Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк



жүктеу 1.52 Mb.
бет5/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Пайдаланылған әдебиеттер:


1. К.Аханов. Грамматика теориясының негiздерi. Алматы, 1ou5ж

2. А.Ысқақов. Қазiргi қазақ тiлi. Морфология. 1oo2ж.

3. Ә.Төлеуов. Сөз таптары. Алматы, 1oo0ж

4. Хасенов А. Етiстiктiң лексика-грамматикалық сипаты Алматы

5. Исаев С. Қазiргi қазақ тiлiндегi негiзгi грамматикалық

ұғымдар. Алматы, Ана тiлi. 1oo2ж.

y. Қордабаев Т. Қазiргi қазақ тiлiндегi етiстiктердiң шақ катего

риясы. Алматы, 1ou3ж.

u. Оралбаева Н. Бұйрық райдың синтетикалық және аналитика

лық формасы. Алматы.


ҮСТЕУ. МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАР
ЖОСПАРЫ:

1. үстеу сөздер туралы т:сiнiк

2. үстеулердiң морфологиялық құрамына қарай т:рлерi

3. үстеудiң мағыналық топтары



Тiрек сөздер::стеулер заттың әр қилы қимылы мен iсiнiң әр түрлi сындық, бейнелiк, мекендiк, мезгiлдiк, мөлшерлiк, шарттық күй-жайларын бiлдiретiн сөздер, көнелену тәсiлi арқылы жасалған үстеулер зорға, текке, абайсызда, құрамына қарай жалаң және к:рделi болып бөлiнедi, мағыналарына қарай сегiз топқа бөлiнедi.
Үстеу сөздер заттың әр қилы қимылы мен iсiнiң (етiстiктiң) әр т:рлi сындық, бейнелiк, мекендiк, мезгiлдiк, шарттық, мөлшерлiк к:й жайларын және сынның белгiсiн бiлдiредi. Ал қимылдың белгiлерi пысықтауыш м:ше ретiнде қолданылатын басқа есiм сөздер мен етiстiк формалары (мысалы, көсемшелер) арқылы да бiлдiрiледi. Бiрақ белгiлi жағдайда ғана пысықтауыш болып қызмет атқаратын ондай есiм сөздер мен етiстiк формалары өздерiнiң бастапқы қасиеттерiн жоймайды. Осы себептен пысықтауыш м:ше болған сөздердiң барлығы бiрдей :стеу болуы шарт емес. Ол осы үйде тұрады және Мен мынау колхоздан пана таптым, ендi орным осында деген сөйлемдердi алсақ, бiрiншi сөйлемдегi пысықтауыш :йде деген сөз болса, екiншi сөйлемдегi пысықтауыш-осында деген сөз. Бiрақ мағына жағынан бұл екi пысықтауыштың арасында елеулi айырмашылық бар: жатыс септiгiнде қолданылып пысықтауыш болып тұрған :йде деген зат есiм тұрушының мекенiн бiлдiрсе, осында деген пысықтауыш жалпы т:рде ғана хабарлап тұр. 2) :й деген зат есiм жатыс септiкте тұрып

86
Ортақ тәуелдеуде керiсiнше бiр я бiрнеше зат бiрнеше затқа (адамға тәуелдi болып келедi, яғни ие болатын зат (адам) көп болады, сондықтан iлiк септiктегi сөз тек көптiк тұлғада тұрады, тәуелденетiн зат бiреу не бiрнешеу болуы м:мкiн, сондықтан ол жекеше де, көпше де тұлғада тұра бередi. Сөйтiп бiрнеше затқа (адамға) ортақ болып отырады.

Сөйлемде сөздердiң арасындағы алуан т:рлi синтаксистiк қатынастарды көрсетiп, өзi жалғанған сөзге т:рлi грамматикалық мағына :степ, сөз бен сөздi байланыстыруда :лкен орын алатын зат есiмнiң т:рлену ж:йесiнiң бiрi-септiк ж:йесi.


N

Септiк жалғаулар-дың аты

Жай септiк сұраулары


Тiуелдi септiк сұраулары

1

Атау септiк

Кiм не


кiм кiмi кiмiң кiмiңiз кiмi нең неңiз несi

2

Iлiк септiк

Кiмнiң ненiң


кiмiңiз кiмiңнiң кiмiңiздiң кiмiнiң немнiң неңнiң неңiздiң несiнiң

3

Барыс

кiмге неге қайда

кiмiме кiмiңе кiмiңiздi кiмiн немдi неңдi неңiздi

4

Табыс

кiмдi ненi

кiмiмдi кiмiңдi кiмiңiздi кiмiн немдi неңдi неңiздi

5

Жатыс

кiмде неде

кiмiмде кiмiңде кiмiңiзде кiмiнде немде неңде неңiзде несiнде

y

Шығыс

кiмнен неден

кiмiмнен кiмiңнен кiмiңiзден кiмiне немнен неңнен неңiзден несiнен

u

Көмектес

кiммен немен қалай

кiмiммен кiмiңнен кiмiңiзбе кiмiмен неммен неңмен неңiзбен несiнен

Септiк жалғаулары негiзiнде зат есiмдердi және зат есiм қызметiн атқаратын өзге сөздердi сөйлемдегi етiстiк м:шелермен байланыстырады. Септiк жалғауларының iшiнен етiстiк м:шемен тiкелей байланыспай, тәуелдiк жалғаулы есiм сөзбен байланысатыны-тек iлiк септiк жалғауы ғана. Септiк жалғауларының iшiнде шылау сөздермен тiркесiп, әрi солар арқылы мағыналарын айқындап, солар арқылы өзге сөздермен баспалдақтап жалғасатындары да бар.

Олардың септеулерiнде әрине, қалыптасқан ж:йе бар. Сол ж:йеге сәйкес, сөздер мынадай 2 т:рлi :лгi бойынша септеледi.

1. Жай септеу. 2 Тәуелдi септеу.

Жай септеу деп септiк қосымшаларының тiкелей зат есiмдердiң және басқа есiм қызметiн атқаратын сөздердiң тура т:рлерiне жалғануын айтамыз. Ал, тәуелдiк септеу деп септiк жалғауларының зат есiм немесе

19

зат есiм қызметiн атқаратын басқа сөздердiң тәуелдi т:рлерiне жалғануын айтамыз. Жай септеуде де, тәуелдi септеуде де u т:рлi форма, y т:рлi жалғау бар.



Жай септеу бойынша өзгеретiн жекеше т:рдегi сөздердiң соңғы буыны мен соңғы дыбысына жалғанатын қосымшалар мынадай болады:

1. Iлiк септiк -ның, -нiң, -дың, -дiң, - тың, -тiң

2. Барыс септiк -ға, -ге, -қа, -ке, -ға, -ге

3. Табыс септiк -ны, -нi, -ды, -дi, - ты, -тi

4. Жатыс септiк -да, -де, -та, -те

5. Шығыс септiк -дан, -ден, тан, -тен, нан, -нен

y. Көмектес септiк -мен, -бен, -пен, -менен, -бенен-, пенен

Тәуелдеулi сөздерге жалғанатын септiктердiң қосымшалары:

iлiк барыс табыс жатыс шығыс көмектес

I-жақ -ның, -нiң, -а, -е, -ды, -дi, -да, -де, -нан, -нен, -ман, -мен

II-жақ -ның,-дың, -а, - ға, -ге, -ды, -дi, -да, -де, -дан, -ден, -бен.

III-жақ -ның-нiң, -на, -не, -н, -нда, -нде, -нан, -нен, -мен

Атау септiк жай септеуде де, тәуелдi септеуде де атау септiктiң өзiне тән арнаулы қосымшасы болмайды. Атау септiк формасы, бiр жағынан басқа септiктердiң формалары мен мағыналарын салыстырып ажырату :шiн қабылданған негiзгi форма болса, екiншi жағынан ол белгiлi бiр затты атау :шiн ғана емес, онан әлдеқайда кең грамматикалық қызмет атқаратындықтан арнайы талдайтын негiзгi форма ретiнде қаралады. Осыған орай ол негiзгi септiк деп аталады. Атау септiк формасындағы сөздер әдетте септеулiк шылаулармен де жұмсала бередi. Ондай жағдайда атау формадағы есiмнiң мағынасына да қызметiне де елеулi өзгерiстер енедi. Атау формалы сөзге тiркесiп қолданылатын шылаулар мыналар: :шiн, арқылы, тураы, сияқты, секiлдi тәрiздi, бойынша, жайында т.б.

2 Iлiк септiк. Iлiк септiктiң бiлдiретiн басты маынасы грамматикалық меншiлiктi, иелiктi меншiлiктi қатыстықты көрсету. Iлiк септiк жалғауы кейде т:сiрiлiп те айтылады: ақын өлеңдерi, қала жастары т.б. Онда бұл тiркестер меншiлiкиен гөрi қатыстық, жалпы атаулық, абстрактiлiк иелiк мағына бiлдiредi. қазiргi қазақ тiлiнде атауыштық мәндегi тұрақты тiркестер мен к:рделi терминдердiң көбi iлiк септiк жалғауынсыз қолданылған :лгiлер болып табылады: космос кеңiстiгi, Абай көшесi.

3. Барыс септiгiнiң басты грамматикалық мағынасы жанама обьектi мен қимыл, iс-әрекеттiң кiмге, неге, қайда бағытталғанын көрсету, атап айтқанда қимылдың, iс-әрекеттiң барып тiрелер жерiн, аяқталар шегiн, кiмге, неге бағытталғанын, қимылдың мақсатын, не :iшiн iстелгенiн қимылдың мөлшер, мезгiлдiк шегiн сынның неге қатысын т.б. сияқты мәндердi бiлдiру. Барыс септiктi сөз дейiн, шейiн, қарай, таман, тарта сияқты септеулiк шылаулармен тiркесiп, сандық, мезгiлдiк, мекендiк шектi

20

алады.



2. Нақ осы шақ көсемшенiң өткен шақ (-ып, -iп, -п) және осы шақ (-а,-е,-й) т:рiндегi етiстiк формасына жатыр, ж:р, отыр, тұр деген жай-к:й етiстiктерiнiң бiреуi тiркесуi арқылы жасалады. Мысалы: айтып отырмын, көрiп тұрмыз.

3. Неғайбыл осы шақ екi т:рлi аналитикалық формант арқылы жасалады. Оның бiрiншiсi көсемшенiң келер шақ (-ғалы,-гелi) формасындағы етiстiкке жатыр, ж:р, отыр, тұр етiстiктерiнiң бiрi тiркеседi де, соңғы көмекшiге жiктiк жалғау тiкелей жалғанып жасалады(Мен барғалы отырмын). Екiншiсi -йын деп форманты жалғанған етiстiкке сол т:өрт етiстiктiң бiрi тiркеседi де оған жiктiк жалғау тiкелей қосылу арқылы жасалады(Мен барайын деп отырмын).

Келер шақ формалары мағыналары мен тұлғалық т:рлерiне қарай жалпы келер шақ, болжалды келер шақ және мақсатты келер шақ деген :ш топқа бөлiнедi.

1. Жалпы келер шақ амал-әрекеттiң алдағы уақытта ш:бәсыз, анық ж:зеге асатынын бiлдiредi. Бұл шақ етiстiк негiзiне көсемшенiң осы шақ формасының жұрнағы қосылу арқылы жасалады.

2. Болжалды келер шақ формасы алдағы уақытты iстелетiн амал-әрекеттi атайды, бiрақ ол амалдың ж:зеге асу-аспауы к:дiктi екiталай екенi аңғарылады. Мысалы: Сiзбен әлi де талай кездесетiн де шығармыз, әңгiмелесетiн де болармыз.

3. Мақсатты келер шақ формасы амал-әрекеттiң алдағы уақытта ш:бәсiз, к:дiксiз ж:зеге асатынын және онда бiр мақсат барын қоса бiлдiредi. Бұл форма етiстiк негiзiне есiмшенiң мақсатты келер шағының -мақ, -мек, -пақ, -бақ жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы: Бiз ертең жиналмақшымыз да, онда сенбiлiкке кiм, қашан, қайда баратынын сөз етпекпiз. Б:гiн кiтапханаға бармақпын, жолға қажет кiтаптар алмақпын т.б.



Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет