк, егiншi, егiншiлiк сөздерiнiң т:бiрi бiр болғанымен, олардың әрқайсысы басқа-басқа ұғымдарды бiлдiредi. Бiрақ сол басқа-басқа мағына лексикалық та, грамматикалық та мағыналарды қоса қамтиды. Өйткенi әрбiр сөз, мағыналық жақтан алғанда, қашан да болсын, лексикалық және грамматикалық мағыналардың бiрлiгiнен құралады.

Сөз тудыратын жұрнақ өзi жалғанған сө зден лексикалық мағынасы басқа жаңа сөз тудырады. Ондай әрбiр жұрн ақтың өздi-өзiне тән грамматикалық мағынасы, формасы және қызметi болуы к:мәнсiз.

Егер көк және көкшiл, :й және :йшiк сөздерiн салыстырып қарасақ, м:ұндағы -шiл (көкшiл) және -шiк (:йшiк) қосымшалары да өздерi жалғанған сөздердi басқа сөз табына айналдырмаған, бұрынғы сын есiм (көк) сол сын есiм қалпында, зат есiм (:й) бұрынғы зат есiм қалпында қалған да, тек бiрiншiсiнде көк деген сынның солғын я бәсең т:рiн бiлдiретiн көкшiл формасы, :й деген заттың аса кiшкене т:рiн бiлдiретiн :йшiк формасы туған. Мағынасы мен қызметiне қарай, жұрнақтар сөз тудыратын және форма тудыратын жұрнақтар деген екi салаға бөлiнедi.


11

Т:бiрге сөз тудыратын жұрнақ жалғанғаннан кейiнгi форма туынды негiз туынды т:бiр деп аталып ж:р. Жұрнақтар сол негiзге де, сол негiзден туған жаңа негiзге де қажетiне қарай жалғана бередi.

Форма тудыратын жұрнақтарды мағыналары мен қызметтерi жағынан сөз тудыратын жұрнақтар мен сөз байланыстыратын жалғаулардың екi арасындағы, екеуiнiң де ерекшелiктерiне жуықтайтын, категория деп қарауға болады. Дегенмен форма тудыратын жұрнақтар сөз байланыстыратын қосымшылардан гөрi сөз тудыратын қосымшыларға жақынырақ. Өйткенi форма тудыратын қосымшалар да өзi жалғанған сөзге сәл де болса жаңа мағына :стейдi. Бiрақ ол жаңа мағына сол сөздiң барлық формасына өзек болатын негiзгi лексикалық мағынасын өзгертпейдi, оған нұқсан келтiрмейдi. Демек, форма тудыратын жұрнақ сөзден, өзi жалғанғаннан кейiн де, сол сөздiң негiзгi лексика-семантикалық қазығынан алшақ әкетпейдi. Сол себептен де, бұл форма мен сол сөздiң басқа формаларының аралығындағы берiк семантикалық байланыс :зiлмейдi де бұзылмайды да. Мысалы: кел, келме, келер, келмес, келген, келмеген, келетiн, келмейтiн, келмек, келмекшi, келiп, келе, келгелi, келсе дегендердiң бәрi де т:бiрдiң негiзгi лексикалық мағынасын бұзбай және сол мағынадан алшақтап та кетпей, оны берiк сақтап, бiр сөздiң әр т:рлi грамматикалық формалары ретiнде қызмет етедi.

Туынды сөздердiң құрамындағы жұрнақтар белгiлi бiр ж:йе бойынша рет-ретiмен жалғанады. Т:бiрге тете сөз тудыратын жұрнақтар жалғанады да, олардан кейiн форма тудыратын жұрнақтар орналасады. Егер тiкелей т:бiрге әуелi сөз тудыратын және форма тудыратын жұрнақтар жалғанғандай болса, солардың бәрi тiкелей т:бiрге де қосыла бередi.

Жұрнақтар дыбыстық құрамы жағынан бiр дыбысты да, көп дыбысты да бола бередi. Мысалы: тiле-к, сұра-қ, таны-с, шеге-ле, с:з-бе, шеп-кi.

Құрылымы мен құрамы жағынан жұрнақтар жалаң жұрнақтар және құранды жұрнақтар болып екi салаға бөлiнедi.

Жалаң жұрнақ деп мағына жағынан да, форма жағынан да, бөлшектенбейтiн бiр б:тiн жұрнақты айтамыз. Мысалы бiлiм, кеспе, малшы, ұшқыш, :йшiк, әкелiк дегендердегi -iм, -пе, -шы, -қыш, -шiк, -лiк жұрнақтарының әрқайсысы мағына жағынан да, тұлға жағынан бiртұтас жұрнақ. Мағына жағынан бiр б:тiн бола тұрса да, құрамы жағынан кемi екi я онан да көп жалаң жұрнақтардан құралып жасалған жұрнақтар құранды жұрнақ болады. Мысалы: жайшылық, басыңқы, тұрғылықты, құранды дегендердегi -шылық, -ыңқы, жұрнақтарының әрқайсысы мағына жағынан бiр б:тiн форма болғанымен, құрамы жағынан әуелгi екi я :ш жалаң жұрнақтардан бiрiгiп жасалған к:рделi жұрнақтар.

Құранды жұрнақтарға -ымды, -iмдi, -ынды, -iндi, -улы - улi, -малы, -

мелi, -ыңқi, -iңкi, -қылықты, -кiлiктi, -нiкi, -дiкi, -ым, -паз, -iмпаз және т.б.

12

дыбыстарының тiркесуiнде белгiлi бiр iзге т:сiп қалыптасқан әрi орнықты, әрi ж:йелi заң бар деуге болады. Оған елiктеу сөздердiң мысалы мынадай :лгiлерi айғақ.



1. Арс, борс, г:рс, д:рс, мырс, тарс, тырс

2. Борт, бырт, к:рт, кiрт, морт, сарт, сырт, шарт

3. Жап, жып, лап, лып, сап, сып, тап, топ, шап

4. Барқ, бырқ, жарқ, зырқ, зiрк, к:рк, қорқ, iрк

5. Аңқ, еңк, д:ңк, дiңк, к:ңк, қаңқ, қоңқ, саңқ

6. Былқ, кiлк, қолқ, қылқ, солқ, селк

7. Балп, болп, былп, елп, жылп, жалп, желп

8. Жамп, к:мп, томп, қомп, сымп, тымп

9. Даң, дұң, тың, таң, құң, маң, шаң, шұң, шың

10. Ар, быр, дар, дiр, к:р, қыр, сыр, шар, қор.

Бұл :лгiлерде көрсетiлген елiктеу сөздер әрине негiзгi т:бiр форма. Бұлардан басқа да формалар да бар. Мысалы~ гу, ду, зу, тарп, тырп, ызың, былш, қалш, ыз, тыз, пыс, тыс тәрiздi сөздер сан жағынан аз болғанымен де көптеген туынды сөздердiң жасалуына негiз болған.

Елiктеу сөздер сыртқы морфологиялық құрылысына қарай жалаң да, к:рделi де болады. Жалаң елiктеу сөздер негiзгi және туынды болып екi салаға бөлiнедi. Негiзгi елiктеу сөздер деп айналадағы табиғат құбылыстарын құлақпен есту арқылы қабылданған дыбыстардан және көзбен көру арқылы қабылданған елес - көрiнiстердiң бейнелерiнен пайда болған т:сiнiктердiң атаулары демек сол дыбыстар мен бейнелердiң атаулары есебiнде қызмет ететiн т:бiр сөздердi айтамыз. Мұндай негiзгi елiктеу сөздер практикалық тұрғыдан алғанда, қазiргi кезде тиiстi морфологиялық бөлшектерге сараланбайтын бiр тұтас тұлға сияқтанып келедi. Оларға жоғарыдан көрсетiлген формалар және олардан өзге де бiр алуан формалар жатады. Мысалы: ар, ыр, ырс, борс, былқ, д:ңк, г:рс, морт, мырс, м:лт, мыңқ, саңқ, сыңқ және т.б. Туынды елiктеу сөздер деп негiзгi елiктеу сөздерден және басқа атуыш сөздерден тиiстi жұрнақтар арқылы жасалған елiктеу сөздердi айтамыз. Мысалы: алшаң, арбаң, арсалаң, ағараң, болпаң, дiкең, елпең, жалтаң, ирелең, көлбең, кiрбең, қоржаң, қызараң, қылмаң, салбаң, салтаң, сылтаң, тарбаң, ыржаң. Сөйтiп, туынды елiктеу сөздер т:бiр елiктеу сөздерден де, өзге атауыш сөздерден де жасалады.

Туынды елiктеуiш сөздер жасайтын жұрнақтар мыналар: 1)-ың, -iң, -аң, -ең жұрнағы. Мысалы: арсаң, ырсың, борсың, борпаң, кiлтiң, мырсың, қалтаң, қорсаң. 1) -лаң, -лең, -алаң, -елең жұрнақтары кейбiр етiстiктерге жалғанып , туынды елiктеу сөздер жасайды. Мысалы, бұралаң, иiрелең, созалаң, шұбалаң, т.б.

К:рделi елiктеу сөз деп жалаң елiктеу сөздердiң я негiзгi, я

93

мағыналары жағынан табиғатта ұшырасатын әр алуан дыбыстармен байланысты болса, екiншi тобының семантиаклық мағыналары сол табиғаттағы әр қилы көрiнiстердiң бейнелерiмен байланысты. Осы себептен бұл себептен iштей екi салаға бөлiнедi, бiр тобы елiктеуiш сөздер деп, екiншi саласы бейнелеуiш сөздер деп аталады.



Елiктеуiш сөздер деп табиғатта ұшырасатын сан алуан құбылыстар мен заттардың бiр-бiрiне қақтығысу-соқтығысуларынан туатын дыбыстарды, сондай-ақ жан-жануарлардың дыбысталу м:шелерiнен шығатын әр т:рлi дыбыстарды есiту қабiлетi арқылы белгiлi т:сiнiктер ретiнде қабылдаудан болған және сол т:сiнiктердiң атаулары есебiнде қалыптасқан сөздердi айтамыз. Мысалы: мылтық тарс еттi, қарға қарқ еттi деген сөйлемдердi алсақ, ондағы тарс деген сөз имылтықтың атылуынан туған дыбыстың атын бiлдiрсе, қарқ деген сөз қарғаның дыбыстау м:шесiнен шыққан дыбыстың атын бiлдiредi. Демек бұл екi сөзге де жанды және жансыз заттардан шыққан дыбыстар негiз болған.

Елiктеуiш сөздер дегенiмiз-өзiне тән лексика-семантикалық мағынасы морфологиялық тұлға-тұрпаты бар, дара т:рлерiне де, қосарланған т:рлерiне де көптiк, тәуелдiк, септiк, жiктiк жалғаулары тiкелей жалғанбайтын, сөйлемде әрқашан сын-қимыл пысықтауыш болатын және бастапқы т:бiрлерiнен жұрнақтар арқылы туынды есiмдер және етiстiктер жасалатын сөздер.

Бейнелеуiш сөздер табиғатта кездесетiн белгiлi-белгiлi емес, құбылыстарды көзбен көру қабiлетi арқылы туатын т:сiнiктердiң аттарын бiлдiредi. Мысалы: Ырғалып қарға қарқ еттi, iрiмшiк жерге салп еттi деген сөйлемдердi алайық. Мұндағы қарқ деген сөз қарғаның дауыстауынан естiлген дыбыстың атын аңғартатыны, соған сәйкес елiктеуiш сөз сол т:сiнiктiң атын аңғартатыны, яғни атауы болатыны белгiлi. Ал осы салалас сөйлемнiң екiншi жартысындағы салп деген сөз дыбысты емес, қарғаның аузынан iрiмшiктiң жерге қарай т:сiп бара жатқан ят:скен кезiндегi көрiнiс елесiн, сол көрiнiстiң бейнесiн бiлдiредi. Екiншi бiр мысал алайық: Кенеттен шыққан дауысқа Ботакөз {ә} деуге :лгермей, ж:рiсiн кiлт тоқтатып, жалт қарады дегендегi кiлт және жалт деген сөздер де қалай тоқтағандықтың және қалай қарағандықтың бейнесiн көрсетедi.

Сөйтiп, бейнелеуiш сөздер деп табиғаттағы құбылыстар мен заттардың және неше алуан жан-жануарлардың сыртқы сыр-сипаттары мен әрекет-қимылдарын көру қабiлетi арқылы қабылданған бейне көрiнiстердiң атауларын, яғни атаулары ретiнде қызмет ететiн сөздердi айтамыз.

Елiктеуiш сөздердiң дыбыстық ерекшелiктерiн сөз еткенде, :ш т:рлi мәселе ескерiлуге тиiстi: 1) Дыбыстық құрамы, 2) Буын жiгi, 3) Айтылу ырғағы.

Елiктеу сөздердiң дыбыстық құрамында, демек олардың

92

Құранды жұрнақтарды сөз еткенде, мынадай екi т:рлi құбылысты ескерген мақұл: бiрiншiден, тiлiмiздiң дыбыстық заңына лайың өзгерiлу, ықшамдалу сияқты құбылыстардың да болатындығы шексiз.



Шығу төркiнi жағынан бiр-бiрiмен байланысты кейбiр жұрнақтар, мағыналары я бiрдей, я жақын болғанымен де, бiрде сөз тудыру қабылетiне қарай, бiрде стилистикалық реңiне қарай ерекшеленiп келедi. Мысалы, -лық және -шылық жұрнақтары, өзара форма жағынан да, мағына жағынан да қаншалықты жақын болғандарымен, сөз тудыру қабiлетi жөнiнде де, стилистикалық ерекшелiгi жөнiнде де бiрдей емес.

Сөздерде болатын синонимдiк қасиет жұрнақтарда да болады. Мысалы, -қыш, -ғыш, -кiш, -гiш, -шақ, -шек, -қақ, -ғақ, -кек, -гек, -қыр, -ғыр, -кiр, -гiр жұрнақтары өзара мағыналас

Синонимдес жұрнақтардың мағыналары қаншалықты жақын болса да, олар тең болмайды және мағыналық та, стилистикалық та ерекшелiктерi де болады. мағыналас жұрнақтардың жалғанатын сөздерiнiң аясында да өзара :лкен айырмашылық бар. Өйткенi олар, жоғарыда көрсетiлгендей, бiр т:бiрге талғамай қосылғандарымен де, көбiнесе, бiрi жалғанған т:бiрге екiншiсi жалғанбайды.

Негiзiнде бiр ғана мағынаны бiлдiретiн жұрнақтар мен қатар, олардың iштерiнде кемi екi я онан көп мағынаны бiлдiретiндерi де бар. Ондай жұрнақтарды көп мағыналы жұрнақтар деп атауға болады. Мысалы, -қақ (-ғақ, -кек, -гек) жұрнағы етiстiкке жалғанып, семантикалық-грамматикалық қызметтерi екi басқа екi топ сөздер тудырады. Мысалы, майысқақ, жабысқақ, құрысқақ сияқтылар, әрине, сын есiмдер болады да, кескек, iскек, iлгек тәрiздiлер зат есiм болады.

Көйлекшең, байпақшақ, бешпетшең, мәсiшең сөздерiне жалғанған -шақ,-шең жұрнағы бiр т:рлi мағына :стесе,әрине тершең, кiршең деген сөздерде басқа мағынаны бiлдiредi. Демек бешпентшең, мәсiшең сөздерiнен бешпет киген, мәсi киген деген мағына т:сiнiлсе, тершең, кiршең дегендерден тершiл, кiршiл деген мағына аңғарылады.

Жұрнақтардың iшiнде дыбысталуы мен таңбалануы бiрдей болғанымен, негiзгi мағыналары да бiр-бiрiмен байланыспайтын, ұштаспайтын тiптi басқа-басқа бiр алуан жұрнақтар бар. Ондайлар омоним жұрнақтар деп аталады. Атшы, т:йешi, балташы, етiкшi, малшы, егiншi, тiгiншi, тергеушi, барлаушы, сайлаушы, ж:ргiншi, қуғыншы, жазушы оқушы деген зат есiмдердiң бәрi де -шы, -шi жұрнағы арқылы негiзгi және туынды есiм сөздерден жасалғаны сияқты, жаншы, өршi, аунақшы, тықыршы, тыпыршы, қаймақшы, дөңбекшi деген етiстiктер жан, өр,аунақ, тықыр, тыпыр, қаймақ, дөңбек деген зат есiмдерден жасалған. Байқашы, қойшы, емшi, аяшы сөздерiндегi, сондай-ақ, келейiншi,келейiкшi, келшi, келтiршi, келiңдершi, келсiншi, келсемшi

13

формаларындағы -шы,-шi қосымшасы етiстiктiң т:р-т:рлерiне тiлену, жалыну мағынасын жамап тұрса, бармақшы, келмекшi дегендерде -шы, -шi жұрнағы мақсаттың тиянақты т:рде ж:зеге асырылатындығына көздi жеткiзе т:сетiн мағына :стейдi.



Сөйтiп, бұл мысалдардағы -шы, -шi қосымшасының мағыналары көп екенiн көремiз. Бiрақ бұл арадағы көп мағыналар бiр-бiрiне жақын емес бiр-бiрiмен байланыспайтын, бiрiнен-бiрi алшақ, басқа-басқа мағыналар. Осы себептен бұл жұрнақты айтылу, жазылу т:рлерi бiреу болғанымен, мағыналары да, қызметтерi де бiр-бiрмен ұштаспайтындықтан полисемиялық жұрнақ деп тани алмаймыз. Бұл жұрнақ-әрi жаңа сөз тудыратын, әрi жаңа форма тудыратын омоним жұрнақ.

-қ, -ық, -iк, -ақ, -ек жұрнағы. Бұл жұрнақ-нағыз омоним жұрнақ. Бұның мағыналары да көп, жалғану аясы да кең,атқаратын қызметi де әр тарапты. Мысалы:

1. Қазық, бұйрық, бөлiк, сезiк, к:йiк, көрiк, т:сiнiк, кекiрiк, сұрақ, ырғақ, тiлек, төсек, орақ, пышақ, жатақ, құшақ, жетек, қонақ, қылық, тозық, шалық дегендер -ық, -iк, -қ, -ақ, -ек жұрнағы арқылы етiстiктен туған зат есiмдер.

2. Ортақ, мойнақ, қысырақ, атақ, жолақ, тiкенек, қылтанақ, т:нек, ұшық дегендер - есiмдерден туған зат есiмдер~

3. Бөлек, сирек жасық, сасық, сұйық, тұнық, артық, ашық, жатық, сынық, қисық, :зiк, жетiк, бiтiк дегендер-сол жұрнақ арқылы етiстiктен туған сын есiмдер.

4. Қалтақ, жалтақ, бұлтақ, жалпақ, балпақ, елпек, селтек, сылтық, тықыршы, қыжық дегендер - сол жұрнақ арқылы елiктеуiш сөздерден туған сын есiмдер.

Осындай омоним жұрнақтардың қатарына -ық, -iк, -қ, -ақ, -ек, -ын, -iн, -н, -ыт, -iт, -т, -ыл, -iл, -л, -ыс, -iс, -с, -лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес, -ыр, -iр, -ар, -ер, -дық, -дiк, -лық, -лiк және басқа жұрнақтарды қосуға болады.

Сонымен, жұрнақтар мынадай топтарға бөлiнедi:

1. Тiлдiң өз төл материалынан я басқа тiлден енген материалдан шыққандығына қарай, олар төл жұрнақтар және кiрме жұрнақтар болып екi салаға бөлiнедi.

2. Олар, ерте я кеш шығып қалыптасуларына қарай, көне жұрнақтар және жаңа жұрнақтар болып екi топқа бөлiнедi.

3. Қазiргi кезде сөз тудыру қабiлетт ерiнiң бар я жоқтығына қарай, олар тiрi жұрнақтар және өлi жұрнақтар болып сараланады.

4. Құрамдарындағы морфемалардың дара я к:рделi болуына қарай, олар жалаң жұрнақтар және құранды жұрнақтар болып жiктеледi.

5. Мағыналық жағынан бiр я бiрнеше мағынаны бiлдiретiнiне қарағанда, олар дара мағыналы және көп мағыналы болып бөлiнедi.

14

4. :стеудiң мағыналық топтарына сипаттама берiң.



5. :стеулер сөйлемде қандай синтаксистiк қызмет атқарады 


Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет