Берда3 атында2ы №ара3алпа3 мемлекеттёк



жүктеу 1.52 Mb.
бет6/13
Дата01.09.2018
өлшемі1.52 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Сұрақтар мен тапсырмалар:


1. Етiстiктiң рай категориясына сипаттама берiң.

2. Рай категориясының т:рлерi қандай 

3. Ашық рай дегенiмiз, олар қалай жасалады 

4. Неғайбыл райдың қандай т:рлерi бар, олардың жасалу жолдары қандай

5. Шақ категориясы дегенiмiз не, оның рай категориясына қатысы қандай 

y. Қазiргi қазақ тiлiнде шақттың неше т:рi бар, олар қалай жасалады, қандай қызмет атқарады 

85

әрекеттi өзi басы-қасында болғандай, өз көзiмен көргендей, тыңдаушы әбден қанық боларлықтай, сенерлiктеi етiп хабарлайтын формаларды айтамыз.



Анық өткен шақ формалары мынадай көрсеткiштер арқылы жасалады:

1) -ды, -дi, -ты, -тi жұрнағы

2) -ған, -ген, -қан, -кен

3) -атын, -етiн, -йтын, -йтiн

4) -ып едi, -iп едi, -п едi

5) -ған едi, -қан едi форманты

y) -ушы едi, -ушi едi форманты

u) -тұр, ж:р, жатыр, отыр етiстiктерi мен есiмдерге едi көмекшi етiстiгi тiркесендi (ж:р едi, отыр едi)

2. Танық өткен шақ деп сөйлеушiнiң болған я болмаған амал-әрекеттi өзi басы-қасында болмай, өз көзiмен көрмей, тек басқа айғаққа с:йенiп, не кейiн өзi көрiп, оқып, сұрап, естiп бiлген мәлiметке с:йенiп айтқанындай етiп көрсететiн формаларды айтамыз. Танық өткен шақ көрсеткiштерi мыналар:.

1) -ып, -iп, -п жұрнағы

2) -ған екен, -қан екен форманты

3) -а-ды екен, е-дi екен форманты

3. Неғайбыл (ауыспалы) өткен шақ деп сөйлеушiнiң бұрын iстелмекшi болған, ж:зеге асырылмақшы болған ниеттi, мақсатты, шартты. болжалды, тiлектi сөйлеп отырған кезге дейiн орындалған-орындалмағанын белгiсiз етiп көрсететiн формаларды айтамыз. Неғайбыл өткен шақ формалары мынадай көрсеткiштер арқылы жасалады.

1) -мақ едi, -бақ едi, -пақ едi форманты

Өткен шақ пен осы шақтың жiгiн ажырату :шiн де сөйлеу кезi, демек, сөйлеушiнiң тыңдаушыға сөйлеп отырған сәтi шек, өлшеу етiп алынады. Олай болса осы шақ формасы сөйлесiп отырған уақыт бойында болатын я болып жататын амал-әрекеттi суреттейдi. Қазақ тiлiндегi осы шақ категориясының арнаулы морфологиялық көрсеткiштерi жоқ. Бiрақ етiстiк ж:йесiнде оның әр т:рлi мағыналарын бiлдiруге икемделiп, замандар бойы сол қызметтердi атқару нәтижесiнде әбден орнығып, қалыптасқан грамматикалық амал тәсiлдер бар. Осы шақ категориясы мынадай :ш т:рге бөлiнедi: жалпы осы шақ, нақ осы шақ, неғайбыл осы шақ.

1. Жалпы осы шақ формалары етiстiк негiзiне көсемшенiң -а, -е, -й жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Өйткенi бұл форма контекстегi қызметiне қарай сөйлеп отырған кезде болатын амал-әрекеттi де, :немi iстелетiн кәсiби және басқа к:нбе-к:нгi әрекеттi де, адамзатқа, ғаламзатқа тән :йреншiктi дағдылы жалпы қимыл- қозғалыс амал-әрекетi iстi де бiлдiре

84

бiлдiредi: ауылға дейiн, ерiп барды.



4. Табыс септiгiнiң бiлдiретiн грамматикалық мағынасы-қимыл iс-әрекеттiң тура бағытын бiлдiрiп, тура обьектiсi болу. Сондықтан да табыс септiгiндегi сөз сабақты етiстiкке меңгерiлiп отырады да, толықтауыштық қатынаста ашық та, жасырын тұрып та жұмсалады. Өзi тiркесiп тұрған етiстiктiң алдында жалпы абстракты мағынада келгенде, табыс септiк кейде т:сiп қалады: кiтап оқыдым, жемiс сатып алдым

5. Жатыс септiгiнiң бiлдiретiн басты мағынасы-iстiң, қимылдың болу орнын, мекенiн, мезгiлiн, көлемiн, тұрағын бiлдiру. Жатыс септiгiнiң мағынасы мезгiл, мекенге байланысты болғандықтан да, соған қатысты жатыс септiк жалғаудың :стiне кейде функциялық сипаттағы-ғы -гi қосымшасы да :стелiп қолданыла бередi: ауылдағы :й, кiсiдегiнiң кiлтi аспанда т.б.

6. Шығыс септiгiнiң басты мағынасы-қимыл, iс-әрекеттiң неден, қайдан шыққанын, басталғанын бiлдiру, сөйтiп барыс септiгiнiң мағынасына қарама-қайшы болып келедi. Сондай-ақ шығыс септiгi қимылдың қандай обьект төңiрегiнде болғанын (басынан сипады), себебiн (айғайдан шошып кеттi), iстiң, заттың тегiн (атадан алтау), жанама обьект (жақсыдан шарапат) сияқты да мағыналарды бiлдiредi.

Шығыс септiктi сөз сөйлемде пысықтауыш (ауылдан келдi), толықтауыш (жақсыдан көмек к:т), қызметiнен басқа жiктелiп келiп баяндауыш не бағыныңқы сөйлемнiң баяндауышы қызметiн атқарады.

7. Көмектес септiгi -қазақ тiлiндегi септiк ж:йесiнiң өзiндiк бiр ерекшелiгi, өйткенi басқа т:ркi тiлдерiнде бұл септiк т:рi жоқ. Көмектес септiгiнiң қосымшасы да тұлғалық жағынанен ерекше : буын :ндестiгi заңына бағынбайды, тарихи жағынан бiрлән-бiлән-мынан, -менен септеулiк шылауынан қалыптасқан. Негiзгi мағынасы iстiң, қимылдың немен, қандай құралмен iстелгенiн (балтамен шабу), қимылға ортақтық, қатысқан затты (жолдасымен хат жазысып тұрады), қимылдың амалын, қалай iстелуiн (еңбегiмен к:н көру) т.б. бiлдiру. Сондай-ақ қарсылықты мағынаны бiлдiрiп, бағыныңқы сөйлемнiң баяндауышы да болады.

Жiктiк жалғау. Жiктiк жалғау тек синтаксистiк қызмет атқарады. Өйткенi жiктiк жалғаулы сөз сөйлемде әрдайым баяндауыш ғана болады. Солай болса жiктiк жалғау тек баяндауышқа ғана тән жалғау.

Қазақ тiлiндегi сөздер төмендегiдей төрт топқа бөлiнiп, төрт т:рлi :лгi бойынша жiктеледi. 1) топқа отыр, тұр, жатыр, ж:р етiстiктерi, есiмшелер, зат есiмдер, сын есiмдер, сан есiмдер, есiмдiктер, :стеулер жатады. Мысалы: Мен тұрмын, сiз отырсыз, барғанмын, оқушымын т. б. 2) топқа -а, -е, -й формалы және -ып, -iп, -п формалы көсемшелер жатады, олар екiншi :лгi бойынша жiктеледi. Мысалы: сөйлеймiн, келесiңдер, қарайды т. б. 3) топқа етiстiктiң жедел өткен шақ формасы

21

мен шартты рай формасы жатады: бұлар :шiншi :лгi бойынша жiктеледi. Мысалы: Мен барсам, ол келдi т. б. 4) топқа етiстiктiң бұйрық рай формасы жатады да, төртiншi :лгi бойынша жiктеледi. Сен қара, мен барайын т.б.


Сұрақтар мен тапсырмалар:


1. Жалғаулар дегенiмiз не, оның қандай т:рлерi бар
2. Қазақ тiлiнде көптiк категориясы қандай тәсiлдер арқылы жасалады
3. Тәуелдiк жалғаулар қандай қызмет атқарады

4. Қазақ тiлiнде тәуелдеудiң неше т:рi бар, мысалдар келтiрiң.

5. Септiк категориясы туралы не бiлесiз


  1. Жай септеу мен тәуелдi септеу дегендерiмiз не, олар қалай жасалады 

7. Жiктiк жалғауларының басқа жалғаулардан басты айырмашылығы неде 

8.Қазақ тiлiнде сөздер неше т:рлi :лгi бойынша жiктеледi 




Каталог: uploads -> books -> 251467
books -> Низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети
books -> Науаи мемлекеттiк педагогика институты
books -> Бейімбет Майлин атындағы
books -> И.Ҳ.Ҳамдамов, С. Б. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. А. Сувонова ботаника и.Ҳамдамов, С. Мустанов, Э. И.Ҳамдамова, Г. Сувонова Ботаника
251467 -> Тараккиётига боглик булиб, фаннннг ривожланичпп-а куп о
251467 -> Қодир Тўраев Муҳайё Зокирова Қизиқарли билимлар оламида
251467 -> Бухоро давлат университети


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©kzref.org 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет